Qytaıda qansha til bar
Ótken jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderi Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń Turaqty komıteti túzetý engizilgen «Jalpymemlekettik til men jazý týraly QHR zańynyń» jańa nusqasyn qabyldady. Atalǵan zań 2026 jyldyń 1 qańtarynda kúshine endi.
«Qytaı jastary» basylymynyń jazýynsha, til men jazý normalaryn retteýge baǵyttalǵan alǵashqy zań retinde, onda pýtýnhýa (jalpyhalyqtyq qytaı tili) men normatıvtik ıeroglıfterdiń (jeńildetilgen qytaılyq tańbalar júıesi) jalpyǵa birdeı ulttyqtil men jazý retindegi quqyqtyq mártebesi naqty bekitilip, qoldanylý tártibi aıqyndalǵan.
Zańnyń jańa nusqasy 5 taraý, 32 baptan turady. Zańnamalyq maqsat retinde «Qytaı ultynyń ortaq qaýymdastyǵy týraly tanymdy nyǵaıtý jáneQytaı mádenıetine senimdi bekemdeý» qaǵıdaty aıryqsha tilge alynǵan. Zańda pýtýnhýa men normatıvtik ıeroglıfterdiń jalpymemlekettik til men jazý retinde búkil el aýmaǵynda zańdy túrde qoldanylatyny naqtylanǵan. Sonymen qatar zańda azamattardyń jalpymemlekettik til men jazýǵa baılanysty quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan baptar engizilip, azamattardyń jalpymemlekettik til men jazýdy úırenýi men qoldanýyna eshqandaı uıym nemese jeke tulǵanyń kedergi keltire almaıtyny naqty kórsetilgen. Zańǵa sáıkes ár jyldyń qyrkúıek aıynyń úshinshi aptasy jalpymemlekettiktil men jazýdy nasıhattaý aptasy bolyp jarııalandy.
Sarapshylardyń pikirinshe, máselege baǵyttalý men praktıkalyq damýǵa beıimdelýdi basshylyqqa alǵan zańnyń jańa nusqasy jalpymemlekettik til men jazýdyń quqyqtyq mártebesin kóterýge, jalpyǵa birdeı til men jazýdy nasıhattaýǵa, onyń qoldanys aıasyn keńeıtýge, úzdik dástúrli mádenıetti saqtaý jáne damytýǵa, eldiń tutastyǵy men ulttyń birligin qorǵaýǵa, Qytaı ultynyń ortaq qaýymdastyǵy týraly tanymdy nyǵaıta túsýge serpin berip, berik quqyqtyq kepildik usynady.
Osyndaıda Qytaıda sirá qansha til bar, eldegi til ekologııasy qandaı kúıde degen qyzyqty suraq týyndary daýsyz. Búgingi jazbamyzda osy saýalǵajaýap izdeımiz.
Qytaı Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń daıyndaýymen 2008 jyly Beıjińde jaryq kórgen «Qytaıdaǵy tilder» atty eńbekte atap kórsetilýinshe, elde ómir súretin 56 etnos jalpy 129 til qoldanady eken (ózge bir derekkózderde 130-dan asady dep kórsetilgen). Bul tilder, álemdik klassıfıkatsııaǵa sáıkes, qytaı-tıbet tilderi, altaı tilderi, avstronezııa tilderi, avstrazııa tilderi, úndi-eýropalyq tilder, aralas tilder jáne tıpologııasy anyq emes tilder bolyp bólinedi.
Qytaı-tıbet tilderi
Qytaı-tıbet tilderi óz ishinen tórt til tobyna bólinedi: qytaı tilderi, tıbet-bırma tilderi, dýn-taı tilderi, mıao-ıao tilderi.
1) Qytaı tilderi
Shyǵys Azııada ómirge kelgen analıtıkalyq tilderdiń bir tarmaǵy. Ol etnıkalyq han ultynyń ana tili ári qytaı-tıbet tilderi júıesiniń qoldanýshysy eń kóp ári qurylymy eń kúrdeli tarmaǵy. Eger qytaı tiliniń dıalektilerin, aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵyna qaramastan, bir tildiń jergilikti nusqalary retinde qarastyrarbolsaq, qytaı tili jer júzinde qoldanýshysy eń kóp ana til bolyp sanalýǵa laıyq. Qazirgi kezde jahanhalqynyń shamamen besten biri qytaı tilin ana tili nemese ekinshi til retinde tutynady.
Qytaı tili baıtaq keńistikke qanat jaıǵan. Negizgi taralý aımaǵy – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń búkil aýmaǵy, sondaı-aq Ońtústik-shyǵys Azııanyńbirqatar óńirleri. Buǵan qosa, Soltústik Amerıkada, Eýropada jáne Okeanııada turatyn qytaı dıasporalary da bul tildi keńinen qoldanady.
Qytaı tiliniń jiktelimine qatysty ǵylymda bir-birine qarama-qarsy eki kózqaras qalyptasqan. Birinshi kózqaras boıynsha, qytaı tili birtutas til bolyp sanalady da, onyń quramyna enetin tarmaqtar birinshi deńgeıli dıalektiler retinde qarastyrylady. Ekinshi kózqaras qytaı tilin tilder toby retinde túsindiredi, naqtyraq aıtqanda, túrli dıalektide sóıleıtin adamdardyń aýyzsha túsinisýi qıyn bolǵandyqtan, butarlanǵan tarmaqtar jeke til tarmaqtary, al til tarmaqtaryna kiretin jergilikti govorlar birtutas jazý júıesi – qytaı ıeroglıfteri arqyly biriktirilgen derbes tilder retinde qarastyrylady.
Jalpylaı aıtqanda, qytaı tilderi eki iri aımaqqa bólinedi. Birinshisi – kúrdeli tondy dıalektiler aımaǵy (mandarındik emes aımaq), oǵan Gýandýn, Fýtszıan, Tszıansı, Taıvan, Chjetszıan provıntsııalary tolyqtaı, Hýnan provıntsııasynyń basym bóligi, sondaı-aq Gýansı, Anhoı, Tszıansý, Shensı, Shansı, Іshki Mońǵolııa provıntsııalarynyń bir bóligi kiredi. Ekinshisi – ońaı tondy dıalektiler aımaǵy(mandarındik aımaq). Oǵan eldiń birinshi aımaqqa kirmeıtin barlyq óńiri tán.
Eki iri tildik aımaqtan turatyn qytaı dıalektileri óz ishinen 17 shaǵyn aımaqqa (8 mandarındik, 9 mandarındik emes), 97 dıalektilik tarmaqqa bólinedi.
Mandarındik tilder quramyna Soltústik-shyǵys Qytaı, Beıjiń, Tszı–Lý, Tszıao–Lıao, Ortalyq Qytaı, Lan–In, Tszıanhýaı jáne Ońtústik-batys Qytaı mandarınderi kiredi. Al mandarındik emes aımaqta tszın, ý, mın, hakka, ıýe, sıan, gan, hýeı jáne pınhýa-tý tilderi qoldanylady.
Atap óter bir jaıt, Qytaıda jalpymemlekettik til retinde bekitilgen pýtýnhýa Beıjiń mandarıniniń dybystyq júıesine sáıkes Soltústik Qytaı govorlary negizinde qalyptasqan. Ol qazirgi qytaı ádebı tili men aýyzeki tiliniń grammatıkalyq úlgisi retinde qoldanady. Basqasha aıtqanda, Pýtýnhýa qytaılyqtardyń búkil el aýmaǵynda ózara qarym-qatynas jasaýyna arnalǵan jalpyhalyqtyq til bolyp tabylady. ıÝan, Mın jáne Tsın áýletteriniń bıligi tusynda (1271-1911 jj.) Beıjiń (Hanbalyq dep te atalǵan) qalasynyń ımperııa astanasy retinde qyzmet etip, jergilikti govordyń resmı til retinde qoldanylýy onyń jalpyhalyqtyq til mártebesine qol jetkizýine saıası-ınstıtýtsıonaldyq negiz qalaǵany daý týdyrmaıdy.
2)Tıbet-bırma tilderi
Qytaı aýmaǵynda 17 etnıkalyq azshylyq tıbet-bırma tilderinde sóıleıdi, olar: tıbet, menba, loba, ı, nası, hanı, lısý, lahý, tszıno, týtszıa, baı, tsıan, pýmı, kachıny (tszınpo), dýlýn, ný, achan. Degenmen, bul halyqtardyń keıbireýleri eki nemese odan da kóp tildi qatar qoldanady. Osyǵan baılanysty Qytaıda tıbet-bırma tilderiniń jalpy sany 47-ge jetedi. Óz ishinen tıbet, tsıan, tszınpo, ı, bırma jáne baı tarmaqtaryna jikteledi.
3) Dýn-taı tilderi
Dýn-taı til tilderi Qytaıdyń ońtústik óńirlerinde jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada aımaǵynda taralǵan, jalpy 20 tilge jikteledi. Іshteı chjýan-daı, dýn-shýı, lı jáne geıan tarmaqtarynabutaqtalady.
4) Mıao-ıao tilderi
Mıao-ıao tilderi mıao tarmaǵy (mıao, býný, pahng, ýnaı, ıýno, kıońnaı, pana, she tilderi) men ıao tarmaǵyna (óz ishinen 9 dıalektige bólinedi) turady.
2. Altaı tilderi
Geografııalyq jaǵynan altaı tilderiniń úsh toby shyǵystan batysqa qaraı retimen, birizdi jaıylǵan.Naqtyraq aıtqanda, manchjýr–týngýs tilderi Soltústik-Shyǵys Azııaǵa, mońǵol tilderi Soltústik Azııaǵa, al túrki tilderi Ortalyq jáne Batys Azııaaımaqtary men Shyǵys Eýropaǵa taralǵan. Qytaı týraly aıtar bolsaq, altaı tilderi eldiń soltústik-shyǵysynan batys-soltústigine deıingi ulanǵaıyr aýmaqqa irge jaıǵan.
1) Túrki tilderi
Qytaı aýmaǵynda túrki tilderine tán uıǵyr, qazaq, qyrǵyz, ózbek, tatar, salar, tyva, batys ıýǵyr, túrik jáne hakas (soltústik-shyǵys qyrǵyz tili)tilderi qoldanylady. Bulardyń sońǵy ekeýi qazirgi kúnde, ókinishke qaraı, joıylyp bara jatqan tilder qatarynda, sebebi, biren-saran jasy ulǵaıǵan kisiler bolmasa, jas býyn bul tilderdi túsinbeıdi, qoldanbaıdy. Mysaly, túrik tilin Іle qazaq avtonomııalyq oblysynyń Nylqy, Kúnes, Tekes, Toǵyztaraý, Mońǵolkúre aýdandaryna tarydaı shashylǵan, ózderin túrik dep ataıtyn ózgesheetnıkalyq qaýymdastyq qoldanǵan. Aýyl aqsaqaldarynyń aıtýynsha, arǵy atalary shamamen XVIII ǵasyrdyń sońyna qaraı Ortalyq Azııadaǵy Osh, Shymkent, Qorǵanbazar, Sozaq, Sultanaýat óńirlerinen qonys aýdaryp barǵan eken. QHR qurylǵanǵa deıin bul qaýymnyń túıeshi, jyndylar, geregýrý, ıapalaqbash, qaraqulaq, qaramoıyn, qaraqonys, qaraqalpaq, keller, qysyqkóz, qalaqsha, qubaqalmaq degen rýlarǵa bólingeni aıtylady. 1982 jylǵy statıstıka boıynsha, osy tildesóıleýshilerdiń uzyn sany 200-ge jetpeıdi.
2018 jylǵy resmı derekke sáıkes, Qytaıda túrkitildes halyqtardyń jalpy sany 12 mln-nan asady. Túrki tilderi Shynjań ólkesi men Gansý, Tsınhaı (Kókkól) provıntsııalarynyń keı óńirlerine, Іshki Qytaıdaǵy Hýnan provıntsııasynyń Taoıýan aýdanynyń aýmaǵyna taralǵan.
2) Mońǵol tilderi
Qytaıdaǵy mońǵol tilderine mońǵol, daǵur, shyǵys ıýǵyr, mongor, sanata (dýnsıan), baoan, kantszıa tilderi jatady. Keıbir zertteýshiler mońǵol tilderin shyǵys jáne batys tarmaqtarǵa bólip qarastyrady. Іshki Mońǵolııa, sondaı-aq, Tszılın, Lıaonın, Heılýntszıan, Shyńjań, Tsınhaı, Gansý provıntsııalarynyń keı aımaqtarynda mońǵol tilderi qoldanylady, biraq, qoldanýshylarynyń naqty sany belgisiz. Altynshy ulttyq halyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha, Qytaı aýmaǵynda jalpy 6 mln-ǵa jýyq mońǵol turady, al Ortalyq ulttar ýnıversıtetiniń 2024 jylǵy deregi boıynsha, mońǵol tilin kúndelikti qoldanatyndar sanyshamamen 2 mln 740 myń adam ǵana.
3) Manchjýr–týngýs tilderi
Óz ishinen manchjýr jáne týngýs tarmaqtaryna jikteledi. Qazirgi kúnde Qytaıda manchjýr, sibe, evenki, orochon, nanaı tilderi ǵana saqtalǵan.Aıtylǵan tilderde sóıleýshilerdiń topany óte az, resmı derek boıynsha, uzyn sany 46 myńnan aspaıdy. Manchjýrlar men nanaılardyń kópshiligi ana tilin múlde umytqan.
3. Avstrazııa (Ońtústik Azııa) tilderi
Ońtústik azııalyq tilder tobyna Qytaıda va, palaýń, býlan, khmý, manmet, man, bıt, býgen, hý, bolıý, vetnam (tszın), býman tilderi jatady.Bulardyń ishinde sońǵy úsheýi vet tarmaǵyna, qalǵandary mon-khmer tarmaǵyna jatqyzylady. Aıtylǵan tilderdi qoldanýshylardyń deni ıÝnnan provıntsııasynda turady.
4. Avstronezııa tilderi
Malaı-polınezııa tilderi dep te atalady. Batysta Afrıkanyń irgesindegi Madagaskardan shyǵysta Chılıge qarasty Pashaǵa, soltústikte Taıvan menGavaıdan ońtústikte Jańa Zelandııaǵa deıingi iri-usaq araldarǵa taralǵan. Qytaıda avstronezııa tilderine Taıvandaǵy jergilikti etnıkalyq azshylyqtarqoldanatyn 15 til, sondaı-aq Haınan provıntsııasy Sanıa qalasynyń Hýeıhýeı jáne Hýeısınaýyldarynyń ulty dúngen turǵyndary qoldanatyn hýeıhýeı tili jatqyzylady.
5. Úndi-eýropa tilderi
Qytaıda úndi-eýropa tilderine sarkóli (resmı derekkózderde tájik tili dep kórsetiledi) jáne orys tilderi tán. Iran tilderi tobyna jatatyn sarkólitili Shynjań ólkesindegi Tasqorǵan tájik avtonomııalyq úıezinde qoldanylady. Al orys tilin qoldanýshylardyń qatary seldiregen, olar negizinen Úrimji, Tarbaǵataı, Іle óńirlerinde turady.
6. Tıpologııasy anyq emes tilder
Qytaıda koreı tili tildik júıesi tolyq anyqtalmaǵan derbes til retinde qarastyrylady.2010 jylǵy derek boıynsha Qytaıda jalpy 1.8 mln-nan astam koreı turady. Olar eldiń soltústik-shyǵysyndaǵy Tsılın, Heılýntszıan, Lıaonın provıntsııalarynyń aýmaǵyndaǵy Týmangan, Amnokkan, Mýdantszıan, Sýngarı, Lıaohe jáne Hýnhealaptaryn meken etedi.
7. Aralas tilder
Qytaı – kópultty, kóptildi memleket. Sondyqtan, tarıhı damý úderisinde túrli etnostardyń ózara baılanysynyń nátıjesinde tilder arasyndaǵy yqpaldastyq ta únemi ilgeri jyljyp otyrǵan. Árıne, Keń aýqymdy tildik kontaktilerden ózge, eki nemese birneshe tildiń uzaq ýaqyt boıy ózara jaqyn baılanysta bolýy men qatar qoldanylýy nátıjesinde bastapqy formatynan aıtarlyqtaı alshaqtap, jańa til retinde qalyptasýy, oqshaý bolsa da, bar qubylys. Qytaıda osyndaı jolmen paıda bolǵan aralas tilderge ýtýn(qytaı, tıbet jáne mońǵol tilderiniń qospasy), tanvan (sanata jáne qytaı tilderiniń qospasy), lao(qytaı jáne tıbet tilderiniń qospasy), chjaba (tıbet jáne tsıan tilderiniń qospasy), eı (qytaı jáne chjýan tilderiniń qospasy) jáne aını (uıǵyr jáne parsy tilderiniń qospasy) tilderi jatady.
Qytaıda qoldanylatyn jazýlar týraly aıtar bolsaq, Bilim mınıstrliginiń málimetinshe, elde shamamen 30-ǵa jýyq jazý júıesi bar. Qytaı ıeroglıfteri qytaı tilin tańbalaýǵa ǵana qoldanylmaıdy, sonymen birge, birqatar etnıkalyq azshylyqtar da jazba tilderin tańbalaýǵa ıeroglıfterdi paıdalanady. QHRqurylǵanǵa deıin 21 etnıkalyq azshylyqtyń ózjazýy bolǵan. Al kommýnıster bılikke kelgennen keıin, bıliktiń bastamasymen chjýan, býı, ı, mıao, hanı, lısý, nası, dýn, va, lı, tý, tsıan jáne basqa da birqatar halyqtar úshin arnaıy jazý nusqalary ázirlendi.
Qytaıdaǵy jazýlar tıpologııalyq jaǵynan ıdeografııalyq, logografııalyq, fonemalyq jáne býyndyq jazýlar; al álipbı júıeleri boıynsha ejelgi úndi, kóne uıǵyr, arab jáne latyn álipbıleribolyp jikteledi.
Árıne, jazý tildiń túpkilikti qorǵany emes. Qarqyndy jańǵyrý men ýrbandalý úderisindeQytaıdaǵy tilder men aımaqtyq-etnıkalyq mádenıetter buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdyózgeristerge, joıqyn qysymǵa dóp kelip otyr. «Beijing Daily» basylymynyń deregi boıynsha, sońǵy jyldary Qytaıda ásirese qoldanýshylar sany az tilder men dıalektilerdiń joıylý qaýpi kúrt kúsheıgen. Tildik-mádenı muralardy der shaǵynda tıimdi saqtaý, qorǵaý máselesi qazirgi Qytaı úshin shuǵyl sheshimge zárý ózekjardy mindetke aınalyp otyr. Basylym usynǵan statıstıkalyq derekterge sáıkes, Qytaıda68 tildiń qoldanýshysy 10 myńǵa, 48 tildiń qoldanýshysy 5 myńǵa, 25 tiliń qoldanýshysy myńǵa jetpeıdi. Keı tilderdi biletin, túsinetin adamnyń qarasy on shaqty ǵana, sondyqtan, ol tildertolyqtaı joıylýǵa shaq qalyp tur. Basylymnyń dereginshe, birqatar qytaı dıalektileri men ulttyq tilderde sóıleıtinderdiń qatary jyldam seıilip, qundy tildik-mádenı resýrstar kóz ilespes jyldamdyqpen joıylyp barady jáne bul másele ýaqyt ótken saıyn kúrdelene túsýi yqtımal.
Aıtylǵan problemanyń ózektiligi men qıyndyǵynan bolar, Qytaıdyń Bilim mınıstrligi men Til jáne jazý jumysy jónindegi memlekettik komıtettiń bastamasymen 2015 jyly Búkilqytaılyqtildik resýrstardy qorǵaý jobasy júzege asyryla bastaǵan. Jobaǵa sáıkes, el aýmaǵynda tildikresýrstardy zertteý, saqtaý, demonstratsııalaý jánetıimdi paıdalaný baǵytynda keshendi jumystar atqarylyp keledi.
Ótken jyly Qytaıda qansha etnos bar ekeni týraly jazǵan edik.