«Tómen bıiktiktegi ekonomıka»: Qytaı ınnovatsııalyq úlgige kóshý josparyn jarııalady
ASTANA. KAZINFORM — Qytaı Kommýnıstik partııasy XX shaqyrylymdaǵy Ortalyq komıtetiniń (QKP OK) IV plenýmy qazannyń 23 kúni Beıjińde óz jumysyn aıaqtaǵany belgili. Otyrysta qabyldanǵan «QKP OK-niń eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń on besinshi besjyldyq josparyn ázirleý jónindegi usynystary» atty strategııalyq qujat 28 qazan kúni qoǵamǵa ashyq jarııalandy.
«Usynystar» – eldiń 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń jalpy baǵytyn aıqyndaıdy.
Qujat úsh bólikten, jalpy 15 taraýdan turady. Onda Qytaıdyń on tórtinshi besjyldyq kezeńindegi damý tájirıbesi júıeli túrde qorytyndylanyp, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń aldaǵy mejesi saralanyp, kelesi bes jylǵa arnalǵan strategııalyq mindetter men basty sharalar belgilengen. Qujatta atap kórsetilýinshe, on besinshi besjyldyq – Qytaıdyń sotsıalıstik jańǵyrtýdy negizinen júzege asyrý úderisindegi ótkendi túıindep, bolashaqqa jol ashatyn mándi, sheshýshi kezeń bolmaq. Osy jyldary Qytaı eldiń buǵan deıin qol jetken tabystary men basymdyqtaryn nyǵaıta otyryp, qurylymdyq kedergilerdi joıýǵa jáne kemshilikterdiń ornyn tolyqtyrýǵa den qoıýy, sóıtip, 2035 jylǵa qaraı sotsıalıstik jańǵyrtýdy negizinen iske asyrýǵa berik irgetas qalaýy qajet.
Qujatta aıtylýynsha, aldaǵy bes jylda Qytaıdyń damý ortasy kúrdelene túspek. Halyqaralyq ahýal tereń ózgeriske ushyrap, ǵylymı-tehnologııalyq revolıýtsııa men ónerkásiptik transformatsııa úderisi jedel qarqyn almaq. Sonymen qatar halyqaralyq qatynastardaǵy belgisizdik faktorlary aıtarlyqtaı arta túspek. Soǵan qaramastan, Qytaı ekonomıkasy uzaq merzimdi ári turaqty damý áleýetin saqtap qalady. Alaıda, «Usynystarda» atap kórsetilgendeı, tıimdi suranystyń jetkiliksizdigi, ónerkásiptik transformatsııanyń qysymy, jumyspen qamtý men halyqtyń tabysyn arttyrýdyń baıaýlaýy, demografııalyq qurylymdaǵy ózgerister sııaqty birqatar qıyndyqtar ekonomıkanyń qarqyndy ósýine kedergi bolýy yqtımal.
Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń jalpy maqsaty týraly aıtar bolsaq, qujatta aldaǵy bes jylda Qytaı ekonomıkasynyń qalypty ósim qarqynyn saqtaı otyryp, joǵary sapaly damý úderisinde aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizý, jıyntyq faktorlyq ónimdilikti turaqty túrde arttyryp, turǵyndardyń tutyný deńgeıin aıtarlyqtaı kóterip, ishki suranysty ekonomıkalyq ósimniń basty draıverine aınaldyrý qajettigi atap kórsetilgen. Qujatqa sáıkes, 2035 jylǵa qaraı Qytaıda jan basyna shaqqandaǵy JІÓ úlesi ortasha damyǵan elderdiń deńgeıine jetip, eldiń jıyntyq qýaty, ǵylymı-tehnologııalyq áleýeti jáne halyqaralyq yqpaly aıtarlyqtaı artady.
«Usynystarda» basty mindetter qatarynda on eki baǵyt boıynsha strategııalyq sharalar aıqyndalǵan. Ónerkásiptik damý salasynda zamanaýı ındýstrııalyq júıe ornatý, ekonomıkanyń naqty sektorlarynyń negizin nyǵaıtý, óndiris, sapa, aeroǵarysh, kólik jáne ınternet salalary boıynsha qýatty derjava qurýdy ilgeriletý kerektigi atap kórsetilgen. Sonymen qatar, aldaǵy bes jylda jańa energııa, jańa materıaldar, tómen bıiktiktegi ekonomıka, kvanttyq tehnologııa, bıotehnologııalyq óndiris jáne altynshy býyn uıaly baılanys júıesi sııaqty jańa jáne bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq salalardy damytýdyń jańa tetikteri qalyptastyrylmaq.
Qujatta ǵylymı-tehnologııalyq ınıtsıatıva damýdyń negizgi qozǵaýshy kúshi retinde qarastyrylǵan. Kelesi bes jylda Qytaı joǵary tehnologııa salasyndaǵy táýelsizdik pen derbestikti nyǵaıtyp, irgeli zertteýler men bastapqy, tóltýma ınnovatsııany kúsheıtpek. Qujatqa sáıkes, eldiń Ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq júıesi aıtarlyqtaı jetildirilip, mańyzdy, sheshýshi salalardaǵy tehnologııalardy ıgerýge aıryqsha kúsh salynady. Qujatta sondaı-aq «JI+» baǵdarlamasyn júzege asyryp, jasandy ıntellekt tehnologııasyn áleýmettik-ekonomıkalyq ómirdiń túrli salalarymen tereń yqpaldastyrý, JI boıynsha basqarý tetikteri men etıkalyq normalardy jetildirý qajettigi de atap ótilgen.
Makroekonomıkalyq saıasat baǵytynda, «Usynystarda» antıtsıkldik retteý tetikterin nyǵaıtý, belsendi qarjy saıasaty men baısaldy aqsha-nesıe saıasatyn júrgizý, makroekonomıkalyq basqarý tıimdiligin arttyrý kózdelgen. Josparǵa sáıkes, memlekettik jáne jeke kásiporyndardyń damýyna birdeı mán beriledi, «Jeke sektordy qoldaý týraly Zańnyń» talaptary shynaıy oryndalyp, menshik quqyǵy men ádil básekelestikti qorǵaý kúsheıtiledi. Sonymen birge qujatta «qarjy derjavasyn» qurýdy jedeldetý, tikeleı qarjylandyrýdy keńeıtý, qarjylyq retteý men táýekelderdiń aldyn alý sharalaryn kúsheıtý mindetteri de atap kórsetildi.
Qujatta ishki suranysty keńeıtý bolashaq ósimniń basty tetigi retinde aıqyndalǵan. Aıtylýynsha, elde biryńǵaı ulttyq naryq qalyptastyrylyp, óńirlik protektsıonızm men naryqtyq kedergilerdi joıýǵa, tutyný men ınvestıtsııanyń ózara tıimdi yqpaldastyǵyn arttyrýǵa kúsh salynbaq. Qujatta tutynýdy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlamany iske asyrý, azamattardyń tutyný qabiletin arttyrý, aqyly demalys jáne turǵyn úı men avtokólik salasyndaǵy tutyný saıasatyn jetildirý, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý mindetteri belgilengen.
Ashyqtyq saıasaty týraly aıtar bolsaq, qujatqa sáıkes, Qytaı joǵary standartty saýda-ekonomıkalyq erejelerin basshylyqqa ala otyryp, qyzmet kórsetý sektory boıynsha naryqqa qoljetimdilikti keńeıtedi, erkin saýda aımaqtarynyń jelisin jetildiredi, «Bir beldeý, bir jol» bastamasynyń joǵary sapaly damýyn jalǵastyryp, seriktes eldermen ınfraqurylym, tsıfrlyq ekonomıka jáne jasyl damý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtedi. Infraqurylym salasyndaǵy «qatty baılanystar» nyǵaıtylýmen qatar erejeler men standarttar boıynsha «jumsaq baılanystardy» tereńdetýge de basa mán berilip, kópdeńgeıli ózara kólik jáne logıstıkalyq baılanys jelisi jetildiriledi. Sımvoldyq mándegi iri jobalar men halyq turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan «shaǵyn jáne tıimdi» jobalar biryńǵaı josparlanyp, birge ilgeriletiledi. «Qytaı – Eýropa (Azııa)» temirjol baǵytynyń damý deńgeıi kóterilip, Batys Qytaı qurlyq-teńiz jańa dáliziniń qurylysy jedeldetiledi.
Halyq turmysy jaıly aıtar bolsaq, aldaǵy bes jylda Qytaı áleýmettik qamsyzdandyrý júıesin odan ári jetildirip, zeınetkerlik, medıtsınalyq, jumyssyzdyq jáne óndiristik jazataıym oqıǵalar boıynsha saqtandyrýdy keńeıtýge nıetti. Qujatqa sáıkes, jyljymaıtyn múlik salasynda jańa damý modelin kezeń-kezeńimen qalyptastyrý, qoljetimdi turǵyn úımen qamtamasyz etýdi ońtaılandyrý, demografııalyq saıasatty jetildirý, jastardy neke quraý men bala tabýǵa yntalandyrý, jalpyǵa birdeı bala kútimi men balabaqsha qyzmetin damytý, halyqtyń qartaıýyna belsendi túrde beıimdelý ózekti mindet bolmaq.
Qaýipsiz damý baǵytynda qujatta ulttyq qaýipsizdik júıesin nyǵaıtýdyń qajettigi aıryqsha atap ótilgen. Azyq-túlik, energetıka, óndiristik tizbek pen qarjy qaýipsizdikterin qamtamasyz etý, jyljymaıtyn múlik jáne jergilikti qaryz salasyndaǵy táýekelderdiń aldyn alý jáne saldaryn joıý sharalaryn úılestirý josparlanǵan. Kıberqaýipsizdik, JI qaýipsizdigi, bıologııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik sııaqty jańa baǵyttarda ulttyq qorǵanys qabiletin arttyryp, eldiń strategııalyq qaýipsizdigin qorǵaý kózdelgen.
Qujatta sondaı-aq ulttyq qorǵanys pen áskerdi jańǵyrtýdy jedeldetý, strategııalyq tejeý kúshin nyǵaıtý, jańa salaly jáne jańa sapaly jaýyngerlik kúshterdi aýqymdy jáne júıeli túrde soǵysqa beıimdeı otyryp damytýǵa basymdyq berý, ushqyshsyz ıntellektýaldy jaýyngerlik kúshterdi jedel damytý, dástúrli jaýyngerlik kúshterdi jańǵyrtý men túrlendirý atap kórsetilgen. Sondaı-aq QKP OK-niń biryńǵaı basshylyǵyn kúsheıtý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti tereńdetý jáne taza jáne ashyq saıası orta qalyptastyrý da basty mindetterdiń biri retinde kórsetilgen.
Qoryta aıtqanda, on besinshi besjyldyq kezeńinde, Qytaı ótken besjyldyqtyń jetistikteri negizinde, joǵary sapaly damý, ǵylymı-tehnologııalyq ınıtsıatıva, ózindik derbestik jáne ishki suranysqa baǵdarlaný baǵyttaryna kóbirek nazar aýdarady. Kelesi 5 jylda Qytaı qaýipsizdik pen ashyqtyqtyń, ósim men tabystyń úılesimin saqtaýǵa, kúrdeli de almaǵaıyp geosaıası jaǵdaı men halyqaralyq ortada strategııalyq tabandylyq tanytýǵa, qytaılyq modernızatsııany jańa deńgeıge kóterip, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń turaqtylyǵyn saqtap qalýǵa den qoıady.