Qylmys jáne kıberqylmyspen kúres: Quryltaı jańa zań jobalaryn qaraıdy

Aldymen Quryltaı birinshi oqylymda 2024 jylǵy 29 qazanda Dohada jasalǵan Qazaqstan men Qatar Úkimetteri arasyndaǵy Qylmysqa qarsy kúrestegi yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly zań jobasyn talqyǵa salady.

Atalǵan Kelisim uıymdasqan qylmysqa, terrorıstik jáne ekstremıstik qylmystarǵa, esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna, zańsyz kóshi-qon men adam saýdasyna, sondaı-aq aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy máselelerdi sheshý kezinde ózara is-qımyl máseleleri boıynsha qatynastardy retteýge baǵyttalǵan.

Qujatty ratıfıkatsııalaý taraptardyń qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy quzyretti organdarynyń ózara is-qımyly úshin quqyqtyq negiz qurýǵa múmkindik beredi dep kútiledi. Kelisim quqyq qorǵaý salasyndaǵy Qazaqstan-Qatar qatynastarynyń jańa kezeńin ashyp, qaýipsizdik baǵytyndaǵy ózara is-qımyl men kúsh-jigerdi úılestirýdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrady.

Sondaı-aq, depýtattar nazaryna 2010 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń adamdardy memleketaralyq izdestirý týraly shartyna ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkatsııalaý týraly zań jobasy usynylady. Zań jobasy TMD taraptarynyń quzyretti organdary arasynda elektrondyq formatta aqparat almasýdy reglamentteıtin shartqa ózgerister engizýdi kózdeıdi. Bul qylmystyq qýdalaýdan jasyrynǵan qylmyskerlerdi anyqtaýǵa jáne ustaýǵa, sondaı-aq adamdardy izdeýge baǵyttalǵan birlesken sharalardyń tıimdiligin edáýir arttyrýǵa múmkindik berýge tıis. Hattamany shartqa qatysýshy barlyq elder – Armenııa, Belarýs, Reseı, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Ázerbaıjan jáne Tájikstan ratıfıkatsııalaǵan.

Kompıýterlik qylmystar týraly konventsııany ratıfıkatsııalaý týraly zań jobasyn da birinshi oqylymda qaraý josparlanyp otyr. 2001 jylǵy 23 qarashada Býdapeshtte jasalǵan Konventsııa – aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy qylmystarmen kúresýge baǵyttalǵan alǵashqy halyqaralyq shart. Búgingi tańda onyń qatysýshylary 80-nen astam eldi quraıdy, sonyń ishinde AQSh, Kanada, Aýstralııa, Japonııa, Ulybrıtanııa elderi jáne birqatar Eýropa memleketteri bar.

Konventsııaǵa qatysý Qazaqstanǵa, kompıýterlik júıeler men jelilerdiń, sondaı-aq kompıýterlik derekterdiń qupııalylyǵyn, tutastyǵy men qoljetimdiligin buzýǵa baǵyttalǵan qylmystar boıynsha aqparat almasý jáne tergeý, ekstradıtsııalaý bóliginde osy eldermen birlesken is-qımyl jasaýǵa quqyq beredi. Sonyń ishinde memleketishilik jáne halyqaralyq deńgeıde kompıýterlik qylmystar jasaǵany úshin sot qýdalaýyn jáne jedel ári senimdi halyqaralyq yntymaqtastyqqa qatysty ýaǵdalastyqtar ázirleýdi kózdeıdi.

Sonymen qatar, 1994 jylǵy 15 sáýirdegi Dúnıejúzilik saýda uıymyn qurý týraly Marrakesh kelisimine Qazaqstannyń qosylýy týraly hattamaǵa qosymsha bolyp tabylatyn Kórsetiletin qyzmetter boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń erekshe mindettemeleriniń tizbesine ózgeristerdi ratıfıkatsııalaý týraly zań jobasy ekinshi oqylymda qaralatyn bolady. Bul zań jobasyn Quryltaı 16 qyrkúıekte birinshi oqylymda maquldaǵan edi. Ózgerister Qazaqstannyń qyzmetter saýdasy boıynsha Jalpy kelisimdi damytý maqsatynda kórsetiletin qyzmetterdi ishki retteý jónindegi DSU erejelerine qosylýyn qarastyrady.

Esterińizge sala ketsek, ótken aptadaǵy Quryltaı otyrysynda depýtattar Prezıdent usynǵan Konstıtýtsııalyq Sot sýdıalarynyń, Ortalyq saılaý komıssııasy men Joǵary aýdıtorlyq palata músheleriniń kandıdatýralaryna kelisim berdi. Osydan keıin «Qazaqstan Úkimeti men Azııa Infraqurylymdyq Investıtsııalar Banki (AIIB) arasyndaǵy áriptestik týraly negizdemelik kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» zańy eki oqylymda qaralyp, qabyldandy. Kelisimde memlekettik kepildikpen qaryzdar men granttyq jobalardy iske asyrý kezinde Banktiń saıasaty men erejelerin qoldanýǵa baılanysty ulttyq zańnamadan ózgeshe normalar belgilengen.

Atap aıtqanda, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi, taýarlardy satyp alý qaǵıdalaryn, sybaılas jemqorlyqqa qarsy, ekologııalyq, áleýmettik, eńbek standarttaryn jáne AIIB-niń aqparatty kórsetý normalaryn qoldaný kózdeledi.

Kelisim kúshine engennen keıin elimizde birqatar ınfraqurylymdyq jobalar qamtylady. Atap aıtqanda «Jezqazǵan-Qaraǵandy», «Aqtóbe-Qarabutaq-Ulǵaısyn», «Atyraý-Dossor» jáne «Moıynty-Qyzyljar» avtomobıl jáne temir joldaryn qaıta jańartý boıynsha jumys bastalady. Bul Memleket basshysynyń aýqymdy ınfraqurylymdy damytý jónindegi tapsyrmasymen tikeleı baılanysty.

Sonymen qatar depýtattar «Qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly eýropalyq konventsııany ratıfıkatsııalaý týraly» zań jobasyn da eki oqylymda qarap, qabyldady.

Qujat boıynsha negizgi baıandama jasaǵan Bas prokýrordyń orynbasary Ǵalymjan Qoıgeldıevtiń aıtýynsha, Konventsııaǵa 1959 jyly Strasbýrg qalasynda qol qoıylǵan.

— Biz 2001 jyldan beri Syrtqy ister mınıstrligimen osy Konventsııaǵa qosylý úshin birqatar jumys istedik. Endi byltyr maýsym aıynda osy Konventsııaǵa qosylýǵa shaqyrtý qaǵazyn aldyq. Konventsııanyń negizgi maqsaty qylmystyq is boıynsha adamnyń kinásin dáleldeý úshin qajetti kómek alýǵa baǵyttalǵan. Máselen, olar tintý, banktegi shottardy anyqtaý, qylmystan túsken tabystardy buǵattaý, saraptama júrgizý, adamdardy aıǵaqtar berý úshin shaqyrtý jáne basqalar bolýy múmkin. Degenmen, eger suraý salynatyn tarap ótinishti saıası qylmys nemese ony oryndaý egemendigine, qaýipsizdigine, qoǵamdyq tártibine, basqa da aıtarlyqtaı mańyzdy múddelerine nuqsan keltirýi múmkin dep eseptese, kómek kórsetýden bas tartylýy múmkin, — dedi Bas prokýrordyń orynbasary.

Otyrys sońynda Quryltaı depýtattary memlekettik organdarǵa ózekti áleýmettik jáne ekonomıkalyq máseleler boıynsha 18 depýtattyq saýal joldady. Máselen, depýtat Dıhan Qamzabekulynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Arman Qyryqbaev pen Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenovanyń atyna joldaǵan saýalynda qoǵamda bilim-ǵylym kýltin qalyptastyrý máselesin kóterdi.

Ókinishke qaraı, búgingi jasóspirimder men jastardyń birshama bóligi qaıbir biliksiz bloger men kereǵar koýchke elikteıtini, tipti kóp ter tókpeı-aq mol qarjy tabýǵa senetini baıqalady. Bul — dana Abaı synaǵan «bes dushpan istiń» joly, — dedi Dıhan Qamzabekuly.

Sonymen qatar depýtat Aısulý Súleımen pılotsyz avıatsııany damytý úshin biryńǵaı tsıfrlyq júıe qurýdy usynsa, Asylhan Qojahmetov medıtsınalyq buıymdardy satyp alý jáne otandyq taýar óndirýshilerdi qorǵaý kezindegi zań buzý derekterine qatysty másele kóterdi.