Qyzylordada mıllıondaǵan dollardyń avtobýstary nege shirip jatyr
QYZYLORDA. KAZINFORM — Jýyrda Májilis depýtaty Murat Ábenov Qyzylorda qalasynda avtobýstar «zıraty» paıda bolǵanyn, mıllıondaǵan dollar turatyn tehnıkanyń temiri dattanyp, dóńgelegi shirip jatqanyn aıtyp, áleýmettik jeli arqyly dabyl qaqqan edi.
Beınejazbadan málim bolǵandaı, 2013 jyly «Qyzylorda qalalyq jolaýshylar kóligin jańartý» jobasy boıynsha Qyzylorda oblysynyń ákimdigi, «Baıqońyr» ÁKK AQ, «Qyzylorda avtobýs parki» JShS, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki arasynda jobany qoldaý, al avtopark pen atalǵan bank arasynda nesıe kelisimi jasalǵan.
Biraq sertıfıkattaý talabyna baılanysty avtobýs 43 aptaǵa kesh jetkizilgen. Depýtat munyń sebebin osy sııaqty kólik túri elimizge buryn-sońdy ımporttalmaǵannan dep túsindirdi.
— Qazaqstanda akkredıttelgen zerthanalar bolmaǵandyqtan synaq NAMI (Reseı) kompanııasynyń Dmıtrov avtomobıl synaq polıgonynda júrgizildi. Bul qosymsha uıymdastyrýshylyq jáne logıstıkalyq shyǵynǵa ákeldi. Jetkizýdiń keshigýine baılanysty EQDB nesıesi boıynsha 139 945,44 AQSh dollary kóleminde kútpegen shyǵyn (brondaý aqysy) týyndady. Eń mańyzdy qate — jobany AQSh dollarymen rásimdeý. Joba qunynyń ósýine áser etken negizgi faktorlardyń biri — iske asyrý kezeńinde dollar-teńge baǵamynyń kúrt ósýi. Bastapqyda 1 dollar 153,8 teńge bolsa, keıin 450 teńgege deıin kóterildi. Al nesıe mindettemesi AQSh dollaryna tikeleı baılanǵan. Bul qatelik jobanyń ulttyq valıýtadaǵy qunynyń aıtarlyqtaı ósýine jáne qosymsha qarjylyq mindettemeniń paıda bolýyna ákeldi. Sonyń saldarynan jergilikti bıýdjet úlken qaryz júktemesine kirdi. Ár avtobýs úshin barlyq paıyz, aıyppul, qosymsha tólem, jol aqysy men baj salyǵyn eseptegende orta eseppen 100 mln teńge tólendi. Bul shamamen 300 myń AQSh dollaryn quraıdy. Bul aqshany ár oblystyń salyq tóleýshileri óz qaltasynan tóledi, — dedi Murat Ábenov.
Bul másele boıynsha Kazinform bankpen kelisim jasasqan «Baıqońyr» ÁKK AQ jáne «Qyzylorda avtobýs parki» JShS-ne resmı saýal joldady. Korporatsııadan habarlaǵandaı, jobanyń jalpy quny — 27,11 mln AQSh dollary (shamamen 4,17 mlrd teńge).
Onyń ishinde EQDB transhy — 18,8 mln AQSh dollary (2,89 mlrd teńge), oblystyń jáne/nemese QR Úkimetiniń bıýdjet qarajaty — 6,92 mln AQSh dollary (1,06 mlrd teńge), EQDB tehnıkalyq járdemdesý granttary — 1,39 mln AQSh dollary (0,21 mlrd teńge).
— 2013 jylǵy jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha AQSh dollarynyń resmı baǵamy — 1 AQSh dollary úshin 154,04 teńge. Bastapqyda 18,8 mln AQSh dollary (2,896 mlrd teńge) somasyna 100 avtobýs satyp alý josparlanǵan bolatyn. Bul rette bir avtobýstyń ortasha josparly quny — 188 000 AQSh dollary (28,96 mln teńge). Avtobýstar 78 jolaýshyny tasymaldaýǵa arnalǵan. Jobany iske asyrý barysynda kólik quralynyń tıpin maquldaý sertıfıkatyn alý jáne NAMI (Reseı) Dmıtrov avtopolıgonynda synaqtan ótý qajettiligine baılanysty jetkizýde 43 aptaǵa deıin edáýir kidiris týyndady. Kólik quralynyń tıpin maquldaý sertıfıkaty 2016 jyly 28 sáýirde alyndy. Joba EQDB-nyń qosymsha kredıti boıynsha kútpegen shyǵystarǵa (rezervke qoıý úshin komıssııa), ıaǵnı jalpy 139 945,44 AQSh dollary mólsherinde shyǵynǵa ushyrady. Jetkizýshimen kelissóz qorytyndysy boıynsha satyp alynatyn avtobýs sany 100-den 92-ge deıin, al kelisimshart quny 17 948 000 AQSh dollarynan 17 304 000 AQSh dollaryna deıin tómendetildi. Bir avtobýstyń naqty ortasha quny 188 087 AQSh dollary (2016 jylǵy baǵam boıynsha 64 mln teńge) boldy. 4,53 mln AQSh dollary kólemindegi syıaqyny qosa alǵanda kredıt boıynsha tólemniń jalpy somasy 23,33 mln AQSh dollaryna jetti, bul tólem kestesi boıynsha 9,088 mlrd teńgege teń, — delingen habarlamada.
ÁKK valıýtalyq táýekel men AQSh dollary baǵamynyń qubylýyn, sondaı-aq avtobýstardyń el aýmaǵynan tys jerde sertıfıkattalýyn jobanyń táýekeli men oǵan áser etken teris faktor retinde atady.
Dollar baǵamy 154,04-ten 449,95 teńge/AQSh dollaryna deıin (2013-2024 jyldary) ósti, bul jobanyń qunyn teńgemen 3 ese ulǵaıtty jáne oblys bıýdjetine jáne «Qyzylorda avtobýs parki» JShS-ne aıtarlyqtaı qarjylyq júkteme ákeldi.
— Avtobýstar sanynyń 100-den 92-ge deıin azaıýy kelisimsharttyq qundy tómendetýge múmkindik bergenimen teńgemen shyǵystyń jalpy ósimin ótemedi. 2017 jyly Qyzylorda oblysy ákimdiginiń № 769 qaýlysymen «Qyzylorda avtobýs parki» JShS-niń 100% úlesi Qyzylorda qalasynyń kommýnaldyq menshigine berildi. «Baıqońyr» ÁKK» AQ jobany iske asyrý kezeńinde ony daıyndaý men qarjylandyrýdy qamtamasyz etti, odan keıin JShS avtobýs parkin paıdalaný men basqarýdy derbes júzege asyrady. Nátıjesinde joba bastapqyda josparlanǵan qunnan edáýir asyp tústi. Bir avtobýstyń naqty quny — shamamen 220 674 AQSh dollary nemese 2024 jylǵa 449,95 teńge/AQSh dollary baǵamy boıynsha 99,3 mln teńge. Valıýtalyq táýekeldiń, jetkizýdiń keshiktirilýi men qosymsha qarjylyq mindettemeniń jıyntyq áseri Qyzylorda oblysynyń bıýdjetine jáne «Qyzylorda avtobýs parki» JShS-ne eleýli qysym jasady. Joba qarjylyq jaǵynan tıimsiz bolyp shyqty, tolyq ekonomıkalyq qaıtarym, jospar tolyq oryndalmady. Nesıe shartyn jasasý kezinde qoǵam valıýta baǵamynyń joǵary qubylmalylyq táýekelin eskergen joq, bul jetkizýdiń keshiktirilýimen, qosymsha komıssııa jáne aıyppuldarmen birge iske asyrylǵan jobanyń áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdiligin edáýir shektedi. Avtobýstar sanynyń azaıýy esebinen kelisimsharttyq qunnyń tómendeýine qaramastan valıýtalyq táýekeldiń jáne qosymsha mindettemeniń jıyntyq áseri «Qyzylorda avtobýs parki» JShS, qoǵam jáne qala bıýdjeti úshin aıtarlyqtaı boryshtyq jáne qarjylyq júkteme týdyryp, josparly ekonomıkalyq tıimdilikten asyp tústi. Osylaısha bastapqyda avtobýstardy satyp alýǵa 18,8 mln AQSh dollary kózdelgen bolatyn (Ulttyq banktiń 2013 jylǵy baǵamy boıynsha 2,896 mlrd teńge). Іs júzinde kredıttik shart boıynsha barlyq tólem qorytyndysyna sáıkes jalpy soma — 23,33 mln AQSh dollary, bul kredıt boıynsha mindettemeni oryndaýdyń árbir kezeńine dollardyń baǵamy boıynsha teńgege qaıta eseptegende 9,088 mlrd teńgege sáıkes keledi. Joba ekonomıkalyq negizdelgen qun aıasynda jolaýshylar kóligin ońtaıly jańartýdy qamtamasyz etpedi. Sonyń saldarynan josparda kózdelgen áleýmettik maqsattarǵa tolyq qol jetkizý múmkin bolmady, — delingen ÁKK habarlamasynda.
Oblys ortalyǵynda jolaýshylar tasymalymen aınalysatyn avtobýstar Qyzylorda avtobýs parkiniń ıeliginde. Atalǵan seriktestiktiń jaýabyn da sol kúıi usynýdy jón kórdik.
— Jobany qoldaý kelisim sharty negizinde jalpy somasy 18,8 mln dollarǵa (jeńildetilgen tólem merzimi — 3 jyl) 4,5 jyldyq paıyz syıaqy mólsherlemesimen 10 jylǵa 92 avtobýs alynǵan. Sol ýaqytta bir avtobýstyń quny — shamamen 195 087 dollar nemese 35 505 myń teńge (2014 jyldyń kýrsymen 1 dollar — 182 teńge). «Qyzylorda avtobýs parki» EQDB tenderiniń nátıjesi boıynsha suıytylǵan tabıǵı gazben júretin 92 avtobýsty Xinjiang SanBao jáne Zhongtong Bus Qytaı konsortsıýmymen shart jasasyp satyp aldy. 2015 jyldyń mamyr aıynyń sońynda alǵashqy 10 avtobýs jetkizilip, qalǵan (82 birlik) avtobýstardyń jetkizý merzimi bir jylǵa jýyq keshiktirilip, 2016 jyldyń shilde-tamyz aılarynda keldi. Alynǵan avtobýstar jergilikti tabıǵı jaǵdaıdyń áserinen jáne avtobólshek tapshylyǵynan 2021-2022 jyldary isten shyǵyp, toqtatylǵan, — dedi «Qyzylorda avtobýs parki» JShS dırektory Ábdibákir Mashtaev.
Buǵan deıin biz Óskemen qalasynda avtobýs parkinde sheshimin tappaı kele jatqan máseleler jetip artylatynyn jazǵan edik.