«Qyrgúıek», «kógónis», «shegara» - Ǵalym ne sebepti «k» árpi ózgertilip jazylatynyn túsindirdi
ASTANA. KAZINFORM – «Qyrgúıek», «kógónis», «shegara» sózderiniń emlesin bekitýde ne sebepti «k» árpi «g»-ge ózgertildi. A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Ýálı osy saýalǵa jaýap berdi.
– Bul suraýǵa birden jaýap bermes buryn azdap sheginis jasaýymyzǵa týra keledi. «Qazaq tiliniń orfografııalyq sózdiginiń» alǵashqy tolyq, ǵylymı basylymy 1963 j. QazSSR Ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynyń ázirleýimen jaryq kórgen edi. Kóptegen sózdiń orfografııalanýy birizge túsip, jazý mádenıetin kóterýge edáýir septigin tıgizgen bul sózdik negizinen «túbir saqtaý» ustanymyn basshylyqqa alǵan bolatyn. Shekara sııaqty sózder osy ustanym boıynsha jazyldy, - deıdi ol.
Professordyń aıtýynsha, keıin kele sózderdiń túbirin saqtap jazý erejesi orfoepııalyq zańdylyqtyń buzylýyna, ıaǵnı sózdi aıtý kezinde býyn jáne dybys úndestikteriniń saqtalmaýyna kelip soqtyrǵan.
– Ǵalym Rábıǵa Syzdyqova atap kórsetkendeı, radıonyń qulaǵyn burap qalsańyz da, televızordyń tetigin basyp qalsańyz da qyzdarymyzdyń áp-ádemi áýezdi esimin ánshilerimizdiń ózi Meńdi[q]yz-aý, Meńdiqyz dep «qaqalap» aıtatyny ádetke aınalǵan edi. Sóz ishindegi dybystardyń úndesim men úılesimi buzyldy. Mektep ómirinde Amankeldi, Jankeldi degen tulǵalar esimin ...keldi, ...keldiler-men «ke-kelep» aıtý kóbeıe tústi. Sahna tórinde, aqparat quraldarynda she[k]ara, kó[k]ónis, qyr[k]úıek dep «ke-kelep» aıtý ádetke aınalyp ta ketti. Osy tusta sózdiń aıtylý normalaryn kórsetetin R.Syzdyqtyń «Sóz sazy», Q.Netalıevanyń «Qazaq tiliniń orfoepııalyq sózdigi» de jaryq kórdi. Qazaq sóziniń aıtylý normalarynyń buzylýy jaıynda lıngvıstıkalyq optımızmmen birtalaı ótkir maqalalar da jarııalandy. Biraq nátıje oıdaǵydaı bola qoımady. Osyndaı jaǵdaıda jıiligi joǵary, kúndegisin-kúnde estip júrgen sózderdiń jazylýynda túbir qýalap jazýdan «sheginip», orfografııalyq sózdikterde qyrgúıek, kógónis, shegara sózderin syndyryp jazýǵa týra keldi, - deıdi Nurgeldi Ýálı.
Sondaı-aq, ǵalymnyń aıtýynsha kógónis, kógal, kógildir, kógershin, kógarshyn, kógiljim sózderiniń túbiri - kók. Biraq bulardy eshkim túbir qýalap kókal, kókildir, kókiljim, kókarshyn, kókershin dep aıtpaıdy, aıtpaǵan soń túbir qýalap jazbaıdy da.
– Al aı ataýynyń emlesine kelsek, kógal, kógoraı, kógarshyn, qazanǵap, qolǵap degenderdiń izimen qyrgúıek dep jazýdyń ábestigi joq dep oılaımyz. Qysqasha aıtqanda, shegara, qyrgúıek, kógónis dep jazý, saıyp kelgende, sóz syńarlarynyń 1) maǵynalyq, 2) dybystyq jáne ekpin (prosodıkalyq) jaǵynan kirigýiniń grafıkalyq nyshany bolyp tabylady. Orfografııalyq sózdikti qurastyrýshy ortologııalyq leksıkografııa mamandarynyń mádenı jurtshylyqqa, ásirese másele kóterip, oıtúrtki bolǵan til janashyrlaryna aıtar ýáji, mine, osyndaı, - deıdi ǵalym.
Aıta keteıik, buǵan deıin Oqý-aǵartý mınıstri emle daýyna pikir bildirgen edi.
