Qymyz ishtim: Júrgizýshi kýáliginen aıyrylǵandardyń ýáji oryndy ma

Medıtsınalyq mekemeniń bilikti mamandaryna júginemiz — polıtsııa

Elimizde qazir kólikti mas kúıinde aıdaǵandarǵa jaza qatań. Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 608-baby boıynsha jaýapqa tartylyp, 15 táýlikke qamalady. Keıin 7 jylǵa deıingi merzimge kólik júrgizý quqyǵynan aıyrylady. Eger alkotesterden ótýden bas tartsa, 8 jyl kólik júrgize almaıdy.

— Mas kúıinde kólik júrgizgender jappaı aryz jazyp, raqymshylyq surap jatyr. Olar «kólik aıdap nápaqymyzda taýyp, bala-shaǵamyzdy asyrap otyrmyz» dep aıtady. Statıstıkaǵa súıensek, bıyl tórt aıda 400-ge jýyq adam kólikti mas kúıinde júrgizip otyr. Kólikti mas kúıinde júrgizgen adam — qylmysker. Іshki ister mınıstrliginiń pozıtsııasy — qatal jaza qoldaný. Buryn 3 jyl edi, qazir kólik júrgizý quqyǵynan 7 jylǵa aıyrylady. Keıbireýleri «qymyz ishtim» dep júr. Qymyz ishti me, qandaı da bir psıhotropty esirtki zattaryn qoldandy ma? Ony mamandar anyqtaıdy. Biz medıtsınalyq mekemeniń bilikti qyzmetkerlerine júginemiz. Dárigerler ózderiniń tıisti qorytyndysyn beredi. Sol qorytyndy negizinde is saralanady, keıin sotqa joldanady, — dedi Aqtóbe oblystyq PD bastyǵynyń orynbasary Ardana Saımaǵambetov.

Demek alkotester adam aǵzasynan alkogol tapsa, eshkim de jazadan qutylyp kete almaıdy. Kimniń qansha ishkeni jáne ne ishkeni mańyzdy emes? Negizgi qorytyndyny arnaıy apparat anyqtap beredi. Ol úshin birneshe sekýnd, keıin naqty qorytyndy jazýǵa birneshe mınýjetkilikti.

Ekiniń biri qymyz ishkenin aıtady — saraptaý bólmesiniń meńgerýshisi

Qorytyndy jasaıtyn mamandar da «qymyz ishtim» dep qyzara bórtip turatyn júrgizýshilerdi jıi kezdestire bastady. Aqtóbe qalasynda mundaı eki saraptaý bólmesi bar. Ekeýi qalanyń eki shetinde ornalasqan ári táýlik boıy jumys isteıdi. Polıtsııa qyzmetkerleri júrgizýshini kez kelgen ýaqytta ertip ákelip, alkotesterden ótkizedi.

— Qazir ekiniń biri «qymyz ishtim» dep aıtady. Biz eshkimdi «qymyz iship, mas boldy» dep jiberip qoıa almaımyz. Mas bolsa dárejesin anyqtap, qorytyndy shyǵaramyz. Ári qaraı sot ózi sheshedi. Taǵy bir aıta keterim, naǵyz qymyzdy az mólsherde ishse masań kúıge túspeıdi. Plastıkalyq, shyny ydystaǵy qymyzdy ishse mas bolady. Árıne qymyzdy daıyndaý ádisi saqtalsa jaqsy, biraq keıbiri sýblımatsııalanǵan sút, bal, ashyqty qosady, — dedi № 2 táýliktik alkogoldi jáne esirtkilik masaıýdy saraptaý bólmesiniń meńgerýshisi Sáken Almanııazov.

Onyń aıtýynsha, kez kelgen adam aǵzasynda qyzý 0,2 promıll bolady. Biraq ol dem arqyly syrtqa shyqpaıdy. Eger bir lıtr aıran, taza qymyz ishse bul kórsetkish joǵarylamaıdy.

— Mas adam qulap, júre almaı qalýy kerek dep oılaıdy kópshilik. Tike júrse, kózi qyzaryp tursa mas dep sanamaıdy. Al mamandar kózdiń de áserin qaraıdy. Masań kúıdegi adam qyraǵylyǵyn joǵaltyp alady, kóz janarynyń jaryqqa áseri baıaý júredi. Muny esten shyǵarmaǵan jón. Polıtsııa júrgizýshilerdi ákelgen kezde «qymyz ishtim» dep aıtsa, sózin jazyp qoıamyz. Biraq túpkilikti qorytyndy ózgermeıdi. Ne ishse de ol mas kúıinde kólik júrgizip tur. Bul naqty, dáleldi saraptama. Sebebi ishimdik aǵzaǵa túsken kezde ókpege baryp, qyzyp, spırt býǵa aınalady. Tynystaǵan kezde demmen birge denesinen shyǵady. Ony apparat sezedi, kúretamyrdaǵy alkogol mólsherin anyqtap beredi. Qorytyndy shyǵarýǵa 10-15 mınýt jetkilikti. Al apparat 2-3 sekýndta-aq, úrgen kezde mólsherin kórsetedi. Eshqashanda saý adamǵa «mas kúıde» dep qorytyndy shyǵarmaımyz. Bıyl jyl basynan beri polıtsııa myńnan astam adamdy ákeldi. Onyń ishinde 400 adamnyń ǵana mas ekeni dáleldendi. Qalǵany saý jáne fakt. Fakt degenimiz adam denesinde alkogol bar, biraq ol qazir onyń aqyl-esine áser etpeıdi degen sóz. Fakt bolsa adam jazalanbaıdy, — dedi maman.

Jalpy Aqtóbe oblysynda «qymyz iship, mas boldym» degen ýájdi alǵa tartatyndar 2024 jyldan bastap jıi kezdesip keledi. № 2 táýliktik alkogoldi jáne esirtkilik masaıýdy saraptaý bólmesiniń meńgerýshisi Sáken Almanııazovtyń aıtýynsha, kóbi Bashqurt qymyzyn tutynǵan. Tipti mamandar ras, ótirigin anyqtaý úshin óz arasynda da tájirıbe júrgizip kórdi.

— Bizdiń ózimizge de tekserý júrgizýge týra keldi. Biri taza qymyz, ekinshisi dúkende satylatyn bótelkedegi qymyzdy ishti. Bótelkedegini ishken kezde birden birneshe promıll kórsetti. «Maǵan áser berdi» dep aıtty ishken adam birden. ıAǵnı quramynda spırt bar ekeni belgili boldy. Mundaıda ishken adamnyń úıde otyrǵany abzal. Al taza qymyz ishken adamnan eshteńe anyqtalmady. Biz ne úshin tájirıbe jasadyq? Sebebi zerthanaǵa tapsyryp, tekserýge múmkinshilik joq. Óz adamdarymyzǵa ishkizip, naqtylaýǵa eshkim kedergi emes, — dedi Sáken Almanııazov.

Qazirgi kezdek alkotesterden ótetin adamdarǵa tórt qorytyndy shyǵarylady. Olar: saý, fakt, mas kúıde, eskirtkige masań kúıde. Sonymen birge saraptama qorytyndysyna «bas tartty» dep qol qoıyp, mór basady. Bas tartý kezinde jaza qatań.

Qymyz qatty ashysa spırt túziledi — hımık

Qymyz óniminiń ishine qosylǵan ashytqy men bal kóp tursa spırt túziledi. Adam ony neǵurlym kóp ishse, mas bolady. Bul Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti, hımııa men taǵam tehnologııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Samal Dýzelbaevanyń tujyrymdamasy.

— Taǵam quramy jazylǵan qaptamada eń birinshi bıe súti dep tursa, sonyń mólsheri kóp bolǵany. Qymyz ben qymyz óniminiń quramyn qaraǵan kezde birinshi bıe súti jazylǵan. Demek quramynyń 50% bıe sútinen turady. Oǵan keıbiri sıyr sútin qosqan. Bul saqtaý merzimin uzartý úshin qajet. Negizi súttiń quramynda laktoza bar. Laktoza ol kómirsý, ıaǵnı, glıýkozaǵa ydyraıdy. Keıin glıýkoza ashyp, etıl spırti paıda bolady. Keıbiri oǵan ashytqy da qosqan. Ol kezde ashý protsesi kúsheıip, spırt mólsheri de kóbeıe túsedi. Dál osyny ishkende adam masań kúıge túsedi. Shyn máninde qymyzǵa ashytqy qosylmaýy tıis, — dedi Samal Dýzelbaeva.

Onyń aıtýynsha, bıi súti ózdiginen ashysa da spırt túziledi. Neǵurlym uzaq saqtalsa, spırt te soǵurlym kóp túziledi. Sonymen birge bal tátti dám beredi ári quramyndaǵy frýktoza ashytýǵa kómektesedi.

— Ashytqy qossa, spırt birden túziledi. Al ashytqy qospasa baıaý bolady, biraq ol kezde de qatty ashyǵanda spırt mólsheri artady, — dedi ol.

Masań kúıge túsiretin qymyz ónimine suranys joǵary — óndirýshi

Kásipker Medet Kósherbaevtyń aıtýynsha, naryqta qymyz jáne qymyz ónimin óndirýshiler ekige bólingen. Biri adamdy masań kúıge túsirmeımin qymyz ónimin shyǵarady, ekinshisi kerisinshe adamdy mas qylatyn ónim óndiredi.

— Bal ashytqysy, bıe súti men sıyr sútiniń qosyndysynan qymyz ónimin shyǵaramyz. Taza bıi súti belgili bir mólsherde bolǵanymen, kóbine tabıǵı sıyr súti qoldanylady. Ónimdi keń kólemde satýǵa shyǵarmas buryn QMDB-nan arnaıy sertıfıkat aldyq. Ol úshin eki ret ónimdi jiberip, zerthanalyq tekserýden ótkizdi. Bári sátti ótip, «halal» standarty berildi. Bizdiń negizgi maqsatymyz osy. ıAǵnı tutynýshyǵa taza ónim usyný. Al kóbi, Astana, Almaty, Aqtaý, Atyraý sekildi ózge qalalardan «masań kúıge túsiretin qymyzǵa», «iletin qymyzǵa» tapsyrys beredi. Biraq biz bas tartyp, kelisimdi úzdik, — dedi «Han qymyz» ónimin óndirýshi «Kósherbaev» JK basshysy Medet Kósherbaev.

Qymyz ónimin óndirýshi Bashqurtstan qymyzynyń kóbi derdik adam aǵzasyna áser etedi dep sanaıdy. Onyń ishinde qaqpaǵynyń túsine qaraı da ajyratady.

— Qymyzǵa ashytqy qosylǵanymen túzilgen spırt QMBD ruqsat bergen mejeden aspaıdy. Al Bashqurt qymyzy, SQyryptanıt qymyzy «ysqyrtyp» jiberedi. Bir qyzyǵy, osy ekeýine suranys joǵary. Baǵasy eki ese qymbat, biraq adamdar kóbine sony alady, — dedi ol.

Jylqy eti de, súti de adal as — QMDB Sharıǵat jáne pátýa bólimi

QMDB Sharıǵat jáne pátýa bólimi 2024 jyly mamyrda «Jylqy eti men súti (qymyz) týraly úkim de shyǵarǵan.

— Jylqy sútine sharıǵatta ıjmaǵmen (biraýyzdan) halal dep úkim berilgen. Hıdaıa kitabynda «Jylqy sútiniń áskerı kúshke zııany tımegendikten, ony ishýdiń oqasy joq» delingen. Demek sharıǵat boıynsha jylqynyń eti de, súti (qymyz) da adal as bolyp esepteledi, — dep jazdy. 

Eske salsaq, Berlındegi mýzeıde qymyz jıirkenishti taǵamdardyń qataryna ilikti. Mýzeı ókilderiniń pikirinshe, bir adamǵa oǵash kóringen taǵam kelesi adam úshin qalypty ári súıikti as bolýy múmkin. Osyny túsiný — mádenı aıyrmashylyqtarǵa qurmetpen qaraýdyń negizgi kilti.