Qytaı kerqulandy qalaı kóbeıtti
ASTANA. KAZINFORM - Áńgimeni áriden bastaıyq. 2001 jylǵy 28 tamyz. Qytaıdyń Shyńjań ólkesindegi Qaramaıly jonynyń soltústik qaptaly. Jońǵar dalasynyń azynaǵan qara jeli bet qaratpaı tur. Bıik qorshaýdyń temir qaqpasy aıqara ashyq, biraq iriktelgen 27 kerqulan birazǵa deıin qorshaý syrtyna osqyryna qarap, bógele berdi de, bir kezde qulaqtaryn jymyryp, quıryqtaryn kókke shanshyp, qula túzge qaraı quıǵytyp ala jóneldi. Sol kúni qum tóbede jelden de júırik janýarlardyń sońynan kózin almaı seltıip uzaq turǵan zootehnık ıAn Tszıanmın búginde Shyńjań Jabaıy jylqyny zertteý jáne kóbeıtý ortalyǵyn basqarady. Sol sátti eske alǵanda ol «Qolymda ósken kerqulandar kóz ushynda kókjıekke sińip bara jatqanda, kóńilimniń jaılaýynan el kóshkendeı qulazyp sala berdim. Janýarlar qystan aman shyǵa ala ma eken degen suraq júregime maza bermedi» deıdi.
Ony alańdatqan, kóńilin kúpti qylǵan sansyz saýaldyń jaýaby bul kúnde aıdan anyq. Arada 25 jyl ótkende Qytaıdaǵy kerqulannyń uzyn sany 900-den asty, bul álemdik popýlıatsııanyń shamamen úshten birine teń. Qazirgi tańda kerqulannyń jabaıy úıirlerin Shyńjań, Gansý, Іshki Mońǵolııa jáne Nınsıa aımaqtarynan kezdestirýge bolady.
Kerqulan qazaq dalasyna da bóten emes. Ǵasyrlar boıy baıtaq ólkemizde jabaıy jylqynyń osy túri myńǵyryp ósken. 2018 jyly «Science» jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde qazaq jerindegi Botaı qonysynyń turǵyndary qolǵa úıretken ejelgi jylqylar qazirgi kerqulannyń arǵy tegi retinde atalady. 2024 jáne 2025 jyldary Qostanaıdaǵy «Altyn Dala» rezervatyna Eýropadaǵy haıýanattar baǵynan qaıta jersindiriletin kerqulannyń alǵashqy toptary ákelingeni de esimizde.
QazAqparat tilshisi Qytaıdyń ótken qyryq jylda kertaǵyny saqtap qalý jáne qaıta jersindirý baǵytynda atqarǵan júıeli jumystaryna, qol jetken nátıjeler men sheshimin kútken máselelerge sholý jasap, kerqulan popýlıatsııasyn qalpyna keltirýge yntaly ári múddeli Qazaqstan úshin úlgi bolarlyq tabysty tájirıbelerdi saralap kórdi.
Kerqulan qalaı joıyldy?
Erterekte kerqulan Mońǵol ústirtinen Ortalyq Azııanyń qýań jáne jartylaı qýań óńirleri men shóleıtterine deıingi baıtaq dalany erkin jaılaǵan. Alaıda ańshylardyń ashkózdigi men tabıǵattyń tozýy saldarynan taǵylardyń taralý aımaǵy birtindep tarylyp, adam aıaǵy jetpeıtin uly shólderdiń tereń qoınaýyndaǵy sýly, batpaqty alqaptarmen shektele bastaıdy.
Qytaılyq BAQ-tyń jazýynsha, Eýropa jıhankezderiniń nazaryna ilingennen keıin, kıeli janýardyń basyna naǵyz náýbet ornaıdy. Germanııa, Ulybrıtanııa, Frantsııa sııaqty alys shetelderden at óksitip jetken ekspedıtsııalar Jońǵar dalasyn qanǵa boıap, tirileı qolǵa túsken Prjevalskıı jylqylaryn Eýropanyń iri zoobaqtaryna jóneltedi.
Osylaısha kerqulan popýlıatsııasy kúrt azaıady. Dala taǵysynyń tabıǵat aıasynda kózge túskeni týraly sońǵy naqtylanǵan derek 1969 jyly Mońǵolııa jerinde tirkelgen. Al HH ǵasyrdyń 70-jyldary Qytaı óz aýmaǵynda kerqulannyń jabaıy popýlıatsııasy birjola joıylǵanyn resmı túrde jarııalady. Sol jyldary álemniń ár shalǵaıyndaǵy haıýanattar baqtarynda kórmege qoıylǵan kerqulannyń uzyn sany myńǵa da jetpeıtin edi.
Biraq negizgi másele, basty gáp munda emes, naǵyz qaýip genetıkalyq ártúrliliktiń azaıýynda edi. Búginde jer betindegi qoldan kóbeıtilgen kerqulannyń barlyǵy kezinde Eýropaǵa áketilgen 12 darabastan taraıdy. Keıinirek Eýropa men AQSh-taǵy zoobaqtar qoldaǵy kerqulandardy ózara almasý jáne olardyń genealogııalyq shejiresin bir ortalyqtan júıeli esepke alý arqyly basyn aıtarlyqtaı kóbeıtkenmen, haıýanattar baǵynyń aýmaǵy shekteýli bolǵandyqtan, qolda ósirýdiń keshendi sharalary jolǵa qoıylǵanyna qaramastan, genetıkalyq erozııanyń qaýpin seıiltý báribir múmkin emes edi. Sondyqtan tabıǵat janashyrlary kerqulandardy tabıǵı-tarıhı otanyna qaıtarý máselesine den qoıa bastady. Qytaıdyń «Prjevalskıı jylqysyn tarıhı otanyna qaıtarý» baǵdarlamasy osylaısha ómirge keldi.
Keri oralǵan kerqulan: Qytaı qyryq jylda ne tyndyrdy
Ulttyq baǵdarlama júzege asyrylyp, órbitý ortalyqtary ashyldy. 1985 jyly Qytaı «Prjevalskıı jylqysyn elge qaıtarý» baǵdarlamasyn iske qosyp, Eýropa elderinen kerqulandardy kezeń-kezeńimen elge ákele bastady. Shyńjań men Gansý óńirlerinde arnaıy órbitý jáne ósirý ortalyqtary ashyldy.
Taratyp aıtar bolsaq, 1986 jyldyń qysynda Eýropadan ákelingen alǵashqy 11 kerqulan Shyńjańdaǵy Jabaıy jylqyny zertteý jáne kóbeıtý ortalyǵyna jetkizildi. 1988 jylǵy 8 naýryzda Qytaıda kerqulannyń alǵashqy qulyny dúnıege kelip, oǵan «Jońǵar I» degen at berildi. Sol jyly kerqulan Qytaıda birinshi sanatta qorǵalatyn janýarlar tizimine engizildi.
Sátsizdikter eskerilip, tabıǵatqa beıimdeýdiń kezeńdik ádisi engizildi. Qytaıda kıeli janýardy qaıta jersindirý jumysy birden sátine basqan joq. 2000 jyly «Jońǵar I» qulyndaý kezinde jan tapsyrady. Oqys jaǵdaıdan keıin ortalyq janýarlardy jabaıy tabıǵatqa beıimdeý jumysyn jandandyryp jáne jedeldetip, temir tormen qorshalǵan, aýdany keń, jartylaı ashyq jaıylym alqabyn qalyptastyrýǵa den qoıdy.
2001 jyly tabıǵatqa jiberilgen alǵashqy kerqulan úıiriniń joly bolmady. Sol jyly qys qatty boldy da, aýa temperatýrasy qatarynan úsh kún boıy mınýs 40 gradýsqa deıin tómendep, aq boran, aqyrǵan aıazda úsh kerqulan úsip óldi. Osy jaıttan keıin, tabıǵatqa jiberiletin kerqulandardy aldymen aýmaǵy shamamen 2 myń gektarǵa jýyq jartylaı ashyq qorshamaly jaıylymda qatarynan alty aı boıy bos ustaý týraly sheshim qabyldandy. Osy aralyqta olar óz betinshe azyqtanýǵa, sý kózin tabýǵa jáne tabıǵat aıasynda tirshilik etýge daǵdylanyp úlgeredi.
Osylaısha, uzaq jylǵy izdenistiń nátıjesinde, Qytaıda kerqulandy qaıta jersindirýdiń «qorada kóbeıtý – jartylaı ashyq jaıylymda beıimdeý – tabıǵat aıasyna kezeń-kezeńimen jiberý» deıtin úsh satyly júıesi qalyptasty. Al Qytaı Ulttyq jaratylystaný mýzeıiniń ǵylymı-kópshilik maqalasynda bul úderis «qolda asyraý – qorada kóbeıtý – jartylaı ashyq jaıylymda synaqtan ótkizý – tabıǵı ortada synaý – tolyqtaı qaraýsyz jiberý» degen bes kezeńge bólip qarastyrylǵan.
Genetıkalyq baqylaý kúsheıtilip, ınbrıdıngke jol berilmedi. Qytaıǵa shet elderden ákelingen bazalyq darabas sany 24. Sońǵy ret 2005 jyly Germanııadan alty aıǵyr ákelinip, kerqulandardyń genetıkalyq qory jańartyldy.
Ortalyq barlyq darabastyń tegi men tuqymy táptishtep tirkelgen tolyq genetıkalyq-shejirelik muraǵat quryp, 100-den astam taǵyǵa DNQ saraptamasyn jasady. Sonyń negizinde genetıkalyq turǵydan bir-birine jaqyn emes janýarlardy bólek iriktep, jańa úıirlerge toptap otyrdy.
2024 jyly ortalyq Shyńjań pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń mamandaryn jumyldyryp, genomdyq sekvenırleý jumystaryn qolǵa aldy hám DNQ saraptamasyna negizdelgen molekýlalyq shejire derekqoryn qurýǵa kiristi.
Ortalyqtyń aǵa ınjeneri Chjan Hefannyń aıtýynsha, qazirgi kúnde kerqulannyń darabasyn túgi men tezegi arqyly da anyqtaı berýge bolady. Al osydan biraz jyl buryn genetıkalyq shejireni qyzmetkerler qolmen tirkep, muqııat muraǵattaıtyn, qazir popýlıatsııa aýmaǵyndaǵy jaqyn týystardyń býdandasýynyń aldyn alýǵa ozyq tehnologııa kómektesedi.
Genetıkalyq ártúrlilikti saqtaý aıasynda Qytaı óńiraralyq jáne halyqaralyq yntymaqtastyqqa aıryqsha den qoıyp otyr. Aıtalyq, Qytaı tarapy 2012 jyly Mońǵolııaǵa tórt aıǵyr jóneltti. Bul genetıkalyq almasý maqsatynda Qytaıdyń kerqulandy alǵash ret tuqymdyq janýar esebinde shetke shyǵarýy edi. Sondaı-aq, 2017 jyly Shyńjańnan Gansýǵa jetkizilgen jeti kerqulannan qazirge deıin 27 tól erdi. Bul Gansý jerindegi qolda baǵylatyn kerqulannyń shamamen 40 paıyzy.
Kerqulan popýlıatsııasyn qalpyna keltirý birneshe aımaqta qatar qolǵa alyndy. 2010 jyldan keıin Prjevalskıı jylqylary Shyńjańdaǵy Qaramaıly tuıaqtylar qoryǵynan Gansýdaǵy Sıhý, Іshki Mońǵolııadaǵy Datsınshan jáne Nınsıadaǵy Helanshan tabıǵat qoryqtaryna kezeń-kezeńimen jiberile bastady. 2025 jyldyń qyrkúıek aıyna deıin, Shyńjań atalǵan úsh aımaqqa jalpy 37 kertaǵy jetkizgen.
Helanshan tabıǵat qoryǵy dırektorynyń orynbasary Ý Taonyń pikirinshe, óńiraralyq úılestirilgen yntymaqtastyq jabaıy jylqylardyń ózara oqshaýlanǵan shaǵyn popýlıatsııalarǵa bólinýine jol bermeýge múmkindik týdyryp otyr.
«Jer, aspan jáne ǵarysh» biriktiretin baqylaý júıesi engizildi. Qaramaıly jonyndaǵy qoryq aımaǵynda panoramalyq munaralar, drondar, arnaıy GPS-moıynshaqtary men fototuzaqtar biriktirilgen keshendi monıtorıng jelisi qurylyp, kerqulandardyń qozǵalysyn táýlik boıy qalt jibermeı qadaǵalaýǵa jol ashyldy.
Sonymen qatar úıirlerdi kózben sholý, tezek úlgisin taldaý sııaqty dástúrli tásilder de áli kúnge qoldanysta.
Tabıǵı tirshilik ortasyn qalpyna keltirýge kúsh salyndy. Aıtalyq, Helanshan qoryǵynda ósimdik jamylǵysyn qalpyna keltirý baǵdarlamasy qolǵa alynyp, aımaq ekologııasy aıtarlyqtaı jaqsardy. Igi bastama kerqulannyń tarıhı arealyn qaıta jańǵyrtýǵa serpin berdi.
Qoryq jumysyna qoǵamdyq uıymdar da tartyldy. Aıtalyq, 2026 jylǵy 28 tamyzda Hanchjoýdaǵy Janýarlar dúnıesi ekologııalyq keshenimen kelisimshartqa qol qoıyldy. Shartqa sáıkes, Chjetszıan provıntsııasynda qoldan kóbeıtilgen kerqulan popýlıatsııasynan tańdap alynǵan darabastar beıimdeý jáne taǵylandyrý maqsatyndaǵy arnaıy jattyǵýdan ótkizilgennen keıin kezeń-kezeńimen Qaramaıly qoryǵyna jiberilmek. Maqsat – jabaıy popýlıatsııanyń genetıkalyq ártúrliligin kóbeıtý.
Jetistik: 11-den 900-ge
2025 jylǵy shildede kerqulannyń tarıhı otanyna oralýynyń 40 jyldyǵyna oraı Úrimjide ótken saltanatty jınalysta Qytaıdaǵy Prjevalskıı jylqylarynyń jalpy sany 900-den asqany jarııalandy. Búginde dúnıejúzilik popýlıatsııanyń úshten biri Qytaıǵa tıeseli. Shyńjań Jabaıy jylqyny zertteý jáne kóbeıtý ortalyǵynyń bazasynda 800-den astam kerqulan ósiriledi. Bul ortalyq kerqulan tólderiniń qatarǵa qosylý kórsetkishi boıynsha búkil álemde kósh bastap keledi.
Shyńjańdaǵy kerqulannyń «shejiresi» altynshy býynǵa jetti, qazirge deıin tabıǵat aıasyna barlyǵy 146 kerqulan jiberilgeni belgili. Nátıjesinde kósilip jatqan Jońǵar dalasynda kerqulannyń birneshe jabaıy popýlıatsııasy qalyptasty.
Sınhýa agenttigi halyqaralyq qaýymdastyq Qytaıdyń kerqulan popýlıatsııasyn qalpyna keltirý tájirıbesin sırek túrlerdi qaıta jersindirýdiń tabysty úlgisi retinde baǵalaıdy dep jazady. Degenmen Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN) dereginshe, kerqulan áli de «joıylyp ketý qaýpi bar janýarlar» sanatyna jatady.
«Kerqulan popýlıatsııasynyń qazirgi kúıi qýań jáne jartylaı qýań aımaqtardyń ekojúıesindegi ózgeristerden syr shertedi» desedi qytaılyq sarapshylar. Búgingi kúnde Qaramaıly qoryǵynyń aýmaǵyndaǵy sý kózderiniń mańynda kerqulan, qulan (shikin qulan) jáne qaraquıryq órip júr. Beıjiń Orman sharýashylyǵy ýnıversıtetiniń professory Hý Defýdyń pikirinshe, kerqulandy tarıhı mekenine qaıta jersindirýdiń nátıjeliligin anyqtaıtyn eki negizgi krıterıı bar: birinshiden, kerqulandar tabıǵı ortanyń klımaty men ot-shóbine úırenýi, jyrtqyshtardyń shabýyly men adam áreketiniń saldaryna beıimdelýi qajet. Ekinshiden, tabıǵı ortada ózdiginen kóbeıýi jáne qulyndary tez qatarǵa qosylyp, uzaq ómir súre alatyn bolýy qajet.
Sheshilmegen ózekti máseleler joq emes
Qytaıdyń kerqulan popýlıatsııasyn saqtaý men kóbeıtý jolynda mol jetistikke jetkeni daý týdyrmaıdy, degenmen oryn tepken másele de az emes.
Genetıkalyq ártúrlilikti saqtaý ońaıǵa soqpaıdy. Jer betindegi Prjevalskıı jylqysynyń barlyǵy sanaýly ǵana darabastan taraǵan, bul týystyq shaǵylysýdyń (qazaqsha aıtqanda: óz jatyryna shabý) yqtımaldyǵyn arttyrmaq. Sonyń saldarynan tólderdiń jetilýi baıaýlap, popýlıatsııanyń ósimtaldyǵy tómendeýi múmkin.
Qolaısyz aýa raıy ashtyq ákelýi múmkin. Jońǵar oıysynyń klımaty qońyrjaı kontınettik, jazy qaǵyr ystyq, qysy asa qatty emes, biraq keı jyldary qar qalyń jaýyp, kún kúrt sýytýy múmkin. Basta aıtqanymyzdaı, alǵash jabaıy tabıǵatqa jiberilgen kerqulan úıirinen úsh birdeı bıeniń úsip ólgeni osyǵan dálel. «Sixth Tone» basylymynyń jazýynsha, qaı bir jyly qysta mamandar ashyqqan kerqulandarǵa aqtútek boranda kólikpen jońyshqa jetkizip, olardy qar qursaýynan ázer alyp shyqqan.
Shaǵyn popýlıatsııalardyń tabıǵatqa beıimdelýi tipti qıyn. Іshki Mońǵolııadaǵy Datsınshan qoryǵynda kerqulan sany 12-den 21-ge óskenmen, qoryq qyzmetkerleriniń aıtýynsha, aıǵyrlardyń jasy ulǵaıyp, úıirlerdiń ósimtaldyǵy tómendegen, genetıkalyq ártúrlilik te jetkiliksiz. Sondyqtan qoryqqa jas aıǵyrlar men baıtaldar ákelý óte ózekti bolyp otyr.
Jıyp kelgende tabıǵatqa jiberlgen kerqulandar qaraýsyz emes, olarǵa qysta qosymsha jem-shóp jetkizý, ishti bıeler men qýlyq bıelerdi arnaıy baqylaý sharalary eskerilgen. Demek, kerqulan úıirleri tabıǵatqa tolyq beıimdelip úlgerdi deýge áli erte, olarǵa eki aıaqtylardyń kómegi báribir kerek.
Qytaı tájirıbesi bizge nesimen qyzyqty?
Qazaqstan da kerqulandardy qaıtarý boıynsha óz baǵdarlamasyn iske asyryp keledi. 2024 jylǵy maýsymda alǵashqy jeti jylqy – bir aıǵyr men alty bıe – Chehııanyń Praga haıýanattar baǵynan Qazaqstanǵa jetkizilip, Altyn Dala rezervatyna ornalastyryldy. 2025 jyly Qazaqstanǵa Praga haıýanattar baǵy men Vengrııadaǵy Hortobad ulttyq parkinen taǵy jeti jylqy ákelindi. Al 2026 jyly «Álibı» ortalyǵyna segiz janýar jetkizildi. Onyń tórteýi Praga haıýanattar baǵynan, tórteýi Berlındegi Tırpark parkinen. Jospar boıynsha 2029 jylǵa deıin elge 40–45 jylqy ákelinip, ózdiginen kóbeıýge qabiletti turaqty popýlıatsııa qalyptastyrý kózdelgen.
Eki eldiń maqsaty birdeı bolǵanmen, basqan qadamy birdeı emes: Qazaqstan kerqulandy Eýropadaǵy zoobaqtardan elge jetkizip, mamandar men veterınarlardyń turaqty baqylaýymen reıntrodýktsııa ortalyǵynyń bazasynda beıimdeýden ótkizgennen keıin birden tabıǵat aıasyna jiberdi. Al Qytaı aldymen óz aýmaǵynda kerqulandardy qoldan kóbeıtýge arnalǵan ortalyqtar jelisin qurdy.
Qytaıdyń ótken qyryq jylda jınaqtaǵan tájirıbesine súıene otyryp, eskerýge turarlyq birneshe baǵytty atap ótkimiz keledi. Árıne, bul resmı qorytyndy emes, jýrnalıstik taldaý negizinde jasalǵan óz paıymymyz.
1. «Aqyryn júrip, anyq bas» qaǵıdatyn ustaný. Qytaıdyń «qolda kóbeıtý – jartylaı ashyq jaıylymda beıimdeý – tabıǵatqa birte-birte jiberý» ádisi qaıta jersindirý úrdisin naqty ári shynaıy baǵalaýǵa bolatyn birneshe etapqa bólýge múmkindik berdi. Ár kezeńniń nátıjeliligin anyqtaıtyn negizgi krıterıı «janýarlar ózdiginen kóbeıip, ósip-óne ala ma?» degen basty suraqqa baǵyttalǵan.
2. Sátsiz tájirıbeden sabaq alý. Mysaly, alǵashqy topta dalaǵa jiberilgen kerqulandar qatty aıazda úsip ólgennen keıin qytaılyq mamandar jabaıy tabıǵatqa qaıtarylatyn janýarlardy jartylaı ashyq qorshamaly jaıylymda keminde jarty jyl boıy arnaıy beıimdeýden ótkizýge sheshim shyǵardy. Qazaq dalasynyń da qysy qatal. Sondyqtan arnaıy ortalyqtarda beıimdeýdiń kezeńdik úlgisi biz úshin de nazar aýdarýǵa turarlyq.
3. Genetıkalyq baqylaýdy bastan-aıaq bosańsytpaý. Qytaı tájirıbesi genetıkalyq shejireni júıeli muraǵattaý, DNQ derekqoryn qurý jáne ár óńirdegi popýlıatsııalar arasynda darabastar almasý genetıkalyq ártúrlilikti saqtaýda aıryqsha mańyzdy ekenin kórsetedi. Bastapqy darabastardyń sany shekteýli bolǵan jaǵdaıda bul másele tipten ózekti.
4. Qaıta jersindirý baǵdarlamasyn birneshe aımaqta qatar iske asyrý. Qytaı qoldan kóbeıtilgen kerqulandardy bir ǵana aımaqta shoǵyrlandyrmaı, aralary aıtarlyqtaı shalǵaı tórt óńirde qatar jersindirdi. Bul tásil tabıǵı apattar men indettiń yqtımal táýekelin báseńdetýge baǵyttalǵan. Resýrsy shekteýli transshekaralyq qaıta jersindirý baǵdarlamasy úshin de osy tájirıbe paıdaly bolýy múmkin.
5. Úzdiksiz monıtorıng jáne mamandardyń turaqty baqylaýy. GPS-moıynshaq, drondar men fototuzaqtar sáıgúlikterdiń basqan-turǵan izin anyqtaýǵa kómektesýi múmkin. Alaıda bul jetkiliksiz. Eń mańyzdysy – en dalada elgezek, qyraǵy qoryqshylar men veterınar mamandardyń turaqty jumys isteýi.
6. Halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Qytaıdyń Mońǵolııamen aıǵyrlar almasýy jáne eýropalyq zoobaqtarmen genetıkalyq ártúrlilikti arttyrý boıynsha baılanys ornatýy kerqulandardy tarıhı otanyna qaıtarý baǵytynda kúsh-jigerdi biriktirýdiń zárýligin kórsetti. Jabaıy janýarlardy qorǵaý jáne tabıǵatqa qamqorlyq kórsetý – óńiraralyq jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty qajet etetin uzaq merzimdi mindet.
Ashyq derekkózderde Qazaqstan men Qytaı arasynda Prjevalskıı jylqysyn qaıta jersindirý boıynsha tikeleı yntymaqtastyqtyń jolǵa qoıylǵany týraly naqtylanǵan aqparat joq. Alaıda eki eldiń eýrazııalyq keńistikte kórshiles ornalasqanyn jáne kerqulandardy jersindirý boıynsha maqsattarynyń ortaq ekenin eskergende, jabaıy popýlıatsııalardyń genetıkalyq ártúrliligin saqtaý, monıtorıng tehnologııalaryn jetildirý jáne ǵylymı zertteýler júrgizý baǵyttarynda tájirıbe almasýǵa múmkindik mol.
Kezinde jer betinen joıylyp ketýge shaq qalǵan túz taǵysynyń Eýropa asqan jurnaǵy bul kúnde tarıhı otanyna qaıta oralyp jatyr, bul súbeli jetistik. Biraq kerqulandardy saqtaý men qorǵaý jabaıy tabıǵatqa qaıtarýmen aıaqtalmaıdy. Kerisinshe, naǵyz synaq áli alda. Sebebi jabaıy tabıǵatqa qaıtarylǵan janýardyń endigi taǵdyry adam balasynyń qamqorlyǵymen qatar tabıǵattyń qatal zańdaryna da táýeldi.
