Qyzylordanyń sý tospasyn salýǵa japon tutqyndary qatysqan

Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, geografııa ǵylymdarynyń kandıdatyOrazhan Aıdarovtyń aıtýynsha, onyń salynýy Syr óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin berdi.

— Qart Qarataý men Syrdyń boıy — yqylym zamannan alǵashqy adamdar tirshilik etip, sharýashylyǵyn damytqan jer. Taý bókterindegi halyq ken óndirýmen, mal baǵýmen aınalyssa, darııa boıyn meken etken turǵyndar otyryqshy egin, baý-baqsha sharýashylyǵymen aınalysqan. Sol dáýirlerden beri egistik jerdi sýlandyrý jumysy Syr elimen birge jasasyp, sý máselesi kún tártibinen eshqashan túsken emes.Ǵalymdar Syrdyń boıynan Avesta dáýiriniń, ǵundardyń, túrikterdiń, qımaqtar men qypshaqtardyń sýlandyrý ádisiniń belgilerin tapqan. Olardyń dáleli — Otyrar, Syǵanaq, Saýran qorǵandarynyń tóńiregindegi sýarmaly egistik alqaptar. Keshegi tartylǵan Aral teńiziniń tabanynan da ırrıgatsııalyq júıelerdiń oryndary, aryq izderi tabyldy, — dedi Orazhan Aıdarov.

Ǵalymnyń dereginshe, 1940 jylǵy 16 sáýirde KSRO Halyq komıssarlary keńesi men Búkilodaqtyq kommýnıstik partııanyń Ortalyq komıteti Qazaq KSR-niń ońtústik oblystarynda aýyl sharýashylyǵyn kóterý, ásirese, dándi daqyldar ósirýdi jaqsartý jóninde qaýly qabyldaǵan.

— Osy qaýly boıynsha Qyzylorda qalasynyń janynan toǵan-plotına salý belgilengen edi. Biraq qyzý bastalǵan qurylys jumystary Uly Otan soǵysyna baılanysty toqtady. Syr óńirin mekendegen Úısin taıpasy «Táńir taýy» dep, keıin qytaısha «Tıan-Shan» atanǵan taýdyń basynan saǵasyn alatyn Naryn, Qaradarııa sekildi ózenniń Ferǵana dalasynda qosylatyn jerinen bastap Aral teńizine quıǵanǵa deıingi arna Syrdarııa ózeni dep atalady. Basqasyn aıtpaǵanda ózendi kóne grekter «ıAksart», arabtar «Seıhýn» dese, túrik tilinde «Syrdarııa» dep atalǵan. Osy tarıhı málimetterdiń ózi — erte dúnıeden beri Syrdyń boıy órkenıeti damyǵan mádenı ortalyq bolǵanynyń aıǵaǵy. Uly Jibek jolynyń soltústik batys tarmaǵynyń boıyndaǵy órkenıetti qalalardyń damyǵan ortalyǵy bolǵanyn dáleldeıdi. Syrdarııa ǵasyrlar boıy tabıǵattyń zańdylyǵymen, sýdyń kúshimen bir ıinin jebir jep, ekinshi ıinin qaıyr basyp, ózen óz arnasyn jıi ózgertip turǵan. Bizdiń oblys aýmaǵyndaǵy Syrdarııanyń eski arnalary Aqsaı, Nánsaı, Іńkárdarııa, Jańadarııa, Qýańdarııa, Shirkeıli, taǵy basqa qalǵan darııalar — tarıh tunǵan ózenniń eski izderi. Sol jyldary plotına qurylysynda isteıtin jumysshylar men qyzmetkerler sany kún saıyn ósip kele jatqanyn jáne keleshekte odan da kóbeıý múmkindigin eskerip, oblatkom 1947 jyly 29 tamyzda arnaıy qarar qabyldady. Respýblıka Joǵarǵy Keńesine «Qyzylorda plotınastroı» qystaǵynan qala tıptes jumysshy poselkesin salýdy, ony «Tasbóget» dep ataýdy usyndy, — dedi ol.

Ǵalymnyń málimetinshe, 1946 jyly sý tospasynyń qurylys jumysyna 1200 japon soǵys tutqynyn tartýǵa ruqsat berilgen. Olar qatarda bolǵan bir jyl ishinde qam kesekten 10 baraq, monsha, ashana jáne qoıma salynǵan. Tutqyndar negizinen jer qazý jumystaryn atqarǵan.

— Qurylysqa memleket tarapynan qomaqty qarjy men materıal bólingen. Nysanda 1200-1300 maman eńbek etip, 120-dan astam avtokólik pen 95-ten astam jer qazatyn tehnıka paıdalanylǵan. Olardyń qatarynda 25 MAZ júk kóligi bolǵan. 1956 jyl Tasbóget sý tospasynyń qurylysyn aıaqtaýda sheshýshi kezeńge aınaldy. Sol jylǵy 23 maýsymda plotınanyń jańa arnasyna sý jiberile bastaǵan, — dedi Orazhan Aıdarov.

Bul ózen sýyn tıimdi paıdalanyp, óńirdegi egistik alqaptardy sýlandyrýǵa múmkindik berdi. Tasbóget sý tospasy aýyl sharýashylyǵynyń damýyna yqpal etip qana qoımaı, qurylys mańyndaǵy eldi mekenniń qalyptasýyna da negiz boldy. Onyń tarıhy darııa boıyndaǵy tirshilikpen, eginshilik mádenıetimen jáne óńirdiń damý jolymen tyǵyz baılanysty.

Buǵan deıin biz Syr boıyndaǵy densaýlyq saqtaý isiniń qarashańyraǵy — Qyzylorda oblystyq kópbeıindi aýrýhanasynyń tarıhyna úńildik.