Qytaıdyń «eki jınalysy»: Saıası mehanızm qalaı jumys isteıdi?

«Eki jınalys» degen ne?

Qytaılyq saıası kontekste «Jalpyulttyq eki jınalys» túsinigi Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysy (BHÓJ) men Qytaı Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesiniń (QHSKK) jyl saıyn ótetin plenarlyq sessııalaryn meńzeıdi (Qytaıdaǵy qazaqtar aldyńǵysyn Halyq quryltaıy, al sońǵysyn Saıası keńes dep ataıdy). BHÓJÁ men QHSKK úshin ár bes jyl bir shaqyrylym bolyp esepteledi, al ár shaqyrylym aıasynda jylyna bir márte jalpy otyrys, naqtyraq aıtqanda, plenarlyq sessııa ótedi. Alaıda «eki sessııanyń» zańmen bekitilgen resmı ataýynda «shaqyrylym» sóziniń qoldanylý ornyna baılanysty aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Mysaly, bıyl naýryz aıynyń 4-shi kúni Qytaı halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesiniń XIV shaqyrylymdaǵy tórtinshi sessııasy, al 5-shi kúni XIV shaqyrylymdaǵy Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń tórtinshi sessııasy bastalady.

BHÓJÁ men QHSKK plenarlyq sessııalarynyń merzimi 1995 jyldan beri salystyrmaly túrde turaqty. Kezekti saılaý ótetin birinshi sessııa, ádette, eki aptaǵa deıin sozylýy múmkin, al qalǵan sessııalar negizinen 10–12 kún shamasynda máresine jetedi. Aıta keteıik, 2020–2022 jyldary COVID-19 indetine baılanysty jıyndardyń merzimi bir aptamen shektelgeni bar.

Ne úshin naýryzda ótedi?

«Eki jınalystyń» kezekti otyrystaryn naýryz aıynda ótkizý dástúri 1985 jyldan bastaldy. Oǵan deıin plenarlyq sessııalar jyldyń naqty bir merzimine bekitilmeı, ár kezeńinde shaqyryla beretin. Árıne, ótken qyryq jyldaǵy oqshaý qubylys retinde 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty eki sessııanyń merzimi mamyr aıyna shegerilgenin aıtýǵa bolady.

«Eki jınalystyń» naýryz aıyna uıǵarylýynyń birneshe sebebi bolýy múmkin: Birinshiden, qańtar–aqpan aılarynda dástúrli kúntizbe boıynsha Kóktem merekesi – qytaılyq Jańa jyl toılanady. Sondyqtan, sessııalardy merekemen qabattastyrmaý úshin naýryz aıy tańdalǵan. Ekinshiden, qarjylyq jyl kúntizbelik jylmen sáıkes keletindikten, sessııalardyń naýryz aıynda ótýi ótken jyldyń eseptik qorytyndysyn shyǵarýǵa jáne jyldyq bıýdjetti bekitýge ýaqyt turǵysynan múmkindik beredi.

Sondaı-aq, 1989 jyly qabyldanǵan «Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń protsedýralyq erejelerinde» kezekti plenarlyq sessııa jyl saıyn birinshi toqsanda ótkizilýi tıis dep kórsetilgen. Bul qos sessııanyń naýryz aıynda shaqyrylýyna quqyqtyq negiz beredi. Olaı deıtinimiz, qalyptasqan dástúrge saı, saıası konsýltatıvtik keńestiń sessııasy halyq ókilderi jınalysynyń sessııasynan buryn shaqyrylady. Óıtkeni zań boıynsha zań shyǵarýshy organ sheshim qabyldaǵanda saıası konsýltatıvtik organnyń usynystaryn eskerýge tıis.

Halyq ókilderi jınalysy men saıası konsýltatıvtik keńestiń qandaı aıyrmashylyǵy bar?

Eki organnyń mártebesi men mindetteri ártúrli. QHR Konstıtýtsııasy boıynsha, Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysy — memlekettiń eń joǵary bılik organy. Ol Konstıtýtsııaǵa ózgeris engize alady jáne onyń oryndalýyn qadaǵalaıdy; qylmystyq, azamattyq jáne ınstıtýtsıonaldyq zańdardy qabyldaıdy nemese túzetedi; joǵary memlekettik organdardyń quramyndaǵylardy saılaıdy, taǵaıyndaıdy nemese qyzmetinen bosatady; memlekettik mańyzy bar máseleler boıynsha sheshim qabyldaıdy, t.b. QHR Konstıtýtsııasy boıynsha, depýtattar (ókilder) provıntsııalardan, avtonomııalyq regıondardan, ortalyqqa baǵynysty qalalardan, sondaı-aq Gonkong, Makao, Taıvan aımaqtary men Qytaı halyq-azattyq armııasy atynan saılanady. Qazirgi kúnde Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysyna qatysatyn 35 delegatsııa bar: 31 óńirlik delegatsııa, sondaı-aq Gonkong, Makao, Taıvan jáne armııa delegatsııalary.

Al Qytaı Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesi — bılik organy da, ákimshilik organ da emes, saıası konsýltatıvtik alań. Qytaılyq saıası júıede, ol Qytaı Kommýnıstik partııasy men eldegi ózge saıası partııalar, sondaı-aq partııasyz qoǵam qaıratkerleri arasyndaǵy yntymaqtastyq pen ózara baqylaýshylyq tetigi retinde qarastyrylady. Negizgi qyzmeti — saıası keńesý, demokratııalyq baqylaý jáne saıası ómirge qatysý. Qazirgi kúnde QHSKK Búkilqytaılyq komıtetiniń quramynda 34 sektsııa bar. Olar saıası partııalar (10), qoǵamdyq uıymdar (7), ártúrli áleýmettik-kásiptik toptar (12), etnıkalyq azshylyqtar, dinı birlestikter, sondaı-aq Gonkong pen Makaodan arnaıy shaqyrylǵan tulǵalar jáne arnaıy shaqyrylǵan ózge tulǵalar sanatynan turady.

Depýtattar men músheler qalaı irikteledi?

Halyq ókilderi jınalysyna qatysýshylar ókil (depýtat) dep atalady. QHR Konstıtýtsııasy boıynsha depýtattar saılaý arqyly irikteledi. Naqtyraq aıtqanda, Konstıtýtsııaǵa sáıkes jasy 18-ge tolǵan, saıası quqyǵynan aıyrylmaǵan árbir Qytaı azamatynyń saılaýǵa jáne saılanýǵa quqyǵy bar. Depýtattyq júıe bes deńgeıden turady: aýyldyq jáne aýdandyq deńgeıdegi depýtattar tikeleı saılanady, al avtonomııaly oblystyq, provıntsııalyq (avtonomııalyq regıondar men ortalyqqa baǵynysty qalalar da osy deńgeıde) jáne jalpyulttyq halyq ókilderi jınalysynyń depýtattary bir saty tómen deńgeıdegi halyq ókilderi jınalystarynda janamalaı saılaý arqyly irikteledi.

Saıası konsýltatıvtik keńeske qatysýshylar múshe (keńes múshesi) dep atalady. Olar saılaý arqyly emes, kelisim negizinde bekitiledi. Naqtyraq aıtqanda, aldymen kandıdatýralar usynylady, sosyn keńeske salynyp, kelisim arqyly usynylatyn tizim naqtylanady. Usynylǵan tizim saıası konsýltatıvtik keńestiń turaqty komıtetiniń otyrysynda qaralyp, bekitilgennen keıin resmı túrde jarııalanady.

Usynys, joba jáne bastama uǵymdary birdeı me?

Zań boıynsha, depýtattar joba (zań jobasy nemese usynys jobasy) usyna alady, biraq ol úshin keminde 30 depýtattyń nemese bir delegatsııanyń qoldaýy (jobaǵa birlesip qol qoıýy) qajet. Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń depýtaty jekeleı tek usynys jasaı alady. Atap aıtqanda, ol óz deńgeıindegi halyq ókilderi jınalysy men onyń Turaqty komıtetine jumystyń túrli aspektileri boıynsha usynys, syn jáne pikir aıtýǵa quqyly, bundaıda tıisti mekemeler men uıymdar aıtylǵan usynys, syn, pikirdi zerttep, qarastyryp, oǵan jaýap berýi kerek.

Joba ádette sessııa sátinde usynylady, al qaralyp, qabyldanyp jatsa, zańdyq kúshke ıe bolady.

Al saıası konsýltatıvtik keńestiń músheleri bastama kóteredi. Bastamany sessııaǵa nemese keńestiń turaqty komıtetine keńes músheleri óz atynan nemese uıym atynan usyna alady. Bastamalar arnaıy komıtette tirkelip, tıisti mekemelerge jazbasha pikir nemese usynys túrinde joldanady. Ár bastamaǵa resmı jaýap beriledi, biraq onyń zańdyq mindetteýshi kúshi joq. Atap aıtqanda, bastama bar bolǵany demokratııalyq baqylaýdyń bir túri sanalady.

Resmı aqparatta halyq ókilderi Úkimet esebin «qarady» jáne «óz mindetin oryndady» nemese «óz ókilettigin júzege asyrdy» delinedi. Al konsýltatıvtik keńes músheleri Úkimet esebin «talqylady» jáne saıası ómirge qatysty delinedi. Depýtattar men keńes músheleriniń birlesken otyrysyna baılanysty «qarady jáne talqylady» degen sózderi qatar qoldanylady.

Bıylǵy «eki jınalys» nesimen este qalmaq?

Bıyl Qytaı Kommýnıstik partııasynyń qurylǵanyna 105 jyl tolady jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń on besinshi besjyldyq jospary iske asyryla bastaıdy. Onyń ústine myń qubylǵan jahandyq geosaıası jaǵdaıǵa, AQSh pen Qytaı arasyndaǵy kúnnen kúnge ýshyqqan teketireske, el ekonomıkasynyń qazirgi ahýaly men bolashaq betalysy jaıly jıi aıtyla bastaǵan pessımıstik boljaýlarǵa, áskerdegi jemqorlyqqa qarsy ótken jyldyń naýryz aıynan keıin órshı túsken naýqandarǵa baılanysty bıyl qytaılyq «eki jınalys» kezekti márte álemdik BAQ-tyń nazaryna ilinetin sııaqty. Sınhýa agenttiginiń málimetinshe, bıylǵy «eki jınalystyń» jumysy jaıly aqparat taratýǵa 3000-nan astam jýrnalıst tilek bildirip, akkredıtteýden ótken. Onyń eki myńǵa jýyǵy qytaılyq jýrnalıst, qalǵan myńnan astamy Gonkong, Makao, Taıvan aımaqtary men shet elderden at terletip jetken eken.

Endeshe bıylǵy «eki jınalys» nesimen este qalmaq? Árıne, birinshi kezekte halyq ókilderi jınalysynyń tórtinshi sessııasy «Halyq sharýashylyǵy men áleýmettik damýdyń on besinshi besjyldyq josparyn» qarap, bekitedi. Besjyldyq jospar halyqaralyq qaýymdastyqqa Qytaıdyń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatynyń orta jáne uzaq merzimdi úderisin baqylaýǵa, boljaýǵa múmkindik beredi. Ǵalamdyq ekonomıkanyń ósimi baıaýlap, tehnologııalyq revolıýtsııanyń «tolǵaǵy jıilegen» qazirgideı ótpeli kezeńde jahandyq ekonomıkanyń basty draıveri retinde qarastyrylyp otyrǵan Qytaıdyń aldaǵy bes jylda qandaı baǵyttarǵa basymdyq beretini qoǵamdyq pikir alańy úshin qyzyqty ári ózekti. Jańa sapaly óndirgish kúshter, atap aıtqanda, jasandy ıntellekt, kvanttyq esepteý jáne bıoóndiris sııaqty ozyq tehnologııalar arqyly ındýstrııalyq jańǵyrýdy ilgeriletý kelesi besjyldyq jospardyń ózegi bolmaq. Al óndiristik tizbektiń tolyqtaı táýelsizdigin qamtamasyz etýden óndiristiń negizgi salalarynda tómen kómirtekti transformatsııany iske asyrýǵa deıingi árbir qadam Qytaı ekonomıkasynyń bolashaǵyn aıqyndaýy múmkin.

Úkimet esebinde 2026 jylǵy JІÓ ósiminiń kózdeýli maqsaty qalaı belgilenetinine naryqtyń basa nazar aýdarýy daýsyz. Sarapshylar bıylǵy ósim 5 paıyzǵa uıǵarylýy múmkin dep syrttaı ton piship otyr, bul boljamnyń qanshalyq aqtalatyny da kóp ótpeı belgili bolmaq. Sondaı-aq jahandyq ekonomıkada belgisizdik ulǵaıyp, ishki naryqta suranys turalaǵan kúrdeli jaǵdaıda Qytaı bıliginiń qandaı yntalandyrý sharalaryn shyǵaratyny da qyzyqty.

Halyq ókilderi jınalysynyń kezekti sessııasynyń zań shyǵarý jospary da kóńil aýdarady. Bıyl Ekologııalyq kodeks, Ulttyq birlik pen progresti ilgeriletý týraly zań jáne Ulttyq damý jospary týraly zań jobalary qaraýǵa usynylmaq.

Ekologııalyq kodeks, shynyn aıtqanda, Qytaıda Azamattyq kodeksten keıin «kodeks» formatynda shyǵarylǵan ekinshi irgeli zań. Bul qujat qoldanystaǵy ekologııalyq zańnamany júıeleý jáne birizdendirý arqyly jasyl damý qaǵıdatyn quqyqtyq tájirıbege tereń engizýdi kózdeıdi.

Al Ulttyq birlik pen progresti ilgeriletý týraly zań jobasy etnosaralyq tatýlyqty bekemdep, qytaılyq birińǵaı etnıkalyq qaýymdastyq jaıly sana-sezimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalsa, Ulttyq damý jospary týraly zań strategııalyq bastamalardyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýdi maqsat tutady. ıAǵnı, birinshisi qoǵamnyń ishki tutastyǵyn kúsheıtýge, ekinshisi uzaqmerzimdi damý baǵytyn júıeleýge qyzmet etedi. Ásirese Ulttyq birlik pen progresti ilgeriletý týraly zań Qytaıda turatyn qandastarymyzdyń áleýmettik-mádenı ómirimen tikeleı baılanysty bolýymen nazar aýdartady.

Áleýmettik damý salasyndaǵy qordalanǵan máselelerge baılanysty zeınetkerlik júıesin jetildirý, uzaqmerzimdi kútim saqtandyrýyna qoldaý kórsetý jáne bala tabýǵa yntalandyrý boıynsha birqatar naqty saıasat pen jospar jasalady dep kútilýde. Sondaı-aq JOO túlekteri men qala jaǵalaǵan maýsymdyq jumysshylardy jumyspen qamtý baǵytynda qandaı sharalar qolǵa alynatyny da BAQ nazarynda.

Qoryta aıtqanda, bıylǵy «eki jınalys» jaı ǵana kezekti sessııa emes, Qytaıdyń aldaǵy bes jyldyq damý baǵytyn aıqyndaıtyn alqaly jıyn bolmaq. On besinshi besjyldyq jospardyń bekitilip, ekonomıkalyq ósimniń jańa draıverleriniń anyqtalýy, sondaı-aq strategııalyq mańyzy bar zań jobalarynyń qabyldanýy Qytaıdyń jaqyn kórshisi jáne máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktesi sanalatyn biz úshin de, halyqaralyq qaýymdastyq úshin de aıtarlyqtaı maǵynaly oqıǵa bolmaq. Kezekti plenarlyq sessııalar Beıjińniń syrtqy syn-qaterge qalaı jaýap berip, ishki turaqtylyqty qalaı nyǵaıtatynyn boljaýǵa múmkindik beretin basty saıası alań bolary daýsyz.