Keńes zamanynyń «mersedesi» nege básekege tótep bere almady?

1930 jyldary «Ford» markaly jeńil jáne júk mashınalaryn qurastyrýdan bastaıdy. Eń alǵashqy keńes kóligi «GAZ-AA» eken. Soǵys kezinde 1940 jyldary ol shaǵyn KIM áskerılerge arnalǵan kólikterin shyǵaryp keldi. Soǵys aıaqtalǵan soń KSRO Mınıstrler keńesi qaýlysymen «Moskvıch» atty jeńil kólik shyǵaratyn zaýyt salynady. Arada eki jyldan soń kásiporynan «Opel Kadett K38» nusqasymen jasalynǵan «Moskvıch-400» atty jeńil kólikter shyǵaryla bastaıdy. Bul halyq sharýashylyǵyna emes, buqaraǵa kópshilikke arnalyp shyǵarylǵan.

Arada kóp ýaqyt ótpeı 1954 jyly onyń jańa «Moskvıch-401» nusqasy konveıerden shyqty. Alaıda bul bastapqy sheteldik nusqadan asa kóp ózgermegen edi. Alaıda suranys kóp, ári jańa zaýyt otandyq tehnologııa boıynsha kólik jasaýdy qolǵa alady. Nusqa jańǵyrtyla beredi. «Moskvıch-402» bul tolyǵymen keńes mashına jasaý kásipornynyń jemisi boldy.

Osy tusta kólikke degen halyq suranysy týraly aıta ketsek, negizi keńes zamanynda mashınanyń baǵasy qymbat edi. Ári ondaǵan jyldar ótse de ózgere qoımaıtyn. Modeldiń jańa nusqasy shyqqan kezde onyń baǵasy burynǵysynan eki esege qymbattaý bolyp keletin. Mysaly: «Moskvıch-401» - 9 000 som tursa, «Moskvıch-402» - 15 000 somǵa baǵalandy. 402-den asa kóp ózgerisi bolmasa da, «Moskvıch-407» - 25 000 som turdy. Onyń bar artyqshylyǵy 10 l. qýatty motorynda.

Keńes  zamanynda kópshiliktiń qaltasy kóteretin «Pobeda» men «Moskvıch» satyp alýǵa kezekke turǵandar aı saıyn júzdep, myńdap óz kezegin taǵy bir naqtylap ketý úshin udaıy baryp turatyn. Oǵan kelmegender kezekten shyǵarylatyn. 60-shy jyldary kezekke turý endi dalada emes, dúkenniń ózinde ótkiziletin.

Sonyń ózinde kezektiń merzimi uzaq edi. Mysaly 1956 jyly 401-shi «Moskvıch» alýǵa kezekke turǵandar tek 59-shy jyly ǵana kezegi jetip, 407-shini alypty. 1959 jyly tizimge jazylǵandar 6 jyldan keıin ǵana kezegi jetkenimen olarǵa «Moskvıch» emes «Volga» usynylypty.

70-shi jyldary «Volga» GAZ-24 (bular óte az satylatyn) - 9 200 som, «Jıgýlı» VAZ-2101 - 5 500, VAZ-21011 - 6 000, VAZ-2103 - 7 500, «Moskvıch-412» - 4 990, «Zaporojets» ZAZ-968 - 3 500 som turdy. Ortasha jumyskerdiń jalaqysy 200 som shamasynda. Mashına alamyn dep armaǵandaǵandar on jyldap aqsha jıǵanymen, kezekte taǵy biraz jyl kútýine týra keletin.

Kóp jyl kezekke turǵandardyń kesirinen mashınanyń baǵasy memlekettiń belgilegeninen 2-3 ese qymbat boldy. Alaıda qazirgideı emes ol kezde mashına satý tek memleketke tıesili komıssııalyq dúkende ótetin. Olar mashınanyń baǵasyn tozýyna baılanysty memlekettik baǵalaý arqyly belgileıtin. Buny aınalyp ketýdiń joly bolǵanymen ol qaýipti edi. Alaıaqtyq, alypsatarlyq boıynsha  zań qatty edi ol zamanda. Sondyqtan bolar bir kólikti ondaǵan jyl ıemdenýshi edi jurt. Satý jaıynda oılamaıtyn. Bir qyzyǵy halyqqa úkimet jeńil kólikterdi satqanymen júk kólikteri, fýrgondar, pıkaptar jeke menshikke berilmedi.

70-shi jyldary halyqtyń turmysy jaqsara tústi. Mashına da kóp shyǵaryla bastady. VAZ, Ijev zaýyty, Máskeýdegi Zaporojedegi zaýyttar qaıta jańǵyrtyldy. Alaıda mashına áli de tapshy edi. Kópshilikke jete qoımady. Kezektiń sońy uzara berdi. Bul kezek arqyly 10 jyldan soń ǵana kólik alýǵa bolatyn. Bul kezde kásiporyndarǵa, mekemelerge kólikter bóline bastady. Endi mekemelerde kezek paıda boldy. Ol jerde de mekemeniń bedeline baılanysty kólik sany belgilendi. Áskerılerge jylyna 10 kólik berilse, zertteý ınstıtýtyna 1 ǵana kólik buıyratyn. Qarapaıym halyq, zeınetkerler zańdy jolmen osy kezekter arqyly jańa mashına tipten ala almaıtyn. 

Alǵashqy «moskvıchter» sol kezde sapaly edi. Óz dáýirinde suranymǵa ıe kólik bolyp baǵalandy. Tipti «Moskvıch-408» shetelge kóp satylyp kelgen keńesterdiń kólikteriniń biri boldy. 1968 jyly AZLK-nyń eksportynyń teń jartysy 55% osy model qurady. Basqa keńes odaǵynyń sapasyz kólikteri sekildi tek sotsıalıstik memleketterge ǵana emes, talǵamy qatty Batys Eýropaǵa da satylyp keldi. Ol sol kezdegi eýropada shyǵarylǵan kólikterge qaraǵanda birshama táýir jınaqtalǵan baǵasy arzan kólik bolatyn. Ony tańdaýshylardy birinshi kezekte baǵasy qyzyqtyrdy. Syrty da táýir kórinetin. Frantsııa mashınany Moskvitch Elite 1360, Skandınavııada Moskvich Carat atymen satylǵan eken.

70-shi jyldary zaýyttyń jaǵdaıy nasharlaı bastady. Sol kezde keńes mashına jasaý qurylymy tolyǵymen VAZ-ǵa erekshe kóńil bóle bastady. Oǵan arnalyp jańa zaýyt turǵyzyldy. Onda jasalynatyn «Fıatty» jolsyz keńester odaǵyna júrgizý úshin, KSRO standartyna beıimdeý, zertteýler kóp qarjyny jutty. Bul óz kezeginde basqa mashına túrlerin turalatty.

Tolıattı zaýytyna úkimet basshylary kelgishtep ketkesin onda turmys jaqsy boldy. Páterge tez qol jetkizýge múmkindik týdy. ıAǵnı jaqsy mamandar sonda aǵyldy. Adam resýrsymen qarjy salynǵan Volǵa zaýyty da keńes mashına qurylysyna aýyr soqty.

Solardyń kesirinen «Moskvıchtiń» birneshe jańa nusqasy qarjylandyrylmaı qaldy. Bul «Moskvıch» ortasha turmysy bar adamdarǵa arnalýy, janarmaı jumsaý jaǵynan «VAZ» jáne «Volganyń» arasynda bolýy kerek dep sheshilgen bolatyn. Alaıda olardyń bári tek joba kúıinde qaldy. AZLK aralas kásiporyn edi. Ýfa zaýyty «412-niń» motoryn jańǵyrtýǵa kónbeı qoıdy. Sol kezde asa mańyzdy 1,8 lıtrlik dvıgateldiń jobasy osylaı toqtap qaldy. Bul zaýyt mashına qurylysy mınıstrligine baǵynbaıtyn.

«Moskvıchtiń» sátti shyǵarylǵan nusqalaryn «jerleýge» basshylyqtyń jıi ózgerýi óz úlesin qosty. 1974 jyly AZLK-nyń bas konstrýktory Aleksandr Andronov keıin bas sýretshi Borıs Ivanov ta onyń sońynan  zeınetkerlikke shyqty. Halyqqa jańa kólik shyǵarmaǵan, ári modelderdi jetildirmegen zaýyttyń bedeli tómendep, shyǵyny arty tústi. Alaıda zaýyt qol qýsyryp otyrmaǵany belgili. AZLK jol tańdamaıtyn «Nıvaǵa» básekeles «Moskvıch-2150» jasaýǵa talpyndy. Biraq bul model tek synaq nusqasy retinde qalyp, qoldaý tappady.

Bul tusta onyń bedeli túsip, onyń ornyn «Jıgýlı» ıemdene bastady. Jańa tehnologııa men ıdeıanyń nusqasy bolǵan VAZ mashınalary bar jaǵynan táýir edi.

1976-1977 jyldary «Moskvıchti» shetelge eksporttaý toqtatylyp, úshinshi sanattaǵy damymaǵan elderge ǵana jóneltiletin boldy.

1986 jyly 4 mln. «Moskvıch» danasy shyqqanymen bul sol kezdegi jetistik dep urandatqan qurǵaq tsıfr bolyp shyqty. Óıtkeni 1984 jyly daıyn ónimniń 90% zaýyt aýlasynda qalyp keldi. Bul keńes zamanynda AZLK-nyń óte aýyr halde ekendigine dálel bola alady. Keńes odaǵy tarap, naryq ekonomıkasyna ótken tusta zaýyt turalap qaldy. Ónimi eshqaıda ótpeıdi. Jańasyn jasaýǵa qarjy bolmady.

Zaýytty Reseı tek 1997 jyly qaıta iske qosty. 1998 jyly jeltoqsanda «Moskvıch» AAQ 5-shi mıllıondyq mashınany shyǵardy. Frantsýzdarmen birlesip jańa nusqa jasaýǵa degen talpynys ta nátıjesin bermedi. Naryq tusynda shyǵarylǵan «Lada Samara» sapasyzdaý boldy. Zaýytty qaıta quıylǵan qarjy men sheteldik tehnologııa qutqara almady. 2006 jyly tolyǵymen bankrot boldy. Osy arqyly bir dáýirdiń belgisi birge ketti.

Keńes zamanynda kópshiliktiń súıikti kóligine aınalǵan «moskvıch» sheteldiń kólikter qaptaı bastaǵan tusta básekege shydaı almady. Bir jaǵynan halyq úshin dep jappaı shyǵarýǵa arnalyp, arzan bólshekter qoıylýy, uzaq jyldar boıy mashınanyń jańǵyrtylmaýy, jańa tehnologııanyń qoldanylmaýy ony batys kólikteri aldynda tizesin búktirdi.

Qazir de «Moskvıchti» kezdestirýge bolady. Alaıda óz zamanyndaǵy bedelinen tolyq aırylǵan. Jurtta qalǵan kúıde...     

Maqala azlk.ru, drive2.ru, moskvich2140.ru saıttaryndaǵy málimetter boıynsha ázirlendi

Jánibek Amangeldi