Qytaı qalyńmalmen qalaı kúresip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Dástúrli qazaq qoǵamynda qalyńmaldyń alar orny aıryqsha. Qyzǵa quda túskennen keıin, jigit jaǵy qalaıda qalyńmal tóleýge mindetti bolǵan. Onyń mólsheri taraptardyń dárejesi men dáýletine baılanysty kelisimmen anyqtalady. Qazaq uǵymynda qalyńmal – qudalasqan eki áýlet arasyndaǵy qurmet pen syılastyqtyń belgisi. Shyǵystaǵy kórshimiz – qytaı jurtynda da bizdegi qalyńmal uǵymyna saı keletin «Tsaılı» (maqalamyzda termınniń balamasy retinde qalyń nemese qalyńmal sózderi qoldanylady) deıtin túsinik bar. Degenmen, sońǵy jyldary qalyńmal Qytaı qoǵamynda qyzý pikirtalas týdyrǵan ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr.
Árıne, qalyńmal, eń aldymen, myńdaǵan jyldyq dástúrdiń jemisi. Alaıda, sońǵy onjyldyqtarda Qytaıdyń keıbir aýyl-aımaqtarynda qalyńmaldyń shekten tys ulǵaıýy saldarynan azamattardyń qarjylyq qıyndyqqa tap bolǵany, tipti belshesinen qaryzǵa batqany jaıly qytaılyq BAQ jıi jazyp júr.
Qytaı bıligi de sońǵy jyldary qalyńmal máselesin eski salt-dástúrdi ózgertý turǵysynan ǵana emes, aýyldy damytý, áleýmettik basqarýdy jetildirý, otbasyn josparlaý jáne quqyqtyq retteý aıasynda qarastyra bastady.
Endeshe, qytaılyq qalyńmal dástúriniń tarıhy qandaı? Nelikten sońǵy jyldary onyń kólemi kúrt ósti? Bul qubylystyń astarynda qandaı áleýmettik sebep-saldar bar? Jastar bul dástúrge qalaı qaraıdy? Qytaı bıligi qalyńmalmen qalaı kúresip jatyr? Kazinform tilshisi resmı qujattar men sot tájirıbesi, ǵylymı zertteýler men jergilikti reformalar týraly ashyq derekkózderdi jan-jaqty zerdelep, osy suraqtarǵa jaýap izdedi.
Qalyńmal qarjymen ólshengen be?
Qytaıda qalyńmal dástúriniń tórkini ejelgi neke rásimderinen bastaý alady. Osydan eki myń jyl ilgeri jazylǵan «Lıtszı» (Rásimder jınaǵy) kitabyna saı, dástúrli qytaı qoǵamynda neke qııýdyń «quda túsý, jónin suraý, bal ashtyrý, syılyq aparý, toıdyń kúnin bekitý jáne qalyńdyqty alýǵa barý» deıtin «alty rásimi» bolǵan.
Osynda aıtylǵan qalyńdyqtyń áke-sheshesi men týys-týǵandaryna syılyq nemese káde tapsyrý rásimi qazirgi qalyńmal dástúriniń tarıhı negizi retinde qarastyrylady. Degenmen, ejelgi dástúrde syılyq berý áste qarjylyq mámile emes, qyz berip, qyz alǵan eki áýlettiń syılastyǵyn jáne nıetteriniń shynaıylyǵyn bildiretin izgilikti amal sanalǵan, syılyqqa kóbinese buǵy terisi, jibek kezdeme, qaz-úırek, tiri mal usynylǵan, keıbir jaǵdaıda ǵana aqshalaı ótelgen.
Qytaıda resmı bılik qalyńmal dástúriniń ejelgi rásimdermen baılanysty ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, Qytaıdyń Joǵarǵy halyq soty 2023 jyly jarııalaǵan quqyqtyq túsindirmede qalyńmal – eki taraptyń ózara senimi men izgi tilegin bildiretin dástúrli rásim dep atap kórsetilgen.
Árıne, myńjyldyqtar boıy úzilmegen qalyńmal dástúri eldiń áleýmettik-sharýashylyq ómiriniń damýy men órkendeýine baılanysty túrlenip, qubylyp otyrdy. Tarıhı ádebıetter qalyń mólsheriniń túrli tarıhı kezeńde árqıly bolǵanyn kórsetedi. Jalpy alǵanda, dástúrli qoǵamda qalyńmal kóbinese jigit jaqtyń qyz jaqqa bergen ýádesiniń kórinisi nemese nekeniń kepildigi retinde qabyldandy; qalyńnyń mólsheri rýlyq-áýlettik dástúr men qoǵamdyq pikir arqyly qatań rettelip otyrdy, shekten tys qalyń suraǵandar «qyzyn satty» dep aıyptalyp, synǵa qalǵan.
Qytaıdyń uzaq tarıhynda qalyńmaldyń qarjylyq mólsherinen góri rásimdik mańyzyna kóbirek mán berildi. Alaıda XX ǵasyrdyń sońyna qaraı qalyńmal birte-birte aqshamen ólshene bastady. Onyń sebebi de joq emes, 1990 jyldan keıin Qytaı ekonomıkasy qarqyndy damydy, úılený toıyna baılanysty kórkem fotosýretke túsý, neke júzigin syılaý, qymbat toı kóılekterin kııý, asta-tók qonaǵasy berý osy jyldary sánge aınaldy, qalyńmal da óziniń ejelgi ǵuryptyq-rýhanı máni men baı mazmunyn joǵaltyp, barǵan saıyn materıaldyq sıpat ala tústi.
Qytaıdyń jeri keń, halqy kóp jáne jergilikti áleýmettik-mádenı dástúri áralýan bolǵandyqtan, búgingi kúnde qalyńnyń mólsheri, tóleý tártibi jáne tıisti yrym-jyrymdar ár aımaqta ártúrli qalyptasqan, tipti irgeles eki aýyldyń arasynda da jer men kókteı aıyrmashylyq bolýy múmkin. Sondyqtan Qytaıda «qalyńmaldyń biryńǵaı mólsheri» joq ekenin eskergen jón.
Qalyńmal qashan qarjylyq aýyrtpalyqqa aınaldy?
Qytaıda, ásirese aýyldyq jerlerde qalyńmal máselesi óte-móte sońǵy jıyrma jylda anyq sezile bastady.
Ýhan ýnıversıteti Áleýmettaný mektebiniń zertteýlerine sáıkes, Qytaı aýyldarynda qalyńmaldyń mólsheri 2000 jyldardyń basynda shamamen 10–20 myń ıýan deńgeıinde bolǵan. Keıinnen, ásirese 2008–2010 jyldardan soń, qalyńnyń mólsheri kúrt ósip, 2021 jylǵa qaraı ortasha meje shamamen 140 myń ıýanǵa jetken.
Sonymen qatar keı óńirlerde aqshalaı qalyńmalmen qatar kúıeý jigitten páter jáne avtokólik satyp alý, qalyńdyqqa sap altynnan soǵylǵan alqa, bilezik jáne syrǵa syılaý, toı shyǵynyn kóterý, týys-týǵandarǵa túrli kádeler usyný talap etiledi. Sınhýa agenttigine qarasty «Banyuetan» basylymynyń deregine sáıkes, aýylda turatyn qarapaıym otbasynyń kelin túsirýge jumsaıtyn jalpy shyǵyny 600 myń ıýannan 1 mıllıon ıýanǵa deıingi aralyqta bolady eken.
Eskermese bolmaıtyn mańyzdy másele — qalyńmaldyń mólsheri ǵana emes, Qytaıda otbasyn quraýdyń jalpy ekonomıkalyq shyǵyny aıtarlyqtaı ósip ketken.
Qytaı úkimetiniń málimetinshe, 2025 jyly aýyl turǵyndarynyń jan basyna shaqqandaǵy ıemdenetin tabysy 24 456 ıýan bolǵan. Demek, qońyr qalta aýyl turǵyny bir uldy aıaqtandyrý úshin ishpeı-jemeı 26-43 jyl eńbek etýi kerek dep jazǵan qytaılyq avtordyń pikiri negizsiz emes.
Qalyńmal qalaısha aspandap ketti?
Sarapshylar qalyńmaldyń sharyqtap ósýin áralýan áleýmettik-ekonomıkalyq úrdisterdiń nátıjesi retinde qarastyrý qajettiligin aıtady.
Birinshiden, genderlik teńgerimsizdik negizgi faktorlardyń biri retinde qarastyrylady. Qytaıda genderlik balans saqtalmaýyn uzaq ýaqyt ústemdik qurǵan «az bala» saıasatynyń tikeleı saldary retinde qarastyrýǵa bolady. Uldy zor, qyzdy qor kóretin eski túsiniktiń kesirinen ótken qyryq jylda Qytaıda erlerdiń sany óse tústi. Oǵan aýyl jastarynyń, ásirese neke jasyndaǵy boıjetkenderdiń jappaı qalaǵa aǵylýy qosyldy. Sóıtip, keı aımaqtarda «neke naryǵynyń» qurylymy aıtarlyqtaı ózgerdi. Ásirese aýyldardyń «neke naryǵyndaǵy» súr boıdaqtar sanynyń artyqtyǵymen sıpattalatyn genderlik teńgerimsizdik kelissóz kezinde ámise qyz jaqqa basymdyq beredi, bul sáıkesinshe qalyńmal qunynyń ósýine túrtki bolmaq. Zertteýshiler qalyptasqan jaǵdaı erler arasyndaǵy básekelestikti údete túsetinin, odan týyndaıtyn ekonomıkalyq aýyrtpalyqtyń urpaqaralyq qarjylyq júkteme nemese arqaǵa aıazdaı batatyn qaryz esebinde túptiń-túbinde búkil áýlettiń moınyna aýyr júk bolyp artylatynyn atap kórsetedi.
2020 jylǵy halyq sanaǵynyń derekteri kórsetkendeı, Qytaıdyń aýyldyq jerlerinde 20–24 jastaǵy erler men áıelderdiń balansy 123,09:100, al 25–29 jasta 120,98:100 bolǵan. El boıynsha 31 provıntsııanyń aýyldarynda erlerdiń úlesi áıelderden basym túsken. 1990 jyldan keıin ómirge kelgen býynnyń aıtarlyqtaı tolqyny aýyl jastary tap bolyp otyrǵan «neke teńgerimsizdigi» máselesin odan saıyn ýshyqtyra túsken. «Qytaıdaǵy neke men otbasy týraly esepke» (2023 jylǵy basylym) súıensek, neke jasyndaǵy halyqtyń úlesinde genderlik teńgerimsizdik tipti anyq bilinedi: erlerdiń sany áıelderden áldeqaıda basym. Onyń ústine, bir qyzyǵy, súr boıdaq jigitterdiń deni aýyldarda tursa, kerisinshe «otyryp qalǵan» qyzdardyń kópshiligi qalada jumys isteıdi eken. «Bul sońǵy jyldary Qytaıda nekelesý deńgeıiniń turaqty túrde quldyraýynyń basty sebepteriniń biri» deıdi sarapshylar.
Ekinshiden, «kim kóbirek bere alady?» degen básekelestik pıǵyl da qalyńmaldy órshite túsken.
Tamyr-tanystyqqa negizdelgen qytaı qoǵamynda qalyńmal otbasynyń qarjylyq jaǵdaıy men «shynaıy nıetin» tanytatyn mańyzdy belgi retinde qarastyryla bastaǵan. Keı aımaqtarda qalyńmal bolashaq kelinge kórsetiletin «qurmettiń» kórinisine aınalyp úlgergen.
«Pálenbaı qalyńmalǵa túgen soma beripti, bizdiń olardan nemiz kem» deıtin baqtalastyq «neke naryǵyndaǵy» básekeni otqa maı quıǵandaı órshite tústi dep jazady qytaılyq BAQ.
Qytaılyq zertteýler bul qubylystyń mánin aýyl qoǵamyndaǵy mártebe tartysy, áýletaralyq baqtalastyq jáne neke naryǵyndaǵy básekelestik tetikterimen túsindiredi. Áleýmettanýshy Lı ıÝnpınniń Soltústik Qytaı aýyldaryna júrgizgen zertteýi qalyńmaldyń ósýine qyz jaqtyń oryndy-orynsyz talaptary ǵana emes, kúıeý jaqtyń «neke básekesinde» ne qylsa da tóleýge daıyn turýy jáne qos tarap ortasyndaǵy áleýmettik básekelestiktiń údeı túsýi de áser etetinin kórsetti.
Úshinshiden, baspana, kólik jáne toı shyǵyny da ońaıǵa túspeıdi. Qytaıdyń kóptegen aýyldarynda jigittiń otbasyn quraý múmkindigi qalyńmal tóleýge qabilettigimen ǵana ólshenbeıdi. Úı nemese páter, kólik, altyn áshekeıler, toı saltanaty jáne basqa da shyǵyndar shash etekten.
Sondyqtan másele qalyńmaldyń mólsherimen shektelmeıdi. Basty nazar «jas otbasynyń óz tirligin bastaýyna qansha qarajat qajet?» degen salmaqty saýalǵa baǵyttalýy tıis.
Osyndaıda qala men aýyl arasyndaǵy aıyrmashylyq jaıly da aıta ketken jón. Qytaıdyń ekonomıkasy damyǵan shyǵys aımaqtarynda neke aýyrtpalyǵy kóbirek turǵyn úıge baılanysty bolsa, ortalyq jáne batys Qytaıdyń aýyldarynda aqshalaı qalyńmaldyń úlesi joǵary bolýy múmkin. Zertteýler mundaı aıyrmashylyqty óńirlik ekonomıkamen, ýrbanızatsııa deńgeıimen jáne jergilikti neke naryǵynyń ózindik erekshelikterimen baılanystyrady.
Qalyńmal «baqyttyń kepili» bola ala ma?
Bul suraqqa birjaqty jaýap berý óte qıyn.
Qytaıda keıde qalyńmal «jat jurtqa jaralǵan» qalyńdyqtyń bolashaq ómirine materıaldyq kepildik retinde baǵalanyp jatady. Keı ata-analar ony «álpeshtep ósirgen altyn qyzdarynyń» nekeden keıingi áleýmettik jáne ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin resýrs retinde qarastyrady.
Biraq zertteýshilerdiń pikirinshe, keı óńirlerde bul túsinik ýaqyt óte kele ózgeriske túsip, qalyńmal qyzdyń ata-anasynyń ekonomıkalyq qajettiligin óteıtin quralǵa aınalyp ketken.
Osylaısha, bastapqyda qudandaly áýletter arasyndaǵy syılastyqtyń belgisi sanalǵan qalyńmal keı jaǵdaıda ákeden balaǵa qalatyn qarjylyq mindettemege aınalýy múmkin.
Zertteýlerge sáıkes, qalyńmalǵa jumsalǵan aqsha kóbinese jigittiń ata-anasynyń tirnektep jıǵan-tergeni nemese elden-jurttan alǵan qaryzy esebinen tólenedi, bundaıda qalyńmaldyń kesirinen kedeıliktiń qamytyn kıgen otbasyna túsken kelinniń bolashaq ómiri kepildikke ıe bolady degenge sený qıyn.
Qalyńmal nekeni saqtaı ma?
Qytaılyq BAQ keltirgen derekterge sáıkes, keı aımaqtarda qalyńmaldyń baǵasy sharyqtap, «aspanǵa kóterilgen»: qalyńmalǵa aqshalaı 200-300 myń ıýan suraý qalypty úrdiske aınalǵan. Qytaılyq áleýmettik jelilerde qalyńmal mólsheri men ajyrasý kórsetkishi arasyndaǵy sáıkestikti bildiretin statıstıkalyq derekter órip júr. Oǵan baqsaq, 50 myń ıýan kóleminde qalyńmal tólengen nekede jubaılardyń ajyrasý kórsetkishi 9.8 paıyz bolsa, qalyńmal mólsheri 500 myń ıýannan asqanda, ajyrasý kórsetkishi tıisinshe 99.8 paıyzǵa jetedi-mys. Árıne, bul derek resmı statıstıkadan góri aşy ázilge kóbirek uqsaıdy, soǵan qaramastan biz ony Qytaı qoǵamynda «qalyńmal qansha kóp bolsa, neke sonsha baıansyz bolady» degen alańdaýshylyq ómir súrip otyrǵanynyń kórinisi retinde qabyldaýǵa bolatyn sekildi.
Sıan Tszıaotýn ýnıversıtetiniń professory Tszın Sıaoı basqarǵan komandanyń uzaq merzimdi zertteýine sáıkes, óte kóp qalyńmal talap etilgen nekede ajyrasý men turmystyq zorlyq-zombylyq kórsetkishi aıtyp-aıtpaı edáýir joǵary bolady eken. Degenmen, zertteýshi bul qubylysty qarapaıym sebep-saldar formýlasy retinde emes, erli-zaıyptylar men olardyń otbasyna túsetin áleýmettik-ekonomıkalyq qysymnyń bir bóligi retinde qarastyrady.
Qytaı Joǵarǵy halyq soty da shekten shyqqan qalyńmaldyń qudandaly kisiler ortasynda janjal men qaqtyǵys týdyrýy múmkin ekenin, keı jaǵdaılarda neke turaqtylyǵyna keri áser etetinin atap kórsetedi.
Qytaı bıligi qalyńmalǵa qarsy qandaı sharalar qabyldady?
Qalyńmal máselesi Qytaıda sońǵy jyldary memlekettik saıasattyń kún tártibine engizilip, sáıkesinshe birqatar sharalar qabyldandy.
QKP OK men Memlekettik keńestiń 2019 jylǵy «№1 qujatynda» (jyl saıyn aqpan aıynda Ortalyq úkimet atynan shyǵarylatyn alǵashqy resmı qujat, 2004 jyldan beri turaqty túrde aýyl sharýashylyǵy, aýyldyq jerler jáne aýyl turǵyndary máselesine arnalyp keledi) «órshigen qalyńmaldy» retteý qajettigi alǵash ret tilge alynǵaly beri, Qytaı bıligi «neke naryǵyndaǵy» keleńsizdiktermen kúresti kún ótken saıyn kúsheıtip keledi:
- 2021 jyly qalyńdy kóp suraý, baq talasý, toı-tomalaq pen ólim-jitimde asta-tók ysyrapshylyq qylý, feodaldyq soqyr senimmen aınalysý sekildi teris qylyqtarmen kúresti kúsheıtý talap etildi;
- 2023 jyly aýyldyq jerlerde sharyqtaǵan qalyńmaldy arnaıy retke keltirý, keshendi basqarý sharalaryn engizý tapsyryldy;
- 2024 jyly aýyl turǵyndarynyń adamı qarym-qatynastar boıynsha aýyrtpalyǵyn azaıtý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý tetikterin jetildirý atap kórsetildi;
- 2025 jyly neke alaıaqtyǵy sekildi zańsyz áreketterge qarsy kúresti kúsheıtý mindeti aıqyndaldy;
- 2026 jyly qalyńmalmen kúres talaby odan saıyn naqtylanyp, provıntsııalar shektesetin aımaqtarda ózara árekettesý tetikterin engizý mindeti alǵa qoıylyp, jastar arasynda nekege, otbasyna jáne urpaq tárbıesine durys kózqaras qalyptastyrý, mándi de mádenıetti neke saltyn ornyqtyrý qajettigi atap ótildi.
Demek, saıasattyń evolıýtsııasy turǵysynan kóz jibergende, Qytaı bıliginiń «teris qylyqtyń» saldarymen kúresýmen, áleýmettik basqarýdyń keshendi mehanızmin qalyptastyrýmen ǵana shektelmeı, búgingi kúnde aımaqaralyq birlesken tetikter ornatýǵa kóbirek den qoıa bastaǵany baıqalady.
Zań ne deıdi?
«Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksinde» nekege baılanysty aqsha nemese múlik talap etýge shekteý qoıylǵan.
Qytaıdyń Joǵarǵy halyq soty 2024 jyly shyǵarǵan «Qalyńmal daýlaryna qatysty isterdi qaraý boıynsha birqatar máseleler týraly erejede» nekege baılanysty aqsha nemese múlik talap etýge bolmaıtyny bekitilip, qalyńmal qaıtarylýǵa tıis jaǵdaılar jáne qalyńmaldyń qaıtarylatyn mólsherin belgileý tártibi naqtylandy.
Mysaly, jas jubaılar nekesin tirketip, birge ómir súre bastaǵannan keıin, tólengen qalyńmaldy qaıtarý týraly talap, aıryqsha qajettilik bolmaǵan jaǵdaıda, qanaǵattandyrylmaıdy. Biraq jubaılyq ómir óte qysqa, qalyńmal mólsheri shekten tys kóp bolsa, sot naqty jaǵdaılardy — otbasynyń ál-aýqatyn, jergilikti salt-dástúrdi, birge turmys keshken ýaqyttyń uzyn-qysqalyǵyn, arada perzent bar-joqtyǵyn eskere otyryp, qalyńmaldy tolyqtaı nemese jarym-jartylaı qaıtarý týraly ókim shyǵara alady.
Eger neke tirkelmegen nemese taraptar is júzinde birge ómir súrmegen bolsa da, qalyńmaldy qaıtarý máselesi sot arqyly qaralýy múmkin.
Demek, Qytaı sotynyń ustanymy aıdan anyq: qalyńmal dástúr retinde moıyndalady, biraq, bul nekege baılanysty aqsha nemese múlik talap etýge bolady degendi bildirmeıdi.
«Nóldik qalyńmal» tájirıbesi qandaı ózgeris ákeldi?
Qytaıdyń keıbir óńirlerinde órshigen qalyńmalmen kúrestiń taǵy bir tásili retinde az qalyńmalmen nemese qalyńsyz nekege turǵan jubaılardy yntalandyrý sharasy engizilip jatyr.
Mysaly, Tszıansı provıntsııasynyń keı óńirleri «Nóldik qalyńmal» nemese «Az qalyńmal» bastamasyna belsendi túrde atsalysqan otbasylardy qoǵamdyq is-sharalar men toptyq toılarǵa tartý, áleýmettik qoldaý kórsetý jáne yntalandyrý tetikterin qoldanysqa engizgen. Mysaly, osy provıntsııanyń Ýıýan ýezi nekege qalyńmalsyz nemese az qalyńmalmen tirkelýdi toptyq toı rásimderine qatysýdyń alǵysharttarynyń biri retinde bekitken.
Qabyldanǵan sharalar óz nátıjesin berip jatqan sekildi. Mysaly, Tszıansı provıntsııasynyń Shıchen ýezinde 2026 jyldyń alǵashqy jartysynda aýyl jastary arasynda tirkelgen barlyq nekeniń 80,6 paıyzy «nóldik qalyńmal» nemese «az qalyńmal» sanatyna jatatyny týraly málimetter jarııalandy. Árıne, bul kórsetkishti Qytaı aýyldaryna ortaq tendentsııa dep qarastyrýǵa bolmas, degenmen bul úrdis jergilikti reformalardyń naqty bir mysaly retinde nazar aýdarýǵa turarlyq.
Jastardyń kózqarasy ózgerdi me?
Qytaıda 100 mıllıonnan astam jas qoldanýshyǵa onlaın tanysý jáne oıyn-saýyq boıynsha qyzmet kórsetetin TaQu platformasy men joǵary oqý oryndarynyń birlesken jobasy – «Qytaı jastary jáne qalyńmal: 2025 jylǵy zertteý esebine» sáıkes, saýalnamaǵa qatysýshylardyń 65,42 paıyzy «nóldik qalyńmal» nusqasyn qup kóretinin aıtqan. Eń qyzyǵy, erler arasynda bul kórsetkish 75,13 paıyzdy kórsetken. Bunyń sebebi, esepte aıtylǵandaı, shańyraq kóterý úshin nesıe alatyn jigitterdiń úlesi qyzdardan 2,5 ese kóp eken, demek, nekege baılanysty qarjylyq júkteme kóp jaǵdaıda jigittiń/kúıeý jaqtyń moınyna artylady degen sóz.
Esepke sáıkes, respondentterdiń edáýir bóligi qalyńmal men jasaýdyń mólsheri eki jaqtyń ekonomıkalyq ahýalyna qaraı kelisimmen uıǵarylýy kerek dep sanaıdy eken.
Qytaı tájirıbesi neni bildiredi?
Qalyńmal máselesi, bir jaǵynan myńdaǵan jyldyq mádenı dástúrdiń nátıjesi bolsa, ekinshi jaǵynan, genderlik teńgerimsizdik, naryqtyq qatynastar, qalalaný úderisi, ishki kóshi-qon, baspana máselesi, ata-ananyń mindetteri jáne áleýmettik baqtalastyq pen básekelestik sııaqty tolyp jatqan faktorlar týyndatqan kúrdeli qubylys.
Bir eskeretin jaıt, Qytaıda qalyńmal eldiń barlyq óńirine tán biryńǵaı qubylys emes.
Mysaly, eldiń bir aımaǵynda ondaǵan myń ıýan qalyńmal tym joǵary dep baǵalansa, basqa óńirde qalypty soma retinde qabyldanýy múmkin. Qala jastary men aýyl jastarynyń nekege baılanysty shyǵyny da birdeı emes. Sondyqtan «Qytaıda úılený úshin qalaıda qomaqty aqsha tóleý kerek» degen túsinik shyndyqqa tolyq saı kelmeıtin birjaqty kózqaras bolar edi.
Sonymen qatar keı óńirlerde qalyńmaldyń shekten tys ósýi shıelenisken áleýmettik problemaǵa aınalyp úlgergenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul, túptep kelgende, ata-ananyń jıǵan-tergenin jylan jalaǵandaı etýge, qaryzǵa batýǵa, jastardyń úılený nemese balaly bolý josparyn keıinge qaldyrýyna jáne qudalyq tóńiregindegi daý-damaı men janjaldyń kóbeıýine sebep bolýy múmkin.
Sondyqtan Qytaı úkimetiniń qazirgi saıasaty dástúrdi joıýǵa emes, onyń áleýmettik mazmunyn qaıta qalyptastyrýǵa baǵyttalyp otyr.
Memleket qısynsyz qalyńmalǵa zań arqyly tosqaýyl qoımaq. Jergilikti bılik aýyl erejeleri men qoǵamdyq uıymdar arqyly jańa normalar engizýge tyrysýda. Al jastar arasynda neke men otbasy qundylyqtaryn aqshamen ólshemeý jaıly túsinik tamyr tartyp keledi.
Basqasha aıtqanda, Qytaı tájirıbesi dástúrdi saqtaı otyryp, onyń shekten tys ekonomıkalyq aýyrtpalyqqa aınalýyna jol bermeý úshin saıası-rýhanı baǵdar berý, quqyqtyq jolmen retteý, jergilikti ózin-ózi basqarýdy kúsheıtý jáne sana-sezimdi jańǵyrtý sııaqty sharalardy keshendi túrde ózara úılestirý, qoǵam músheleriniń, ásirese jastardyń kózqarasyn dáýirge saı jańartý bárinen mańyzdy ekenin kórsetkendeı.
