Qytaı Ertisi: sý qory, gıdrojobalar jáne ekojúıe
ASTANA. KAZINFORM — Ertis – Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy men energetıkalyq-ekologııalyq júıesi úshin eleýli mańyzy bar strategııalyq sý arnasynyń biri. Degenmen, Ertis te, Іle men Syrdarııa sııaqty transshekaralyq ózender qataryna jatady. Ózen Altaı taýlarynyń kúngeı betinen, Qytaı jerinen bastaý alady. Kazinform tilshisi búgingi jazbasynda Qytaı Ertisi jáne ondaǵy iri gıdrotehnıkalyq qurylystar týraly derektermen bólisedi.
Ertistiń basy en toǵaı
Tarıhı ádebıetterde Qaraertis dep atalatyn Ertistiń joǵarǵy aǵysy – Qytaıdaǵy Soltústik Muzdy muhıt alabyna tán jalǵyz ózen. Ózenniń qaınar kózi Altaı taýlarynyń ońtústik-shyǵys qaptalynda, Qytaıdyń Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq ólkesiniń Kóktoǵaı aýdanynyń aýmaǵynda jatyr.
Ertistiń negizgi bastaýlary – Qýertis pen Qaıyrty ózenderi. Asqar Altaıdyń tereń qoınaýyndaǵy Shegirtaı asýy, Tuıyqtyń darasy, Oıtastyń darasy jáne Jalǵyzaǵash alqaptarynan bastaý alatyn Qýertis pen Astaýsha jaılaýyndaǵy bulaq sýynan bastalatyn Qaıyrty Iirim kóline (Kóktoǵaı sý qoımasy) eki búıirden kelip quıady. Kólden shyqqan sý tereń shatqal arqyly qart Altaıdyń kúngeı etegindegi adyrly alqapqa enteleı qulap, kilt burylady da, kún batysqa qaraı kósile aǵady. Ózen arnasy Qazaqstan shekarasyna engenshe Qytaıdyń Kóktoǵaı, Býryltoǵaı, Altaı, Býyrshyn jáne Qaba aýdandarynyń jerinen ótedi.
Qytaıda Ertistiń uly arnasyna oń qaptaldan Qara Ertis (uzyndyǵy 192 shaqyrym; jergilikti qazaqtar ózenniń Qýertis pen Qaraertistiń quıǵanynan keıingi aǵysyn Ertis dep ataıdy), Qyran (200 shaqyrym), Býyrshyn (296 shaqyrym), Qaba (203 shaqyrym), Bilezik (155 shaqyrym), Alqabek (95 shaqyrym) sııaqty iri salalar quıady.
Ózenniń Qytaı aýmaǵyndaǵy uzyndyǵy - 633 shaqyrym, alabynyń jalpy aýdany - 53,7 myń sharshy shaqyrym. Sý qory boıynsha Ertis Shyńjań ólkesinde Іleden keıin ekinshi orynda turady, jyldyq bettik aǵyny - 11,1 mlrd tekshe metr. Qytaı Injenerlik ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, Shyńjań Ertis basseınin ıgerý jáne damytý basqarmasynyń basshysy Den Mıntszıan professordyń esebinshe, onyń shamamen 75 paıyzy Qytaı aýmaǵynan tys jerge aǵyp ketedi.
Ózenniń qazaq-qytaı shekarasyna jaqyn bóliginde sý arnasynyń eni bir shaqyrymǵa deıin keńeıip, keme qatynasyna múmkindik týady.
Qytaıdaǵy Ertis alaby bıologııalyq jáne ekologııalyq ártúrliligimen kózge túsedi. Qytaı úshin Ertis alaby – ormandy alqaby Sibir taıgasymen tutasyp jatqan jáne palearktıkalyq Eýropa–Sibir bıogeografııalyq óńirine tán birden-bir aımaq. Aımaqta sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi tóngen janýarlar men ósimdikterdiń kóptegen túri mekendeıdi. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory Ertis alabyn «Global 200» – bıoártúrlilikti saqtaý boıynsha basymdyq beriletin álemdik 200 ekoólkeniń tizimine engizgen. Alapta tabıǵatty qorǵaý júıesi salystyrmaly túrde jaqsy qalyptasqan: Qanas jáne Kóksý Ulttyq tabıǵı qoryqtary men Kóktoǵaı Ulttyq geoparkinen bólek, provıntsııalyq deńgeıdegi 5 tabıǵı qoryq jumys isteıdi. Alapta balyqtyń 37 túri tirkelgen, olardyń 23-i - jergilikti túrler, úsheýi - ShUAR aýmaǵynda erekshe qorǵalatyn I sanattaǵy balyq, qalǵany - keıinirek jersindirilgen kirme túrler.
Ashyq derekkózge júginsek, tek ózen ańǵaryndaǵy toǵaıly jáne shabyndyq alqaptyń aýdany 157 myń gektarǵa jýyq. Ertis alaby «Qytaıdyń jabaıy terek boıynsha genetıkalyq qory» dep dáripteledi jáne Soltústik-batys Qytaı qorǵanysh orman beldeýiniń mańyzdy quramdas bóligi sanalady. Ertis basyndaǵy en toǵaı sý qoryn saqtaý, topyraq erozııasyn boldyrmaý, aımaqtyq klımatty retteý, egin jáne mal sharýashylyǵyn qorǵaý jóninen mańyzdy ról atqarady.
Tabıǵı jaýyn-shashyn sýly-batpaqty alqaptardaǵy ósimdik jamylǵysynyń sýǵa qajettiligin tolyq óteı almaıtyndyqtan, ózen jaıylmasy men tasqyn sý jáne aǵyn ınfıltratsııasy arqyly qalyptasqan jerasty aǵystary alaptaǵy ekojúıeniń turaqtylyǵy úshin sheshýshi mánge ıe. Alaıda XX ǵasyrdyń 50-shi jyldarynan keıin ormannyń jappaı otalýy, egis alqabynyń keńeıýi, mal basynyń ósýi, balyqtyń shekten tys aýlanýy, sý jáne jer resýrstarynyń josparsyz paıdalanylýy, sondaı-aq sý sharýashylyǵy jáne gıdroenergetıkalyq nysandaryń salynýy saldarynan alaptaǵy ekojúıeniń saýlyǵyna aýyr qater tóndi – toǵaıly alqaptardyń aýmaǵy tarylyp, shabyndyq ósimdikter degradatsııaǵa ushyrady; jergilikti balyq qory kúrt azaıyp, alaptyń bıoártúrliligi daǵdarysqa ushyrady. Den Mıntszıannyń aıtýynsha, ózen ańǵaryndaǵy orman-toǵaıdy saqtap qalý, Úlińgir kóliniń tartylýyna jol bermeý jáne balyqtardyń ýyldyryq shashýyna yńǵaıly jaǵdaı jasaý búginde Ertis ekologııasyn qorǵaýdyń negizgi mindetterine aınalǵan.
Muzdyqtar sheginip barady
Ertistiń sý qory Altaıdaǵy muzdyqtar men qasat qardyń erýinen quralady. «Qytaıdyń muzdyqtar tiziminde (II)» alaptaǵy muzdyqtyń sany 285-ten az emes, jalpy aýdany shamamen 187,65 sharshy shaqyrym, muz qory 10,86 tekshe shaqyrym dep kórsetilgen. Súri qar Ertis úshin aıryqsha mańyzǵa ıe ekeni de belgili, ózenniń jyldyq aǵynynyń shamamen 29,3 paıyzy - qar sýy, ásirese kóktem mezgilinde bul kórsetkish maýsymdyq aǵynnyń 72 paıyzyna deıin jetedi.
Alaıda sońǵy málimetter adamdy alańdatady. Ertis alabynda úshinshi márte uıymdastyrylǵan keshendi ǵylymı ekspedıtsııanyń derekteri kórsetkendeı, ótken otyz shaqty jylda Ertis alabyndaǵy muzdyqtardyń kólemi úzdiksiz kishireıip keledi. Muzdyqtyń aýdany 1990 jylǵy 210,85 sharshy shaqyrymnan 2021 jyly 174,79 sharshy shaqyrymǵa deıin, demek 17,1 paıyzǵa azaıǵan. Zertteýlerge sáıkes, 2009 jylǵa deıin alapta muzdyqtardyń sheginýi údeı túskenmen, 2009–2021 jyldar aralyǵynda bul úderis shamaly baıaýlap, salystyrmaly túrde turaqtanǵan.
Mamandardyń aıtýynsha, teńiz deńgeıinen 2800–3000 metr bıiktiktegi muzdyqtardyń sheginýi kózge anyq baıqalady, ásirese taý jotasynyń kúngeı betkeıinde bul kórsetkish áldeqaıda joǵary, al batys qaptalyndaǵy ózgerister aıtarlyqtaı baıaý. HH ǵasyrdyń 60–80 jyldarymen salystyrǵanda, keıingi kezeńde aımaqta aýa temperatýrasynyń kóterilýi báseńdegen, qytaılyq ǵalymdar bul jaǵdaıdy sońǵy onjyldyqtarda muzdyqtardyń sheginý úderisiniń baıaýlaýyna áser etken negizgi faktor retinde qarastyrady.
Sýǵa suranys ósip keledi
Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde, ásirese onyń soltústik bóliginde halyq sany ósip, áleýmettik-ekonomıkalyq damý úderisi jedeldegen saıyn, sýǵa suranys artyp, Ertis alabyndaǵy sý resýrstaryn ıgerýdiń aýqymy men qarqyny turaqty túrde údep keledi. «Jenmın jıbao» basylymynyń dereginshe, 2024 jyly Shyńjań óńiri boıynsha tutynylǵan sýdyń kólemi 56,524 mlrd tekshe metrge jetken. Onyń negizgi úlesi dástúrli túrde aýyl sharýashylyǵyna tıesili: bir jyl ishinde egin jáne jaıylym alqaptaryna 51,781 mlrd tekshe metr sý jiberilgen. Sonymen qatar ekologııalyq maqsatqa bólingen sýdyń kólemi de jyl saıyn artyp keledi. 2024 jyly bul kórsetkish 2021 jylmen salystyrǵanda 4,58 mlrd tekshe metrge kóbeıgen. Aımaqtyń klımat ereksheligi, aýyl sharýashylyǵynyń damý úlgisi jáne halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy sý resýrstaryna suranystyń kólemi men qurylymyna tikeleı yqpal etetini daýsyz. Ertis alaby ekojúıesin qorǵaýdyń kózdelgen maqsattaryna sáıkes, jyl saıyn ekologııalyq qajettilikterdi óteýge jumsalatyn sý kólemi 18,9 mlrd tekshe metrden az bolmaýǵa tıis. Sonyń ishinde Ertistiń negizgi arnasy men salalaryna qajetti ekologııalyq sý shyǵyny 15,2 mlrd tekshe metr deńgeıinde aıqyndalǵan.
Chjan Lıanpen, Den Mıntszıan jáne Hýan Tsıan professorlardyń «Advances in Water Science» jýrnalynyń 2018 jylǵy mamyr aıyndaǵy sanynda jaryq kórgen «Ertis boıyndaǵy ekologııalyq maqsattarǵa baǵdarlanǵan sýqoıma klasterin orta jáne uzaq merzimdi josparlaý týraly» maqalasyndaǵy derekterge súıensek, aıtylǵan ýaqytqa deıin Ertistiń negizgi arnasy men basty salalarynda ekologııalyq jáne sharýashylyq maqsattaǵy 30-dan astam iri jáne orta gıdrotehnıkalyq nysan paıdalanýǵa berilgen. Olardyń qatarynda 7 sý qoımasy, 25 ekologııalyq shlıýz, sondaı-aq mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan 7 iri sý arnasy bar.
Maqala avtorlary Ertis boıyndaǵy gıdrotehnıkalyq qurylystardyń sý resýrstaryn keshendi paıdalaný isinde mańyzdy ról atqaryp otyrǵanyn, alaıda ekologııalyq saldary da ońaı bolyp turmaǵanyn aıtady.
- Sonyń saldarynan ózen ekojúıesine qajetti sý kólemi tolyq qamtamasyz etilmeı otyr. Turmystyq jáne óndiristik sý tutyný, Soltústik Shyńjańdy sýmen qamtý, sýarý men elektr energııasyn óndirý sııaqty keshendi maqsattar men ekologııalyq qajettilik arasyndaǵy qaıshylyq barǵan saıyn ýshyǵyp keledi. Bul óz kezeginde ózen ańǵaryndaǵy ósimdik jamylǵysy men shabyndyqtardyń tozýyna, balyqtar men basqa da sý janýarlarynyń tirshilik ortasynyń tarylýyna sebep boldy, - dep jazady ǵalymdar.
Maqalada aıtylýynsha, Ertistiń joǵary alabyndaǵy sý qoımalarynyń basty mindetterine tasqynnan qorǵaný, ekologııalyq, óndiristik jáne turmystyq sýmen qamtamasyz etý, Úlińgir kóline sý jiberý, sondaı-aq elektr energııasyn óndirý jatady. Sý qoımalary, negizinen, sý resýrsynyń kólemine qaraı elektr óndirý qaǵıdaty boıynsha jumys isteıdi.
Úlińgir Ertisten qorektenedi
Úlińgir – Altaı shurattary men Qurbantuńǵyt shóli aralyǵynda jatqan tuıyq kól. Tarıhı ádebıetterde Qyzylbas kóli dep te atalǵan. Kólge ejelden Úlińgir ózeni quıady. Úlińgir men oǵan japsarlas Jylykól birtutas kól júıesi retinde qarastyrylady. Kól shóleıttený úderisin tejeý, qum kóshkinine tosqaýyl qoıý, sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bar balyq túrleriniń tirshilik ortasyn saqtaý turǵysynan mańyzdy ekologııalyq qyzmet atqarady. Úlińgir ári Shyńjańdaǵy eń iri tabıǵı balyq sharýashylyǵy bazasy sanalady, ólke boıynsha óndirilgen balyq kóleminiń 30 paıyzy Úlińgirden alynady. Kól men onyń mańynda memleket qorǵaýyna alynǵan tirshilik ıeleriniń 19 túri mekendeıdi. Ósimdik jamylǵysy da alýan túrli. Kóldiń tabıǵaty kórkem, kól boıynda Altyn qaırańy atalatyn Qytaıǵa tanymal týrıstik nysan ornalasqan.
HH ǵasyrdyń ortasynan keıin ózen alabynda tyń jer qaýyrt ıgerilip, sýarmaly eginshilikti damytýǵa den qoıyldy. Sonyń saldarynan sý resýrstary qarqyndy paıdalanylyp, kólge quıatyn sýdyń kólemi kúrt azaıdy, kóldiń aıdyny tarylyp, sý sapasy nasharlady. Ashyq derekkózderge sensek, 1944 jyly kóldiń aýdany 833 sharshy shaqyrym bolsa, 1986 jylǵa qaraı 765 sharshy shaqyrymǵa deıin kemigen. 1970 jyldardyń basynda Shyńjań óndiristik-qurylys korpýsy Úlińgir kóli men Ertis ózeni arasyndaǵy jermoınaqty ıgerip, 73 shaqyrymǵa sozylǵan sý arnasyn qazady. Asa nátıjeli bolmaǵanyna qaramastan, Ertis sýyn burmalaýdyń alǵashqy tájrıbesi osylaı bastalady.
Kóldiń odan ári qýsyrylýyn toqtatý maqsatynda 1987 jyly ShUAR Sý sharýashylyǵy departamentiniń bastamasymen «Ertisten Úlińgirge» jobasy iske qosyldy. Joba aıasynda Ertis ózeninen Úlińgir kóline jyl saıyn orta eseppen 300 mln tekshe metr sý jiberilip otyrdy, sóıtip, kóldiń deńgeıi birtindep kóterile bastady. Ásirese 2010 jylǵy mol aǵyn men 2016–2017 jyldardaǵy qısapsyz tasqynnyń esebinen kólge quıylǵan sý kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Nátıjesinde 2017 jyly sý deńgeıi tarıhı mejege: Jylykólde – 485,0 m, Úlińgirde – 484,3 m jetti.
Zertteýlerge sáıkes, Úlińgirdiń ekojúıesin saqtap qalý úshin jyl saıyn 800 mln tekshe metr sý qajet. Den Mıntszıannyń naqtylaýynsha, bunyń 650 mln tekshe metri Ertisten, al 150 mln tekshe metri Úlińgirden kelýge tıis.
«635» jobasy týraly ne belgili
Ertis basynda iske asyrylǵan gıdrotehnıkalyq jobalar az emes, degenmen «635» baǵdarlamasy dep te atalatyn «Ertisten sý tartý» jobasyndaı daý týdyrǵany joq.
Jobaǵa sáıkes, Ertis boıynan «635» jáne Qarashoqy sý toraptaryn salý, Býyrshyn ózeniniń sýyn shyǵysqa asyrý josparlanǵan.
Osy arqyly jylyna joǵary aǵystan keletin 3,38 mıllıard tekshe metr sýdy rettep, Qaramaıly men Úrimji qalalarynyń jáne Altaı, Tarbaǵataı aımaqtarynyń keı óńirleri men Óndiristik-qurylys korpýsynyń sharýashylyq nysandaryndaǵy sý tapshylyǵyn azaıtý, ónerkásip pen halyqty sýmen turaqty qamtý kózdelgen.
Atalǵan jobanyń ózegi – Ertistiń uly arnasyna ornalasqan 635 sý toraby. HH ǵasyrdyń 90-jyldary Shyńjań munaı basqarmasynyń Qaramaıly munaı alaby sý tapshylyǵyna tap bolyp, másele QKP OK-niń nazaryna ilindi. 1994 jyly jergilikti bılik «Ertisten sý tartý» jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin usyndy, 1995 jyly Qytaı Memlekettik keńesi «Ertisten Qaramaılyǵa» jobasyn iske asyrýǵa ruqsat berdi. Keıin bul joba keńeıtilip, «Ertisten Qaramaılyǵa» jáne «Ertisten Úrimjige» deıingi sý arnalarynyń iri júıesine aınaldy.
Ashyq jáne senimdi derekkóz boıynsha, «Ertisten Qaramaılyǵa» jobasyna jalpy 50 mlrd ıýannan kóbirek ınvestıtsııa salynǵan. Qurylys jumystary 1996 jyly bastalyp, 2000 jyldyń tamyz aıynda jalpy uzyndyǵy 436 shaqyrym turatyn Ertis-Qaramaıly arnasymen sý júrgizile bastady. Jobanyń arqasynda Qaramaıly qalasy sýmen turaqty qamtylyp, qalany qaq jaryp ótetin jasandy ózen júıesi qalyptasty.
Qaladaǵy munaı óndiristeri men ónerkásip ınfraqurylymdarynyń jáne aýyl sharýashylyǵynyń sýǵa qajettiligi tolyqtaı óteldi. Aıtpaqshy, ár jyldyń 8 tamyzy Qaramaıly qalasynyń «Sý merekesi» bolyp jarııalanǵan. Bul kúni qalada túrli merekelik sharalar uıymdastyrylyp, Ertis sýy eringe tıgen erekshe sát atalyp ótedi.
Al «Ertisten Úrimjige» jobasy boıynsha qurylys jumystary 2001 jyldyń qyrkúıeginde bastaldy. Birinshi kezeńde Ońtústik magıstral arna 2005 jyldyń qyrkúıeginde paıdalanýǵa berildi. Ekinshi kezeńde Qarashoqy sý toraby men Býyrshyn-Ertis arnasy jobalary iske asyrylyp, magıstral arnany keńeıtý jumystary júrgizildi.
Ertis-Úrimji arnasynyń uzyndyǵy 600 shaqyrymnan asady. Sý jetkizý júıesi bas magıstral, batys magıstral, shyǵys magıstral jáne ońtústik magıstral arnalardan quralǵan. Bas magıstral arnanyń uzyndyǵy 134 km, ol 635 sý torabynan bastalyp, ońtústikke qaraı Úlińgir ózenine deıin sozylyp jatyr. Ári qaraı batys magıstral arna ońtústik-batysqa – Qaramaılyǵa qaraı baǵyttalady, onyń jobadaǵy aǵyn jyldamdyǵy sekýndyna 30–60 tekshe metr. Shyǵys arna ońtústik-shyǵysqa qaraı sozylyp, Deń sýaıryq shlıýzine deıin jetedi jáne uzyndyǵy shamamen 7,5 km bolatyn tonnel (taǵa pishindi qysymsyz tonnel, aǵyn jyldamdyǵy - sekýndyna 47,5 tekshe metr) arqyly Ertis sýy Úlińgir ózeniniń oń jaǵalaýyndaǵy qabaqty kesip ótedi.
Ońtústik magıstral arnanyń birinshi kezeńiniń uzyndyǵy 376 shaqyrym. Ol Deńdegi tonneldiń shyǵa berisinen bastalyp, Jońǵar oıpatyn, Qurbantuńǵyt shólin kesip ótedi, arna quramyna Shıaovatsao dıýkeri sekildi iri ınjenerlik nysandar qamtylǵan. Shóldegi ashyq arnany qumnan qorǵaý úshin qulama betkeıler shymdastyrylǵan, arnany boılaı tehnıkalyq qyzmet kórsetýge arnalǵan jol salynǵan. Ońtústik magıstral arna Tıanshan taýynyń etegindegi «500» sý qoımasyna (teńiz deńgeıinen 500 metr bıiktikke ornalasqandyqtan osylaı atalǵan) quıady.
«500» sý qoımasy Sanjy Hýeı-avtonomııalyq oblysynyń Fýkan qalasy men Úrimji qalasynyń Mıdýn aýdanynyń shekarasynda ornalasqan. «Úrimji joǵary jáne jańa tehnologııalardy damytý aımaǵynyń (Jańaqala aýdany) aýyldyq jerlerdi sýmen jabdyqtaý isin joǵary sapaly damytý josparynda» «500» sý qoımasynyń mártebesi «transshekaralyq Ertis alabynan Úrimjige sý jetkizý jobasynyń shyǵys núktesindegi retteýshi sý qoımasy» dep anyqtalǵan. Bógetiniń bıiktigi - 28 metr, ostik uzyndyǵy - 17,676 km. Sý qoımasy ortalyq, shyǵys, batys jáne ońtústik bógetterden, sondaı-aq sýaǵardan turady. Jalpy aýdany - 24,25 sharshy shaqyrym, tolyq syıymdylyǵy - 262 mln tekshe metr (birinshi kezeńde 170 mln tekshe metr, bolashaqta aýystyrylatyn sýdyń kólemin 680 mln tekshe metrge deıin jetkizý kózdelgen). Sý qoımasy 2005 jyly paıdalanýǵa berilgen.
«635» jobasynyń úshinshi kezeńinde Ertis sýy Shyńjań ólkesiniń «shyǵys qaqpasy» – Qumyl qalasyna jetkiziletini týraly qytaılyq ınternet resýrstarynda árqıly qaýeset órip júr, tipti keıde Ertis-Qumyl arnasynyń Qarashoqy sý qoımasynan bastalyp, jer astymen sozylyp ketip bara jatqany aıtylady. Biraq qujattarmen rastalǵan nemese resmı baspasóz málimetterimen naqtylanǵan aqparat joq. Degenmen, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Ekologııa jáne qorshaǵan orta mınıstrliginiń resmı saıtynda jarııalanǵan «Shyǵys Jońǵar óńiriniń Datszın kenishindegi №2 shahta jobasynyń qorshaǵan ortaǵa áseri týraly eseptegi» kelesi derek Ertis-Úrimji arnasynyń sońǵy núktesi «500» sý qoımasy emes ekenin kórsetedi:
- «500» sý qoımasynan shyǵysqa sý tartý jobasy – Shyǵys Jońǵar dalasyndaǵy kómir-elektr jáne kómir-hımııa ónerkásip oshaqtarynyń sýǵa suranysyn qamtamasyz etý maqsatynda ShUAR Halyq úkimeti iske asyrǵan iri sý sharýashylyǵy nysany. Jobanyń jaqyn kezeńge arnalǵan josparynda sý jetkizýdiń kólemi jylyna 2×10⁸ tekshe metr/a dep qarastyrylǵan, al sý jetkizý kezeń-kezeńimen júzege asyrylady. Birinshi kezeńde jylyna 1×10⁸ tekshe metr/a sý jetkizý kózdelgen, al ekinshi kezeńniń kólemi óńirdiń damý qajettiligine qaraı aıqyndalmaq. Jobanyń negizgi mindeti – ónerkásip nysandaryn sýmen qamtý, jobaǵa sáıkes sýmen qamtý senimdiligi 97 paıyz deńgeıinde belgilengen. Qurylys quramyna úsh satyly qosalqy qysymdy sorǵy stantsııalary, úsh apattyq-rezervtik sý qoımasy, jalpy uzyndyǵy 207 shaqyrymǵa jetetin kúsheıtilgen qysymdy sý qubyry, 5,4 shaqyrymnan kem emes gravıtatsııalyq sý qubyry jáne jeli boıyndaǵy qorǵanysh ınfraqurylymy kiredi. Jaz mezgilinde sý «Ertisten Úrimjige» jobasyna tán ońtústik magıstral arnanyń №10 shlıýzinen alynady, al qys mezgilinde ońtústik magıstral arnanyń quıǵanyndaǵy «500» sý qoımasynan jetkiziledi. №10 shlıýz, Ýtsaıvan jáne Tszıantszıýnmıao núktelerinde úsh apattyq-rezervtik sý qoımasy salynǵan. Olardyń syıymdylyǵy tıisinshe 3×10⁶, 1,8×10⁶ jáne 1,10×10⁶ tekshe metr. Bul nysandar qubyr jelileri nemese ońtústik magıstral arna jóndeýge jabylǵan jaǵdaıda da sýmen qamtýdyń 97 paıyz senimdiligin saqtaýǵa múmkindik beredi, - delingen qujatta.
Qarashoqy jáne basqa sý qoımalary
Google Maps kómegimen Qytaı Altaıyna onlaın sapar shekseńiz, Kóktoǵaı jáne Býryltoǵaı aýdandarynyń shekarasynda ózen arnasyn kóldeneń kesip ótken iri betondy-gravıtatsııalyq bóget aıryqsha kózge túsedi. Bul – tasqynnan qorǵaný, sýmen qamtý, elektr energııasyn óndirý, qorshaǵan ortany qorǵaý fýnktsııalary biriktirilgen keshendi gıdrotehnıkalyq nysan — Qarashoqy sý toraby. Soltústik Shyńjań óńirindegi sý jelisiniń ózegi retinde, bul «sýper qurylys» óńirlik damýdyń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq qurylymyn qaıta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Sina Finance platformasy usynǵan derekke sáıkes, Qarashoqy sý toraby – «Ertisten sý tartý» jobasynyń negizgi sý kózi ári Ertis alabyn ıgerýdiń keshendi josparynda aıryqsha atap ótilgen strategııalyq retteýish nysan. Ol Ertis ózeniniń negizgi arnasyndaǵy tolyq emes kópjyldyq retteýshilik fýnktsııasy bar iri gıdrotehnıkalyq qurylys. Joba jergilikti ekojúıeni qorǵaý jáne aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qajettilikterin óteý negizinde, alaptan tys aımaqtarǵa sý jetkizýge baǵdarlanǵan. Qysqasy, Qarashoqy sý qoımasynyń negizgi basymdyǵy — ózinen tómen ornalasqan «635» sý torabyn tasqynnan qorǵaý jáne jetkilikti sý qorymen qamtamasyz etý.
Joba 2006 jyly Qytaıdyń Damý jáne reformalar jónindegi memlekettik komıtetiniń bekitýimen iske asyryla bastady. Jalpy 2,687 mlrd ıýan kóleminde ınvestıtsııa salyndy. Nysannyń qurylymyna negizgi bóget, qosalqy bóget, elektr stantsııasynyń sýaǵar júıesi jáne stantsııa ǵımaraty kiredi. Negizgi bóget tolyq qımaly tyǵyzdalǵan beton (RCC) tehnologııasymen salynǵan. Negizgi bógettiń eń bıik núktesi — 121,5 m, uzyndyǵy — 1489 m, qosalqy bógettiń bıiktigi — 14,5 m. Sý qoımasynyń jalpy syıymdylyǵy - 2,419 mlrd tekshe metr, paıdaly retteý kólemi — 1,918 mlrd tekshe metr. Sý elektr stantsııasynyń tonnelderi men ǵımarattary ózenniń oń jaǵalaýynda ornalasqan, stantsııanyń jalpy ornatylǵan qýaty — 140 MVt.
«Ertis alabyn ıgerýdiń keshendi josparyna» sáıkes, sońǵy onjyldyqtarda Qytaı óńirdegi sý sharýashylyǵy nysandarynyń qurylysyn jedeldete tústi. Ertis pen onyń salalarynda sońǵy jyldary boı kótergen nemese salynyp jatqan iri gıdrotehnıkalyq nysandar qatarynda:
- Qaraertis boıynan turǵyzylǵan Balaertis SES
- Qyran boıyndaǵy Qyzyljar sý qoımasy
- Býyrshyndaǵy Shuńqyr SES
- Qabadaǵy Qaratas jáne Jylybulaq
- Bileziktegi Jalańash sý qoımasy
- Býyrshyn ózeniniń bir salasy – Sumdyaıryqtyń boıynan túsken Kóksaı SES
- Turǵyn sýynyń basynda salynyp jatqan Moldabaı sý qoımasy
- Kóktoǵaı SES-ten sál tómenirek ornalasyp, Qýertis sýyn bógep turǵan belgisiz gıdrotehnıkalyq nysan bar.
Bular - kózge kórinerlik iri, orta sanattaǵy qurylystar ǵana. Al shaǵyn sý qoımalarynyń sanyn túgendeý múmkin emes. Qyzmeti men fýnktsııasy ártúrli bolǵanmen, sońǵy jyldary salynǵan sý qoımalarynyń barlyǵyna ortaq bir mıssııa bar, bul – ekologııalyq sý retteý.
Qara sýdy teris aǵyzǵan
Halyq aýzynda ejelgi ótken áýlıelerdiń tylsym álemmen baılanysqa túsetin ǵajaıyp qasıeti keıde «qara sýdy teris aǵyzǵan» degen turaqty tirkespen sıpattalyp jatady. Biz jazbamyzda bul tirkesti aýyspaly maǵynasynda emes, týra maǵynasynda qoldanyp otyrmyz. Óıtkeni Ertistiń iri salalarynyń biri – Býyrshyn ózeniniń sýyn shyǵysqa asyryp, aıaqqy Altaıdan Ór Altaıǵa, Ertistiń tómengi aǵysynan orta aǵysyna qaraı júrgizgen «sýper qurylysty» osylaı atamasqa shara joq.
Resmı derekkózderde «Býyrshyn ózeni – batystan shyǵysqa» jobasynyń birinshi kezeńi Soltústik Shyńjań óńirindegi sý resýrstaryn tıimdi qaıta bólýge baǵyttalǵan strategııalyq mańyzy bar bastama retinde sıpattalady.
Joba Ertis alabynda iske asyrylyp, aımaqtaǵy sý resýrstarynyń ýaqyt pen keńistik boıynsha birkelkisizdigin azaıtýdy kózdeıdi. Negizgi sheshim – Býyrshyn sýynyń bir bóligin Ertistiń negizgi arnasynyń orta tusyna qaıta baǵyttaý arqyly «Ertisten sý tartý» jobasynyń saldarynan keltirilgen sý shyǵynyn tolyqtyrý. Sonymen qatar, jobada Qyran alabynyń qajettilikteri de eskerilgen.
Jobanyń sý kózi retinde qyzmet etetin negizgi gıdrotorap Býyrshyn sýynyń Altaı taýynyń etegine qaraı quldaǵan tusynda ornalasqan.
Gıdrotorap bógetten, sý qashyrý qurylystarynan, elektr energııasyn óndirýge arnalǵan tonnel júıesinen jáne shaǵyn sý elektr stantsııasynan turady.
ShUAR Ekologııa jáne qorshaǵan orta departmentiniń málimetinshe, joba quramyndaǵy mańyzdy nysandardyń biri – Býyrshyn sorapty-akkýmýlıatorlyq elektr stantsııasy. Ol eki sý qoımasynan quralǵan kúrdeli keshen. Joǵarǵy sý qoımasy Áýken saıynyń ókpe tusyndaǵy qyrqaly qysańǵa, al tómengi sý qoımasy taý etegine qaraı eńistep ketetin bókterge salynǵan. Joǵarǵy sý qoımasynyń bógetiniń bıiktigi - 76 metr, tómengisi - 62 metr, sý syıymdylyǵy tıisinshe 8,14 jáne shamamen 7,58 mln tekshe metr. Gıdrotehnıkalyq nysanǵa elektr júktemeni retteý, elektr tutynýdyń saıabyr kezinde elektr qýatyn tolyqtyrý, energııany jınaqtaý, jıilikti retteý, fazany teńestirý, sondaı-aq tótenshe jaǵdaılarda rezervtik qýat kózi retinde qyzmet atqarý mindetteri júktelgen.
Býyrshyn-Ertis magıstral arnasynyń birinshi kezeńiniń uzyndyǵy - 112 shaqyrym, ol Býyrshyn sorapty-akkýmýlıatorlyq elektr stantsııasynan bastalyp, Altaı qalasyna qarasty Shemirshek aýyldyq okrýgynyń Kúzeýshı eldi mekeniniń tusynan Ertiske quıady.
Jobanyń praktıkalyq nátıjesi, ásirese 2023 jylǵy qatty qurǵaqshylyqta aıqyn bilingen. Sol jyly magıstral arna arqyly 76,83 mln tekshe metr sý burylyp, Úlińgir kóliniń sý deńgeıi 0,32 metrge kóterilgen. Ekologııalyq sý tolyqtyrýdyń arqasynda kól mańyndaǵy qamys alqaptary 20 paıyzǵa ulǵaıǵan.
ShUAR Sý sharýashylyǵy departmentiniń naqtylaýynsha, joba aıasynda Býyrshynnan burylǵan sýdyń shamamen 23 paıyzy Altaıdan shyǵarylyp, qalǵan bóligi tolyqtaı aımaqtaǵy sýarmaly eginshilik pen ekologııalyq ótem qajettiligine paıdalanylady.
Qorytyndy
Qazirgi ýaqytta Ertistiń Qytaı aýmaǵyndaǵy arnasynan 2,5 tekshe shaqyrymnan kem emes sý arnaıy arnalar arqyly buryp áketiledi. Eýrazııalyq damý bankiniń esebine júginsek, bolashaqta Ertisten sý alý kólemi jylyna 7 tekshe shaqyrymǵa deıin ulǵaıýy múmkin. Sonymen birge, sý resýrstarynyń shekteýliligine baılanysty qoldanystaǵy gıdrojobalardyń qýaty bolashaq suranysty tolyq óteı almaýy da múmkin. Sondyqtan jańa jobalardyń iske qosylý yqtımaldyǵy óte joǵary. Sondaı-aq, qoldanystaǵy sý qoımalaryn, bógetterdi, sýarý júıelerin, magıstral arnalar men qubyrlardy, tonnelderdi, sý elektr stantsııalaryn jáne basqa da transshekaralyq ózenderdiń joǵary aǵysyndaǵy gıdrotehnıkalyq ınfraqurylymdardy jańǵyrtý men keńeıtý de josparlanýy yqtımal.
Qysqasy, Ertistiń Qytaı bóliginde iske asyrylyp jatqan iri gıdrotehnıkalyq jobalar sý resýrstaryn basqarýdyń aýqymdylyǵy men kúrdeliligin kórsetedi. Bir jaǵynan, bul nysandar ólkeniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetýdi, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn jáne qala turǵyndaryn sýmen qamtamasyz etýdi kózdese, ekinshi jaǵynan ekojúıeniń turaqtylyǵyna túsetin qysymdy da kúsheıtip otyr.
Ertis – Qazaqstan úshin de tirshilik tamyry sanalatyn transshekaralyq ózen, sondyqtan onyń joǵary aǵysyndaǵy kez kelgen ınjenerlik sheshim tómengi aǵystyń ekologııalyq, ekonomıkalyq, tipti ulttyq qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Demek, Ertis taǵdyry sý resýrstaryn birjaqty paıdalaný arqyly emes, halyqaralyq yntymaqtastyq, ǵylymı negizdelgen aýqymdy baǵdarlama jáne ekologııalyq jaýapkershilik aıasynda sheshilgeni jón.