Kıiktiń jappaı qyrylý oqıǵasy endi qaıtalanbaýy kerek

Shyndyǵynda, ulanǵaıyr jer bergen qazaqqa sol dalada baýyr basqan ań men qusty qorǵaýdyń ózi zor paryz. Sondyqtan da, qazaqstandyq zoologtar úshin aqbókenderdi odan ári saqtap qalý - jaýapkershilik júgi aýyr ári úlken synaqtyń biri bolyp otyr. Ár oblysta qoryqtar ashylyp, ulttyq parkter men memlekettik tabıǵı rezervattar qurylýda. Al eń qýanyshtysy - Qazaqstan Úkimeti kıikterdi aýlaýǵa 2020 jylǵa deıin moratorıı jarııalady.

Bıylǵy kúzdiń alǵashqy lebi sezile bastaǵanda Saryarqanyń saıyn dalasyna «Qorǵaljyn» memlekettik tabıǵı qoryǵynda bókenderge qarǵybaý taǵý sharasy ótti. Ondaı sharalar buǵan deıin bókenderdi bir-birinen jeke dara bólip turǵan úsh popýlıatsııada da (Betpaqdala, Ústirt jáne Oral toptary) júrgizilgen bolatyn. Negizinen qarǵybaý baılanǵan bókender Jer serigi arqyly ǵaryshtan baqylanady. Olardyń joly, baǵyty bári belgilenip, keıinnen zertteýlerge de arqaý bolatyny anyq. Sharany uıymdastyrǵan Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý assotsıatsııasy ókilderiniń aıtýynsha, osylaısha baqylanatyn kıikter sany otyzǵa jetken. Al kúnnen qýat alatyn jańa qarǵybaýdyń paıdalaný merzimi 2,5-nan 4,5 jylǵa deıin jetedi dep eseptelgen. Baǵasy 1500-2500 eýro  aralyǵynda. Olardyń barlyǵy Kaspıı Qubyr Konsortsıýmy (KQK) qarjysyna satyp alynǵan. «Bizdiń mamandar bul qondyrǵynyń kómegimen táýligine bir márte bókender týraly málimet alyp otyrady. Sosyn qondyrǵynyń qýaty taýsylǵanda ol óz betimen aǵytylyp, moınynan túsip qalady», - deıdi Qazaqstan bıoalýantúrlilikti saqtaý assotsıatsııasynyń jetekshi mamany Albert Sálimgereev.

Aıtpaqshy, kıikke qarǵybaý taǵý jumysynyń ózi erekshe - uqyptylyq pen shapshańdyqty qosa talap etedi. Máselen, bekitilgen erejege sáıkes, bir bókenge qarǵybaý taǵý jumysy úsh mınýttan aspaýy kerek. Bul úshin motoshabandoz tabynnan bólinip qalǵan bókendi 57 sekýndta qýyp ákep, jer baýyrlap jatqan tórt adamnyń tuzaǵyna túsirýi tıis. Torǵa túsken bókenniń aldymen dene qyzýy ólshenedi. Eger qyzýy qyryqtan joǵary bolsa, ondaı bókenge qarǵybaý taǵylmaıdy. Sebebi streske túsken janýar ólip ketýi de múmkin. Al dene qyzýy qalypty bókenniń boıy men salmaǵy ólshenip, qany alynady da qarǵybaý taǵylyp, erkine jiberiledi. Ondaı kezde aınalada artyq dybys, artyq qozǵalystyń bolmaýy tıis eken.
 

Qazaq dalasynyń kıesi sanalatyn kıiktiń qyrylý oqıǵasy sońǵy jyldary jıilep ketkeni barshaǵa aıan. Mamandar bunyń eki sebebin alǵa tartady. Biri - janýar boıyndaǵy juqpaly aýrýdan kelgen kesel bolsa, ekinshisi - adamnan keletin ashkózdik.   

«Betpaqdalada qasqyr kóp bolǵan jyldary tabynǵa ilesken aýrý kıikter ilýde-bireý bolatyn. Sebebi ondaı ań kóp uzamaı qasqyrdyń jemtigine aınalady. Al qazir qasqyr sany azaıǵandyqtan aýrýǵa shaldyqqan bókender tabynǵa kirip-shyǵyp, basqalaryna juqtyryp júr. Buryndary epıdemııa 10 jylda bir ret qaıtalanyp turatyn, al qazir jylda tirkeledi», - deıdi «Qorǵaljyn» tabıǵı qoryǵy dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Alekseı Koshkın.

Al brakonerlerge kelsek, jyl basynan beri elimizde kıik aýlaǵany úshin 36 qylmystyq top jaýapqa tartylypty. Tipti muzdaı qarýlanǵan keıbir brakonerler qoryqshynyń ózin jaralap ketken oqıǵalar da tirkelgen. Baýkespeler bundaı táýekelge ne úshin barady? Sebebi  qara bazarda bóken múıiziniń ár kelisi bir mln teńgege deıin baǵalanady.

Jalpy kıik múıiziniń emdik qasıetin halyqtyq medıtsına erteden bilgen. Odan jenshen, mýskýs tárizdi dári-dármek jasalyp, ókpe qabynýy, júrek qan tamyrlary jáne sal aýrýyna em retinde qoldanylady. «1840-1850 jyldary Qazaq elinen Buhar, Hıýa handyǵyna 750 myń kıik múıizi ótkizilipti. Ol kezde bir ańnyń múıizi bir júırik attyń nemese túıeniń baǵasymen teńestirilgen»  degen derek bar.

Aıtpaqshy, kıikterdiń Qazaqstanda jappaı qyrylý oqıǵasy 2015 jyly tirkeldi. Buny keıbir mamandar ulttyq deńgeıdegi qasiret retinde de atap ótken bolatyn. Rasynda, áýpirimdep sanyn arttyryp kele jatqanda, eki apta ishinde júz myńdap qynadaı qyrylǵan kıikterge ne kesel keldi? Ázirshe, resmı organdar buny pasterellez aýrýynan kóredi. Al bundaı qyrylý bolmaǵanda túz taǵysynyń basy jarty mıllıonǵa da jetetin edi. Qyrylýdyń naqty sebebi áli anyq emes. Al onyń saldaryn sanap shyǵý esh qıyndyq týdyrmasy da anyq. Áıtkenmen, endigi basty maqsat -  osyndaı keleńsiz jaǵdaıdyń aldyn alý, qyrylýǵa jol bermeý. Osy maqsatta ǵylymdardyń izdenisin jan-jaqty qoldaǵan oryndy. Aıta keterligi, bundaı ıgi bastamalar da joq emes. «Sol úshin de Kaspıı Qubyr Konsortsıýmy qazaqstandyq ǵalymdardyń jumysyna qarjylyq qoldaý bildirip, Qazaq Eliniń sımvolyna balanatyn osy bir dala erkesin saqtap qalý úshin bar múmkindikti jasaýǵa bel baılap otyr», - deıdi atalǵan kompanııa ókili Aına Jetpisbaeva.

Bókenniń erekshelik sıpattary:

Aqbóken jup tuıaqty janýarlardyń ishindegi eń ósimtaly, jylyna bir ret, mamyrdyń alǵashqy jartysynda tóldeıdi. Kóbine egizden, keıde úshem týady. Quralaılar qasynda enesi joq bolsa, múldem tirshilik belgisin bermeı tapjylmaı jata alady. Olardy tipti 2-3 metr jerden de kórmeı qalýyńyz ábden múmkin.  Bókenderdiń bir jyldyq mıgratsııasy 2,5 myń shaqyrymǵa deıin jetedi.

Kıiktiń qasıeti:

Qazaq halqy kıiktiń jappaı tóldeýi, tólin aıaqtandyrýy tabıǵattyń qubylmaly, salqyn kezine dóp kelgendikten bul kezdi «quralaıdyń salqyny» dep ataıdy. Quralaıdyń salqynynda kún kúrt buzylyp, taýly, shoqyly jerge qaraı bult úıiriledi. Mundaı qolaısyzdyq bir aptaǵa, keıde on kúnge deıin sozylady. Olardyń taǵy bir ereksheligi - eshqashan jetim qalǵan laqtaryn dalaǵa tastamaıdy. Kez kelgen kıik jolynan adasyp qalǵan quralaıdy emizip, ózimen birge ertip ákete beredi. Kıikter saǵatyna 60-70 shaqyrym jyldamdyqpen júgire alady jáne ókpesi qyzbaıtyn sanaýly ańdardyń biri. Jańa týylǵan laq eki saǵattyń ishinde aıaǵynan tik tursa, al týǵanyna eki kún bolǵan quralaıdy jaıaý júgirip, qýyp jetý múmkin emes.

Aqbókenge qatysty derekter: 

1970 jyldardyń basynda qazaq jerindegi kıikter sany bir mıllıonǵa deıin jetse, 1972 jyly Aqtóbe oblysy Yrǵyz aýdanynda kıik etin óndiretin memlekettik sharýashylyq qurylǵan bolatyn. Al qazir kerisinshe sol Yrǵyzda kıikterdi qorǵaıtyn ǵylymı mártebesi bar memlekettik tabıǵı rezervat ashyldy. Resmı málimetter boıynsha, 1955-1981 jyldar aralyǵynda 4 mln 137 myńnan astam aqbóken aýlanypty. Nátıjesinde 71 myń 112 tonnadaı et, 3 mln 614 myń teri óndirilgen.

Tas dáýirinde aqbókender Batys Eýropaǵa deıin taraǵan eken. Qazir tek Qazaqstan, Mońǵolııa, Qalmaq avtonomııasynda ǵana saqtalyp qaldy. Al tirshilik etetin bókenderdiń 70 paıyzy Qazaqstanda ómir súredi. Elimizde olardyń bir-birinen jeke dara bólingen úsh toby mekendeıdi. Olar: Betpaqdala, Ústirt jáne Oral toptary. Mundaǵy kıikter naǵyz qazaqstandyq túr bolyp sanalady jáne basqalardan dene bitiminiń iriligimen erekshelenedi.

Avtor: Dáýren Qudaıbergen,

Foto: Klaýs Nıgge, Erbolat Shadrahov, Albert Salemgereev, Abdýazız Madıarov