Qytaıda turatyn hatker: Husnıhat – qazaqtyń kórkem jazý óneri
ASTANA. KAZINFORM – Husnıhat – kórkem jazý óneri, hatkerlik óner dep te atalady. Kórkem jazý (kallıgrafııa) ataýy arab tilinen shyqqan. «Hýsnı» sózi «ádemi, kórkem» degendi, al «hat» sózi «jazý» degendi bildiredi. Ony jazatyn adamdy hatker deıdi.
Qazaq halqy óziniń eldik belgisin eń áýeli tańbadan bastaǵan. Tańba tek rýlyq jalaýlarda nemese malǵa basylatyn belgi retinde ǵana qoldanylmaı, tastarǵa, ártúrli ásemdik buıymdarǵa, mola-tastarǵa oıylyp jazylǵan. Bul – halqymyzdyń erte kezeńnen-aq jazý mádenıetine erekshe mán bergenin kórsetedi.
Belgili ǵalym Álikeı Marǵulan «Tańbaly tas» atty eńbeginde jazýdy qasterlegen taıpalar qatarynda qypshaqtar, qańlylar, oǵyzdar, qarlyqtar, naımandar, kereıler, shektiler, qııattar, basylymdar men úńgitterdi ataıdy. Ǵalymnyń atap ótýinshe, bul taıpalardyń jazý biletin bitikshileri, abyzdary men baqsylary ár jerde top-top jazýlar qaldyryp otyrǵan.
Zertteýlerge qaraǵanda, qazaq halqynyń Arab jazýyn keń kólemde qoldanýy XIV–XV ǵasyrlardan bastalady. Osy kezeńnen bastap halqymyzdyń ózindik hatkerlik dástúri qalyptasty.
Kórnekti jazýshy ári folklorshy Zeınolla Sánik eńbekteriniń birinde qazaq dalasyndaǵy jazý mádenıetiniń tarıhy odan da tereńde jatqanyn aıtady. Onyń pikirinshe, alǵashqy qazaq handary Orys han men Áz Jánibek tasqa oıdyrǵan eskertkishterden bastap eseptegende, qazaq halqynyń arab jazýyn qoldanǵanyna bes ǵasyrdan astam ýaqyt bolǵan. Al bul dástúrdi odan ári tereńdete qarastyrsaq, Ál‑Farabı, Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵunı, Muhammed Haıdar Dýlatı jáne Qadyrǵalı Jalaıyr syndy ǵulamalardyń jazba muralaryna deıin jalǵasatyn uzaq tarıhqa ıe.
Zertteýshiniń aıtýynsha, bul kezeńderdegi hatkerlik mura tolyq zerttelip bitpegenimen, el ishinde ózindik yqpalyn saqtap, dástúrli jazý úlgileriniń qalyptasýyna negiz boldy. Ýaqyt óte kele jazýdyń túrli úlgileri, qaǵıdalary men ólshemderi jetilip, hatkerlik óner jeke bir kórkem óner salasyna aınaldy. Osylaısha ol qazaq halqynyń mádenı ómirinde erekshe oryn alyp, rýhanı muranyń bir bóligi retinde qalyptasty.
Búginde qazaqtyń hatkerlik óneriniń negizgi muragerleri – Qytaıdaǵy qandastar. Ókinishke qaraı, olardyń da sany birtindep sırep keledi. Nazarlaryńyzǵa Qytaıdyń Altaı aımaǵynda turatyn, osy hatkerlik ónerdi nasıhattap júrgen Talǵat Seıitulymen bolǵan suhbatty usynamyz.
– Áýeli hatkerlik óneriniń tarıhy týraly aıtyp berseńiz?
– Husnıhat – Shyǵys halyqtarynda erekshe damyǵan kórkem jazý óneri. Shyǵysta sóz ónerimen qatar jazý ónerine de úlken mán berilgen. Kórkem sóıleý qalaı joǵary baǵalansa, kórkem jazý da solaı qadirlengen.
Hatkerlik óneri arab jazýy negizinde úlken ǵylymı deńgeıge kóterildi. Islam elderinde jáne qytaı ıeroglıfterinde de bul óner joǵary deńgeıge jetken.
Álemniń ár túkpirindegi halyqtar óz memleketiniń irgesin bekitý úshin túrli jazý úlgilerin qalyptastyryp, ony kórkemdep jazýdyń sheberligin damytty. Qazaq dalasy da beıneli jazýdyń mekeni dep aıtýǵa bolady. Tasqa qashalǵan tańbalarymyz, keshegi Kúltegin jazbalary sózimizdiń aıqyn dáleli. Álemdik hatkerlik ónerine qazaq ultyn quraǵan naıman, qańly, qońyrat jáne basqa da taıpalardan shyqqan tulǵalar úlken úles qosty. Shyǵystyń uly ǵulamalary, aqyndary men fılosoftary husnıhattyń qyry men syryn tereń meńgergen.
Túrik, qazaq, arab, qytaı hatkerleri álemniń ár túkpirinde ómir súrgenimen, bir-birin tanymasa da, kórkem jazý ónerindegi ádis-tásilderinde uqsastyq pen sabaqtastyq bar ekenin baıqaımyz.
– Qazaq hatkerlik óneri týraly aıtyp berseńiz?
– Qazaq hatkerliginiń túp-tamyry arab hatkerliginen bastaý alady. Ahmet Baıtursynulynyń arab grafıkasy negizindegi tóte jazýdy qoldanysqa engizýi qazaq hatkerliginiń damýyna úlken jol ashty. Sonyń nátıjesinde tóte jazý úlgisindegi órnekti, beıneli kórkem týyndylar jazyla bastady.
Shyńjańdaǵy uıǵyr, qazaq, qyrǵyz halyqtarynyń barlyǵy arab jazýy úlgisinde hatkerlikpen aınalysyp keledi.
– Bul mamandyqty qalaı ıgerdińiz?
– Biz saýatymyzdy Ahmet Baıtursynuly negizin qalaǵan tóte jazý álipbıimen ashtyq. Bul jazý bizdiń tól jazýymyz retinde júregimizden erekshe oryn aldy.
Mektepte «Kórkem jazý» degen pán boldy. Ózim de ádemi jazýǵa qatty qyzyǵatynmyn. Keıin ýnıversıtetke oqýǵa tústim. Negizgi mamandyǵym basqa bolǵanymen, sol jyldary syrttaı uıǵyr hatkerinen sabaq aldym. Ony jeke hobbı retinde úırendim.
– Husnıhattyń neshe túri bar? Ózińiz qansha túrimen jaza alasyz?
– Shyńjańda óneri joǵary, «hatkerlerdiń atasy» atanǵan Nııazkerim Sharqı esimdi uıǵyr hatker bar. Jasy toqsanǵa taıap qaldy. Men sol kisiden dáris aldym.
Qazaq hatkerliginde búginde 12 túrli jazý úlgisi bar. Men talyq, rýhı jáne dıvanı degen úsh úlgide erkin jaza alamyn.
– Osy óner boıynsha baıqaýlar ótip tura ma?
– Aýdandyq, aımaqtyq, oblystyq deńgeıde baıqaýlar uıymdastyrylady. Kóbine kórme formatynda ótedi. Sýretshilerdiń jumystary qoıylǵan kórmelerdiń bir bóligi hatkerlerdiń týyndylaryna arnalady.
Men de osy baıqaýlarǵa jıi qatysamyn. Jetistikterimniń nátıjesinde Altaı aımaqtyq «Hatkerler qoǵamynyń múshesi» atandym.
– «Hatkerler qoǵamy» qalaı jumys isteıdi?
– Bul – qarapaıym qoǵamdyq uıym. Aımaqtyq nemese aýdandyq aqparat jáne nasıhat bólimderine qaraıdy. Úgit-nasıhat jumystaryna qatysady. Hatkerlerdiń basyn qosyp, jınalystar, kórmeler, jarystar sekildi túrli sharalar ótkizedi.
– Hatkerlik tabys kózi bola ala ma?
– Negizinen bul – tabys kózi emes, ónerge degen qushtarlyq. Degenmen, búgingi naryq zamanynda ónerdi baǵalaıtyn adamdar bar. Keıbir kompanııalar, restorandar nemese kásipkerler hatkerlik týyndylardy joǵary baǵamen satyp alady.
Keıde arnaıy tapsyrystar qabyldap, qabyrǵaǵa jazýlar jazamyz. Keıbir adamdar uly tulǵalardyń naqyl sózderin, aqyndardyń óleńderin jazdyryp, úıiniń tórine ilip qoıady. Biz kóbine jazǵan dúnıemizdi qazaqy darhandyqpen syıǵa tartyp jatamyz. Ózge ult ókilderi arasynda hatkerlikti tabys kózine aınaldyryp júrgender de bar.
– Bul ónermen aınalysatyn jastar bar ma?
– Óte az. Sebebi bul ónerdi qıynshylyǵyna tózgen, shynaıy qyzyǵýshylyǵy bar adam ǵana meńgeredi. Burynnan aınalysyp júrgen sanaýly hatkerler jalǵastyryp keledi.
Qazirgi jastar qolmen jazǵannan góri kompıýtermen jazýdy jón kóredi. Sonymen qatar jasandy ıntellekt te kóp nárseniń ornyn almastyryp jatyr. Biraq qoljazbanyń quny bárinen joǵary dep esepteımin.
– Úırengisi keletinderge oqý quraldary bar ma?
– Shyńjańdaǵy uıǵyr, qyrǵyz, qazaq ulttary 1986 jyldan bastap óz ulttyq hatkerlik erekshelikterin zerttep, oqý quraldaryn shyǵara bastady. Qazaq hatkerleri de birneshe «Kórkem jazý» oqýlyǵyn qurastyrdy. Alaıda olardy tolyqqandy dep aıta almaımyn.
2018 jyldan bastap Shyńjańdaǵy az ult ókilderi arab hatkerliginiń negizgi nusqalary boıynsha álemdik standartqa saı birizdilikke kele bastady.
– Jazý úshin qandaı quraldar qoldanasyz?
– Hatkerler qalamsapqa erekshe mán beredi. Ony aǵashtan nemese qamystan jasap, jazý túrine qaraı ártúrli ádispen ushtaımyz. Qalamsapty arnaıy qapta saqtap, únemi ózimizben alyp júremiz. Keıde bir-birimizden qalap surap alyp jatamyz. Qazir uıǵyr sheberleri qalamsap jasap, satýmen aınalysady.
– Kóbine qandaı týyndylar jazasyz?
– Uly oıshyldardyń naqyl sózderin, júrekke jetken aqyndardyń óleńderin kórkemdep qaǵazǵa túsiremin. Sońǵy jyldary uly Abaıdyń qara sózderin jazyp júrmin.
1920 jyldary dúnıeden ótken ardager aqyn Ásen Naımanbaıuly:
- Qushtarmyn sulý hatqa janym tónip,
Hatkerge ishim jylyr, dilim erip.
Darıǵa-aı, sodan artyq lázzat bar ma,
Hosh hatpen jazsań sózden gaýhar terip.
Kóz sharshar syıyqsyzdan kóńil ǵajyp,
Kórkemdik — kózge qýat, kóńilge azyq.
Shegilgen sheber qolmen kestedeı bop,
Jibermek ásem jazý boıdy jazyp, - degen eken. Sol kisi aıtqandaı, kózge qýat, kóńilge azyq baǵyshtaıtyn hatker qalamdastarymyzdyń jazary mol bolyp, jastarǵa úıretip, bul muranyń urpaqtan-urpaqqa jalǵasa berýine tilektestik bildiremin.