Qyzylordanyń dámdi qaýyn sorttary joıylýdyń sál-aq aldynda tur — ǵalym
QYZYLORDA. KAZINFORM — Qyzylorda oblysynda halyqtyq selektsııa nátıjesinde paıda bolǵan birneshe qaýyn sorty joıylyp ketýdiń sál-aq aldynda tur. Ǵalymdar bul máseleni uzaq jyldan beri kóterip kele jatqanymen, esh ózgeris joǵyn aıtyp, dabyl qaqty.
Qaýyn — aıqas tozańdanatyn daqyl. Halyqtyq selektsııa — dıqandardyń ǵasyrlar boıy eń jaqsy qaýyn dánderin iriktep, ósirýi nátıjesinde paıda bolǵan tásil.
Álıhan Bókeıhan atyndaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty Qyzylorda fılıalynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Samalbek Qosanovtyń sózinshe, bul jolmen ámire, qara kúlábi, qalaısan sııaqty tátti ári qundy sorttar paıda bolǵan. Olar qansha jerden ózgeriske ushyrasa da, genetıkalyq qasıetin saqtap qalǵan.
— Qaýynnyń ǵylymnyń aralasýynsyz, tabıǵı jolmen býdandasý arqyly shyqqan jańa túrlerin kezdestirýge bolady. Oǵan halyq ózi «gıbrıd», «lımonka», «bakınka», «kóktyrna» dep at qoıyp alǵan. Bul elimizde tuqym selektsııasynyń aqsap turǵanyn kórsetedi. Paıdaly tusy — ǵalymdar úshin jańa materıal. Degenmen, tuqym sharýashylyǵyn jolǵa qoımaı qaýynymyzdyń dámdiligi qııar men banannyń dáminen ári aspaýy múmkin. Bizdiń osal tusymyzdy Qytaı, Nıderland sııaqty shet memleketter utymdy paıdalanyp otyr. Biz olardyń tuqymyna táýeldimiz, — deıdi Samalbek Qosanov.
Ortalyq Azııada qaýyn ósiretin úshtik bar. Olar — Ózbekstannyń Horezm oblysy, Túrkimenstannyń burynǵy Sharjaý qalasy (qazirgi Túrikmenabat — avt.), Qazaqstandaǵy Qyzylorda oblysy.
Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, alǵashqy ekeýinde qaýyn sorttarynyń dámin saqtaý baǵytynda selektsııalyq jumys, tuqym sharýashylyǵy, jeke sharýalardyń ózara baılanysy jáne dıqan áýletterinde urpaqtar sabaqtastyǵy jaqsy jolǵa qoıylǵan.
— Ókinishke qaraı, elimizde tuqym sharýashylyǵymen aınalysatyn birde-bir mekeme joq. Almatydaǵy kartop jáne kókónis ınstıtýtynda baqsha daqyldarynyń selektsııasy jáne tuqym sharýashylyǵy jónindegi bólim bar, biraq onyń jaǵdaıy máz emes. Qazaqstanda baqsha sharýashylyǵy, onyń ishinde qaýyn selektsııasy men tuqym sharýashylyǵynyń ortalyǵy Qyzylorda bolýy kerek. Jergilikti sorttardy qalpyna keltirý úshin mindetti túrde birinshi rettik tuqym sharýashylyǵyn uıymdastyrý qajet. Klımattyń ózgerýine baılanysty búginde túrli aýrý paıda boldy. Bul dıqandardyń jumysyna kedergi keltiredi. Taǵy bir qapalanatyn jaıt — qaýyn-qarbyz egý otbasylyq kásipten ári aspaı tur. Tehnıkany jańartyp, jer kólemin ulǵaıtyp, ony ujymdyq bıznes retinde damytýǵa den qoıatyndar az. Baqsha daqyldaryn ósiretin dıqandar birqatar máselemen jalǵyz arpalysyp otyr. Memleketten qoldaý joq. Tuqym, tyńaıtqysh boıynsha eshkim kómektespeıdi. Eń ózekti problema — ónimdi satý. Alypsatarlardyń tabysy dıqandardyń paıdasynan 1,5-2 ese asyp túsedi, — deıdi ǵalym.
Eske salaıyq, buǵan deıin Almatynyń sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý departamenti jaz bastalǵaly beri qarbyz ben qaýynnan ýlaný deregi tirkelmegenin málimdegen edi.
