Kensel mádenıeti: qoǵam tańdaýy ma, álde májbúrleý me
ASTANA. KAZINFORM — Sońǵy jyldary Qazaqstanda áleýmettik jeliler tek aqparat almasý quraly emes, qoǵamdaǵy pikir qalyptastyratyn basty alańǵa aınaldy. Tanymal tulǵalardyń ár sózi men áreketi birden kópshiliktiń synyna ushyrap, emotsııalyq qysym men qoǵamdyq baqylaýdyń kúrdeli qubylysy - «kensel mádenıetine» tap bolady. Kazinform tilshisi bul úrdistiń mán-jaıyn zerttep kórdi.
«Kensel mádenıeti»: jaýapkershilik pen bedel máselesi
Buryn daýly pikirge búkil el nazar aýdarýy úshin belgili bir ýaqyt qajet bolatyn. Qazir ǵalamtordyń áserinen mundaı qubylys keń áleýmettik rezonans týdyrady. Ásirese tanymal tulǵalar, blogerler, sheneýnikter men kompanııalar synı nazardyń nysanyna aınalady. Olardyń ár sózi áleýmettik jelide jan-jaqty talqylanyp, tez taralady. Mysaly, aıaǵyn shalys basqan óner adamy bolsa, jurt ony «qara tizimge» qosyp, kontsertine barmaı, kınosyna bılet almaı qoıýy múmkin. Shetelde bul qubylysty «cancel culture», ıaǵnı «kensel mádenıeti» (bas tartý) dep ataıdy.
Keıde bir ǵana jazba adamnyń nemese kásiporynnyń «kenselge» ushyraýyna jetkilikti. Mysaly, áleýmettik jelilerde jarııalanǵan bir pikir nemese eski daýly vıdeony qaıta jarııalaý adamǵa nemese kompanııaǵa keri áser etip jatqanyn kórip júrmiz. Bir jaǵynan, bul ádildik prıntsıpine saı, azamattarǵa áleýmettik jaýapkershilikti esten shyǵarmaı, ár qate úshin jaza bolatynyn úıretedi. Tanymal tulǵalar óz áreketiniń saldaryn ańǵaryp, ár sózi jurtqa qalaı áser etetinin baǵalaı alady.
Alaıda keıde bir ǵana shaǵyn qatelik nemese daýly málimdeme adamnyń bedeline, kásibı mansabyna, tipti jeke ómirine eleýli zııan keltirip jatady. Keıde bul synı reaktsııalar zań turǵysynan negizsiz bolǵanymen, qoǵamda «moraldyq baǵa» retinde qabyldanady. Áleýmettik jeliler bul protsesti jyldamdatyp, áserin kúsheıtedi.
Álemdik tájirıbe
Kensel mádenıeti (cancel culture) alǵash ret 2010 jyldardyń basynda AQSh-ta jáne basqa damyǵan elderde keńinen tarala bastady. Bul qubylys áleýmettik jelilerdiń damýymen tyǵyz baılanysty. Twitter men Facebook sekildi platformalardyń yqpalymen adamdardyń jazbalary tez taralyp, qoǵamdyq pikirge aınaldy. Sol arqyly bir adam nemese uıym óz qatelikteri úshin lezde «jaýapqa» tartyla bastady.
2017 jyly Harvı Vaınshteın (Harvey Weinstein) isi kensel mádenıetiniń eń iri jáne jarqyn mysaly boldy. Gollıvýdtyń ataqty prodıýseri óziniń qyzmet babyn paıdalanyp, kóp jyl boıy áıelderge jynystyq zorlyq kórsetkeni úshin aıyptaldy. Bul jaǵdaı #MeToo qozǵalysynyń paıda bolýyna túrtki boldy. Atalǵan oqıǵa áleýmettik jelilerde keńinen talqylanyp, Vaınshteın mansabynan aıyryldy, qoǵamnan shettetildi, aqyr aıaǵynda 2020 jyly 23 jylǵa sottaldy. Qazir onyń isi qaıta qaralyp jatyr. Osy oqıǵadan keıin kensel mádenıeti keńinen taralyp, tanymal tulǵalardyń aıtqan sózderi men is-áreketi áleýmettik jelide kópshilik tarapynan synalatyn boldy. Mysaly, Kevın Hart (Kevin Hart) áleýmettik jelide buryn aıtqan násilshil ázilderi úshin «Oskar» syılyǵyn tabystaý rásimin júrgizýden bas tartýǵa májbúr boldy. Bul jaǵdaı «kensel mádenıetiniń» shekten tys reaktsııa men áleýmettik qysymǵa qalaı ulasatynyn kórsetti.
Sonymen qatar Gollıvýd juldyzy Djonnı Depp te kensellıng qurbany boldy deýge bolady. Burynǵy áıeli Ember Herdti uryp-soqty dep aıyptalǵan akter jurt teris aınalǵan soń ataq-abyroıynan, mıllıondaǵan dollar somasynda jarnamalyq kelisimsharttardan aıyryldy. Keıinirek sot ony aqtap shyqsa da, bárin qalpyna keltirý múmkin emes edi.
Kensel mádenıeti belgili bir tulǵanyń qatelikterin túzetý men oǵan jaýapkershilik júkteýdi maqsat tutsa da, onyń asyra qoldanylýy men negizsiz aıyptaýlar saldarynan teris áseri de bolýy múmkin.
Emotsııa jetegi: boıkot qoǵamda alaýyzdyq týdyra ma?
Qazaqstandaǵy «kensel mádenıetiniń» ereksheligi – emotsııa ústemdigi. Qoǵamdyq pikir bir sátte qalyptasyp, adamnyń bedeli úshin sheshýshi faktorǵa aınalýy ábden múmkin.
Memlekettik keńesshi Erlan Qarın «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Salmaqty saıasat qaǵıdattary» atty maqalasynda Qazaqstandaǵy «kensel mádenıeti» qubylysyn jan-jaqty taldap, onyń qoǵamǵa tıgizetin áserine erekshe nazar aýdardy. Onyń paıymdaýynsha, sońǵy jyldary áleýmettik jeliler men tsıfrlyq platformalar qoǵam pikirin qalyptastyrýda basty quralǵa aınaldy. Alaıda olardyń qarqyndy damýy keıde oılanbaı aıtylǵan sózder men emotsııaǵa berilgen áreketterdiń tez taralýyna sebep bolady.
- Bir qaraǵanda bul azamattyq belsendiliktiń bir qyry bolyp kórinýi múmkin. Al shyn máninde qysym kórsetý men kelekeniń quralyna aınalyp barady. Adamdar emotsııanyń jeteginde ketip, máseleniń baıybyna barmaı boıkot sharalaryna qosylady. Osynyń saldarynan qoǵamdaǵy alaýyzdyq pen agressııa kúsheıedi. Ádiletsizdiktiń mán-mańyzyn túsinbeı turyp talqyǵa aralasý, odan da zor ádiletsizdikti týyndatýy múmkin ekenin esten shyǵarmaǵan abzal, - dep jazady Erlan Qarın.
Bul ásirese etnostyq, dinı, tildik jáne syrtqy saıasat sııaqty sezimtal taqyryptardy talqylaýda qaýipti.
Memlekettik keńesshi bul qıyndyqtan shyǵýdyń joly tsıfrlyq etıka ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, áleýmettik jelilerde pikir bildirý barysynda árbir azamat emotsııaǵa berilmeı, óz áreketi men sóziniń saldaryn oılaýy tıis.
Sonymen qatar, senimdi aqparat kózderine súıený, dıalog mádenıetin saqtaý jáne qarsy tarapqa qurmetpen qaraý - qoǵamnyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń negizgi sharty. Osyndaı sanaly jáne jaýapty áreketter arqyly ǵana qoǵamda «kensel mádenıeti» týyndatatyn jaǵymsyz úrdisterdi azaıtýǵa jáne tsıfrlyq ortadaǵy qaýipti yqpaldy shekteýge bolady.
Qoǵamdyq aıyptaý qubylysy: sarapshylar pikiri
Saıasattanýshy Ǵazız Ábishevtiń aıtýynsha, «kensel mádenıeti» – tek Qazaqstanda ǵana emes, jalpy álemdik deńgeıde de qabyldaýǵa kelmeıtin qubylys. Onyń pikirinshe, bul - tabıǵı qoǵamdyq úrdis emes, kerisinshe, azshylyqtyń beıtarap kópshilikke ústemdik júrgizýge umtylysy.
– Qoǵam belgili bir adamnyń zańǵa qaıshy emes, biraq kópshilik etıkasyna saı kelmeıtin áreketin qabyldamaı, odan ishteı teris aınalýy múmkin. Bul – qalypty jaǵdaı. Alaıda mundaı kezde arnaıy «joıý mádenıetin» uıymdastyrýdyń qajeti joq. Óıtkeni shyn máninde kópshilik bir nárseni aıyptasa, ol ózdiginen-aq sol adamnan syrt aınalady, – deıdi ol.
Ǵazız Ábishevtiń paıymdaýynsha, eger bir adam qoǵamdyq keńistikte barshaǵa jaǵymsyz, ádepsiz áreket jasasa, ony jurtshylyq ózi-aq qabyldamaıdy. Mundaı jaǵdaıda eshqandaı úndeý nemese uıymdastyrylǵan naýqan qajet emes. Qoǵamdyq sana adamdy ózdiginen oqshaýlaıdy. Eger shynymen de qabyldamasa, ol ózdiginen umytylady. Al adamdardy kúshpen bir kózqarasqa kóndirý – mádenıettiń emes, fanatızmniń belgisi.
– Eger belgili bir top arnaıy «kensel naýqanyn» uıymdastyrýǵa májbúr bolsa, bul kópshiliktiń sol áreketke ózdiginen qosylmaǵanyn kórsetedi, ıaǵnı shaǵyn top óz kózqarasyn búkil qoǵamǵa kúshpen tańýǵa tyrysady, – deıdi ol.
Ǵazız Ábishevtiń pikirinshe, adamdardy moraldyq qysym arqyly belgili bir kózqarasqa májbúrleý – qaýipti shek. Mundaı jaǵdaıda belsendiler qorqytý, masqaralaý, psıhologııalyq qysym kórsetý tásilderine júginedi. Bul – qoǵamdyq normalarǵa qaıshy áreket.
– Eger bireý «men munymen kelispeımin» dese, bul - qalypty jaǵdaı. Al «menimen kelispegenderdiń bári jaý, olardy jazalaý kerek» degen ustanym – qaýipti. Bul - mádenıet emes, kerisinshe, qoǵamǵa zııan keltiretin qubylys, – deıdi ol.
Saıasattanýshy mundaı agressıvti belsendiliktiń túp-tamyry kóbine jeke ómirdegi qanaǵattanbaýshylyqta jatqanyn atap ótedi. Onyń aıtýynsha, keı adamdar óz ómirinen mán taba almaǵan soń, radıkaldy ıdeıalarǵa jabysyp, sol arqyly ózin mańyzdy sezingisi keledi.
– Kóp jaǵdaıda mundaı adamdar otbasynda, kásibı ortada nemese qarjylyq turǵyda ózin taba almaǵandyqtan, «qasıetti kúres» izdeıdi. Sol arqyly ózin qoǵamǵa kerek sezingisi keledi, – deıdi ol.
Sonymen qatar Ábishev óner men tulǵanyń jeke kózqarasyn ajyrata bilý mańyzdy ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, tarıhtaǵy uly tulǵalardyń barlyǵy derlik minsiz bolmaǵan. Alaıda olardy búgingi ólshemmen ǵana baǵalaý – ádiletsizdik.
– Biz Bethovendi, Motsartty, Mıkelandjelony, Vıktor Gıýgony nemese basqa da tarıhı tulǵalardy zerttesek, min tabýǵa bolady. Biraq bul olardyń adamzat órkenıetine qosqan úlesin joqqa shyǵarmaıdy. Ár dáýirdi óz ýaqytymen baǵalaý kerek, – deıdi ol.
PR maqsatyndaǵy múmkindikter men qaýipter
Qazaqstanda «kensel mádenıeti» qoǵamda emotsıonaldy reaktsııa men qysym kórsetý arqyly belgili adamdardyń bedeline eleýli zııan keltirýi múmkin. Bul qubylys keıde azamattyq belsendilik sııaqty kóringenimen, shyn máninde qoǵamdaǵy alaýyzdyq pen ádiletsizdikke ákeledi. PR mamany Saltanat Áskerbekqyzynyń aıtýynsha, áleýmettik jelidegi syndy durys basqarý arqyly múmkindikke aınaldyrýǵa bolady. Kez kelgen syn árdaıym jeke tulǵanyń álsiz tustaryn kórsetedi, biraq konstrýktıvti synnan sabaq alyp, ımıdjdi túzetýge bolady.
Maman emotsııalyq reaktsııany basqarýdyń PR strategııada mańyzdy ról atqaratynyn aıtady. Aýdıtorııanyń minez-qulqyn tolyq boljaý múmkin bolmasa da, durys josparlanǵan kommýnıkatsııa, strategııa jáne monıtorıng arqyly emotsıonaldy «rezonans týdyrǵan pikirdiń» aldyn alýǵa bolady. Monıtorıng – medıa men áleýmettik jelilerde bolyp jatqan oqıǵalardy baqylap, der kezinde áreket etýge múmkindik beretin mańyzdy qural.
– Qoǵamdyq tulǵa aýdıtorııanyń emotsııasyn basqarǵysy kelse, aldymen óz emotsııasyn baqylaýdy úırenýi kerek. Adam psıhologııasyn, ártúrli urpaqtardyń erekshelikterin bilý – aýdıtorııanyń emotsıonaldy reaktsııasyn durys boljaýǵa kómektesedi, – deıdi maman.
Qazaqstandaǵy «kensel mádenıetiniń» ereksheligi nede?
Saltanat Áskerbekqyzynyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy «kensel mádenıetiniń» ereksheligi ulttyq dástúr jáne tarıhı tájirıbemen ushtasady. Burynǵy dáýirde de qoǵamda etıka men «uıat» uǵymy negizinde belgili bir tártip ornaǵan edi.
– Qazaq eposyndaǵy batyrlardy qoǵamnyń ózi baǵalap, durys emes áreketteri úshin jazalaıtyn ınstıtýt bolǵan. Búginde zańdar tolyq jumys istemese, keıde halyq ózdiginen moraldyq baǵalaý júrgizýge májbúr bolady, – deıdi PR mamany.
Saltanat Áskerbekqyzy halyqaralyq tájirıbege de nazar aýdardy. Ol atap ótkendeı, Qazaqstan bul úderiste jalǵyz emes. Álemniń kóptegen eli emotsııalyq turaqsyzdyqpen betpe-bet kelip otyr. Osy elder arasyndaǵy aıyrmashylyq qoǵamnyń damý deńgeıinde, ınstıtýttarǵa degen senimde jáne aqparatty qabyldaý mádenıetinde.
- Kensel mádenıetin túsiný úshin óz ótkenimizge, búgingi jaǵdaıǵa jáne qoǵamdaǵy ózgeristerge keshendi túrde qaraý qajet. Sonda ǵana emotsııaǵa emes, sanaly sheshimge negizdelgen qoǵam qalyptastyra alamyz, – dep túıindedi sarapshy.
Qoryta kelgende, kensel mádenıeti – qazirgi qoǵamdaǵy emotsııalyq tolqý men áleýmettik normalardy baqylaýdyń kúrdeli qubylysy. Sarapshylardyń pikiri boıynsha, ol kóbine jeke tulǵalar nemese shaǵyn toptar tarapynan qoǵamǵa ústemdik júrgizý áreketimen baılanysty kórinedi. Degenmen, bul úrdisti durys basqarý arqyly kensel mádenıeti tek synaý men aıyptaýǵa emes, kerisinshe sabaq alýǵa, ımıdjdi saqtap, túzetýge jáne qoǵamdyq dıalogti qalyptastyrýǵa qyzmet ete alady.