Qyrdaǵy kúıek: asyl tuqymdy qoı sharýashylyǵynyń betalysy qalaı
ASTANA. KAZINFORM – Qyrkúıek – qyrdaǵy kúıek aǵytylatyn mezgil. Qazaq sharýalary buny maldyń tóldeý ýaqytyn kóktemge yńǵaılap, qystyń qaqaǵan sýyǵynda qozy shyǵynyn boldyrmaý úshin jasaǵan. «Qyrkúıek» ataýynyń túp-tórkinin mal sharýashylyǵymen baılanystyryp jatatyny da osydan. Búginde ata kásiptiń dástúrli joly saqtalǵanymen, qoı sharýashylyǵynyń talaby jańardy. Qoı tuqymdaryn saqtaý jáne selektsııalyq jumystar sońǵy jyldary qalaı ózgerdi? Bul másele búgin qanshalyqty ózekti? Mal basy kóbeıgenimen, tuqym sapasy saqtalyp otyr ma? Kazinform tilshisi osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdi.
«Mal ósirseń, qoı ósir, ónimi onyń kól-kósir» degen halyq danalyǵynyń ózinen-aq qoı túliginiń qazaq turmysyndaǵy orny aıryqsha bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Qoıdyń eti – dastarqannyń yrysy, júni – turmystyń qajetine jaraǵan tabıǵı shıkizat, tipti súti men terisi de kádege asqan. Bir túliktiń boıyndaǵy osynshama ıgilikti uqsata bilgen halqymyz tabıǵattyń bergenin qajetine jarata da bilgen. Sondyqtan qoı sharýashylyǵy qazaq úshin kúnkóristiń ǵana qamy emes, talaı býynnyń tájirıbesi men tanymyn boıyna jınaǵan ata kásipke aınaldy. Qoı sońynda júrgen shopannyń eńbegi de osy dástúrdiń úzilmes jalǵasy ispetti.
Dala tósinde tirshilik keshken ata-babamyz maldyń minezin, tabıǵattyń yńǵaıyn, jyl mezgiliniń syryn tap basyp tanyǵan. Qoıdyń qaı kezde kúıekke túsip, qaı ýaqytta tóldegeni malshy úshin qysy men kókteminiń qamyn aldyn ala oılastyrǵan úlken esep bolǵan. Qoshqardy irikteý, maldyń kúıin keltirý, kúıek alý tárizdi jumystardyń árqaısysy ózindik tártibimen atqarylǵan. Búgingi ǵylymı tilmen muny mal basyn kóbeıtýdiń qalyptasqan tehnologııasy deýge de bolady.
Asyl tuqymdy qoı kóbeıdi
Búginde ata kásiptiń osy bir dástúrli kezeńi ǵylymnyń jańa múmkindikterimen sabaqtasyp keledi. Qoıdy syrtqy bitimine qarap baǵalaýmen qatar, onyń shyǵý tegi, urpaǵynyń sapasy, genetıkalyq erekshelikteri eskeriledi. Al bir kezde asyl tuqymdy maldyń azaıýy alańdatqan salada qazir oń ózgeris baıqalady. Qazir asyl tuqymdy qoı sany - 3,3 mln, jalpy qoıdyń sany 20 mln-ǵa jýyq.
Alaıda mal basynyń kóbeıýi máseleniń bir ǵana qyry. Endi sala mamandaryna osy ósimdi tuqym sapasymen ushtastyrý, otandyq qoıdyń qundy qasıetterin joǵaltpaı, ony zamanaýı selektsııa arqyly jetildirý mindettelip otyr.
Tabıǵaty san túrli ulan-ǵaıyr dalada maldyń birneshe baǵyttaǵy tuqymy qalyptasqan. Qazaqtyń quıryqty qylshyq júndi qoıy, Edilbaı, Saryarqa, Degeres, qazaqtyń quıryqty uıań júndi qoıy, qazaqtyń bııazy júndi qoıy, qazaq arqarmerınosy, Ońtústik qazaq merınosy, etti merınos, Aqjaıyq etti-júndi, Ordabasy sekildi otandyq tuqymdardyń árqaısysynyń óz orny bar.
S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń Janýarlar ǵylymy jáne veterınarııa ınstıtýtynyń qaýymdastyrylǵan professory Qarlyǵash Omarova «qazaqy qoı» uǵymyn bir ǵana tuqymnyń aıasyna syıǵyzýǵa bolmaıtynyn aıtady.
– Qazaqstan – qoı sharýashylyǵy tarıhı qalyptasqan elderdiń biri. Sondyqtan bizdegi qoı tuqymdarynyń genetıkalyq qory da óte baı. «Qazaqy qoı» degende bir ǵana tuqymdy emes, elimizdiń ártúrli tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimdelip, uzaq jyldar boıy halyqtyq jáne ǵylymı selektsııa nátıjesinde qalyptasqan otandyq qoı tuqymdaryn keń maǵynada qarastyrǵan durys, – deıdi ǵalym.
Otandyq tuqymdardyń basty artyqshylyǵy da osynda. Olar belgili bir tabıǵı ortada tirshilik etýge beıimdelip qalyptasqan. Uzaq jaıylymǵa tózimdiligi, tabıǵı azyqty tıimdi paıdalanýy, kontınenttik klımatqa beıimdiligi – ǵasyrlar boıy suryptalǵan qasıetter.
Sondyqtan asyl tuqymdy mal týraly áńgime tek ettiń kóp shyǵýy nemese qoıdyń iri bolýymen shektelmeıdi. Onyń astarynda tutas genetıkalyq qor jatyr.
Bir qoshqar – bir otardyń keleshegi
Qoı sharýashylyǵyndaǵy selektsııa - bir jylda nátıje beretin sharýa emes. Bir qoshqardy tańdap, ony otarǵa qosý arqyly kelesi urpaqtyń qandaı bolaryn birden anyqtaý múmkin emes. Selektsıoner úshin ár tól uzaq ýaqyt baqylaýdy qajet etedi. Qarlyǵash Omarovanyń aıtýynsha, búgingi naryq ta selektsııanyń baǵytyna áser etip otyr.
– Tutynýshy sapaly etti qalaıdy, sharýashylyq úshin maldyń tez jetilýi, tóldiń jaqsy ósýi, azyqty tıimdi paıdalanýy mańyzdy. Sondyqtan selektsııa da osy talaptarǵa beıimdelýi zańdy, – deıdi ol.
Qoı sharýashylyǵynda atalyq maldyń orny erekshe. Bir saýlyqtyń beretin tóli shekteýli bolsa, bir qoshqar bir maýsymda birneshe ondaǵan, tipti júzdegen saýlyqqa paıdalanylýy múmkin. Sondyqtan onyń tuqymdyq sapasy tutas otardyń bolashaǵyna áser etedi.
Qarlyǵash Omarova qoshqardy syrtqy iriligine qarap qana tańdaýǵa bolmaıtynyn aıtady. Sondyqtan asyl tuqymdy qoshqardyń baǵasy da onyń salmaǵymen ǵana ólshenbeıdi.
Aqmola oblysy, Jaqsy aýylynda Baısary tuqymyn kóbeıtip otyrǵan Ramazan Abenov selektsııa jumystaryna qatysty birneshe olqylyqtardy atady. Onyń keıbir qoshqarlarynyń salmaǵy 196–214 kelige deıin jetedi. Bir jastaǵy qoshqarlardyń ózi 150–160 kelige tartady. Ol dástúrli kásipti birneshe qoımen bastap, qazirgi kúni asyltuqymdy 100 saýlyq pen 5 qoshqarǵa jetkizip otyr. Býdandastyrý jumystaryn júıeli júrgizip, onyń nátıjesin kórý úshin 10 jylǵa jýyq ýaqyt ketken.
– Baısary tuqymy shyǵýy úshin 25-30 jyl selektsııalyq jumys júrgizildi. Bul – birneshe urpaqtyń eńbegi. Birinshi tájirıbeden keıin F1 dep alsa, jaqsy tuqymdy alý úshin F6, F7 tájirıbe kezeńine jetkizý kerek. Al mundaı nátıjege jetýdiń ózi kemi 15-20 jyldy qajet etedi, – deıdi Ramazan Abenov.
Selektsıoner úshin asyl tuqymdy qoshqardyń baǵasy onyń búgingi qunymen ǵana ólshenbeıdi. Kúıek kezinde bir qoshqarǵa 55 mıllıon teńge usynsa da, ony satýǵa asyqpaıtynyn aıtady. Sebebi qoı ósirý bir kúndik paıdadan góri erteńgi berekeni kózdeıtin esep. Bir qoshqardan alynǵan árbir qozy keıin óz aldyna mal basyn tolyqtyryp, sharýashylyqqa tabys ákeledi.
Ramazan Abenov et shyǵymynyń aıyrmashylyǵyn da eseppen túsindiredi. Sharýanyń aıtýynsha, qarapaıym maldan alynatyn et mólsheri men selektsııalyq jolmen iriktelgen qoshqarlardyń urpaǵynan alynatyn ónim arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar. Myń bas maldyń árqaısysynan birneshe kılogramm artyq et alynýynyń ózi sharýashylyq úshin qomaqty ekonomıkalyq nátıje.
Qan tazalyǵy qalaı saqtalady?
Selektsııanyń nátıjesi kúndelikti sharýashylyq tártibinen de kórinedi. Ramazan Abenov sharýashylyǵynda qoshqarlar men saýlyqtar bólek ustalyp, kúıek kezinde ǵana qosylady.
– Qoı ósirip júrgen sharýashylyqtardyń qateligi de sol. Men tipti analyq toqtylardy da erte qospaımyn. Selektsııada asyqpaý mańyzdy. Toqty kezinde kúıekke qosyp jiberse, qoılar usaqtalyp ketedi. Toqtynyń bir jarym jasqa jetýin kútý kerek, – deıdi Ramazan Abenov.
Onyń aıtýynsha, qoı kúıekte de jeti ata shejiresin ustanǵan jón.
– Men qoılardyń konstıtýtsııasy, qan tazalyǵyna erekshe mán beremin. adamdardaǵy týystyq qatynasty eskergendeı, maldy da jaqyn týystas daralarmen shaǵylystyrmaımyn. Qalaı bolǵanda da onyń arty jaqsy bolmaıdy. Munyń sońy úsh aıaqty, úsh kózdi sııaqty shala týǵan tóldiń paıda bolýyna ákelýi múmkin, – dep eskertedi ol.
Baısaryny Arqaǵa jersindirgen sharýa
Asyl tuqymdy jańa ortaǵa beıimdeý, jergilikti jaǵdaıdaǵy ónimdiligin baqylaý da selektsııalyq jumystyń bir bóligi.
Qostanaı oblysynyń Pereleskı aýylynda turatyn Ábilbek Ersarın Baısary tuqymyn Arqanyń tabıǵatyna beıimdep ósirip keledi. Ol veterınar mamandyǵyn alǵan sharýa. Jıyrma jyldan astam ýaqyt aýyldaǵy maldy emdep keledi.
Onyń sharýashylyǵyndaǵy Baısary qoıynyń sany shamamen 45 bas. Ábilbek Ersarınniń aıtýynsha, negizgi qıyndyqtyń biri – asyl tuqymdy maldy resmı tirkeý.
– Meniń qoılarymnyń tuqymy taza, jaqsy qannan shyqqan. Biraq olardy tirkeı almaı otyrmyn. Maldardy kezinde resmı qujatsyz satyp alǵanmyn. Sondyqtan qazir olar esepte qarapaıym qoı retinde tur, – deıdi ol.
Eger maldyń tuqymdyq mártebesi resmı bekitilse, ári qaraı selektsııalyq júıege engizýge múmkindik týady.
Onyń sharýashylyǵyna jaqynda ǵalymdar baryp, malyna baǵalaǵan.
– Professorlar meniń qoılaryma óte joǵary baǵa berdi. Eger mamandar kelip, bonıtırovka (býdandastyrý jumysy) jasap, maldyń ólshemderin alyp, tıisti klasyn anyqtap berse, men úshin úlken kómek bolar edi. Biraq saladaǵy qaǵazbasty jumystar qajetti kómek pen múmkindikterdi alýǵa kedergi, – deıdi Ábilbek Ersarın.
Bul mysal asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynda selektsııanyń ózimen qatar, onyń esebin júrgizý men resmı mártebesin aıqyndaýdyń da mańyzdy ekenin kórsetedi.
Selektsııanyń jańa múmkindigi
Qazir DNQ tehnologııalary arqyly maldyń genetıkalyq ereksheligin, popýlıatsııalar arasyndaǵy týystyqty jáne genetıkalyq ártúrlilikti anyqtaýǵa bolady. Demek qazaqy qoıdyń bolashaǵy endi zerthanadaǵy taldaýlarmen de baǵalanatyn kezeńge keldi.
– Dástúrli bonıtırovkany DNQ zertteýlerimen almastyrý kerek degen sóz emes. Kerisinshe dástúrli selektsııalyq baǵalaý men zamanaýı genomdyq tehnologııalar birin-biri tolyqtyrýy tıis, – deıdi professor.
Sonymen qatar selektsııalyq jumystarda qoldan uryqtandyrý jıi qoldanysta. Qarlyǵash Omarovanyń aıtýynsha, sharýashylyqtardyń bir bóligi analyq qoılardy qoldan uryqtandyrý úshin arnaıy mamandardyń qyzmetine júginedi. Munyń selektsııa úshin mańyzy zor. Tabıǵı býdandatyrý kezinde bir qoshqar belgili bir mólsherdegi saýlyqpen ǵana qosylsa, qoldan uryqtandyrý arqyly bir qoshqardyń uryǵyn 100 saýlyqqa deıin qoldanýǵa bolady.
Selektsııaǵa maman kerek
Alaıda mundaı jumysty kez kelgen adam júrgize almaıdy. Sondyqtan bul jerde taǵy da kadr máselesi aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Asyldandyrýǵa arnalǵan mal satyp alý men ony qoldan uryqtandyrýǵa qarjy bólý jetkiliksiz. Sharýashylyqta osy jumysty durys júrgizetin maman bolmasa, tehnologııanyń tıimdiligi de tómendeýi múmkin.
Qazir salada ǵylymı zertteý júrgize alatyn ári óndiristiń qajettiligin túsinetin kadrlarǵa suranys bar. Qarlyǵash Omarovanyń aıtýynsha, osy baǵyttaǵy mańyzdy máseleniń biri – ǵylymı kadr daıarlaý.
– Bul baǵytta joǵary oqý oryndary, ǵylymı-zertteý uıymdary jáne óndiris arasynda kadr daıarlaýdyń birlesken júıesin qalyptastyrý mańyzdy. Ǵylymı kadr daıarlaýda óndiristen nemese ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynan arnaıy mamandardy tartý qajet. Bul úshin maqsatty granttar qarastyrýǵa bolady. Sonda stýdent óndiristik máselelermen jumys isteýge múmkindik alady. Qoı sharýashylyǵyndaǵy selektsııa sııaqty uzaq merzimdi baǵytqa maman daıarlaý da úzdiksiz júrgizilýi kerek, – deıdi Qarlyǵash Omarova.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Qazaqstanda qoı sharýashylyǵyna mamandanǵan ǵylymı ortalyqtardyń da máselesi bar. Buǵan deıin Almaty oblysynda qoı sharýashylyǵymen aınalysqan iri ǵylymı ınstıtýt bolǵan. Qazir atalǵan mekeme jumys istemeıdi.
Bul jaǵdaı saladaǵy ǵylymı sabaqtastyq máselesin de alǵa shyǵarady. Selektsııa birneshe jylǵa sozylatyndyqtan, zertteý júrgizetin ǵylymı orta men tájirıbeni jalǵastyratyn mamandardyń turaqty bolýy mańyzdy.
Kúıek – keler jyldyń esebi
Qazaq dalasynda qoı sharýashylyǵynyń óz tártibi, óz esebi bolǵan. Qaı kezde kúıek alý kerek, qaı qoshqardy otarǵa qosý kerek, tóldi qashan óriske shyǵarý qajet – munyń bári ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbemen qalyptasty.
Búgin sol dástúrge ǵylym men tehnologııa qosyldy. Keshe qoıshy maldy syrtqy turqyna qarap tańdasa, qazir onyń shyǵý tegi, ónimdiligi, urpaǵy jáne genetıkalyq ereksheligi de esepke alynady.
Sondyqtan qyrdaǵy kúıek endi tek qoı men qoshqar qosylatyn maýsym emes. Ol – birneshe jyldyq selektsııanyń kelesi býynyn bastaıtyn kezeń. Óıtkeni asyl tuqymdy maldyń qundylyǵy onyń búgingi salmaǵymen ǵana ólshenbeıdi. Onyń shyn baǵasy – erteńgi tólinde.
