«Kelisip pishken ton»: Halyq keńesi ne úshin kerek?
ASTANA. KAZINFORM – Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń ornyna Halyq keńesin qurýdy usynǵan bolatyn. Qazir elde jańa saıası ınstıtýttyń qyzmeti men qurylymy naqtylanýda. Ásirese atalǵan másele jańa Ata zańda qalaı bekitiletini týraly suraq kóptiń kókeıinde júr. Osy oraıda Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy Halyq keńesiniń jaı-japsaryn sarapshylardan surap bildi.
Jańa dıalog alańy
Buǵan deıin halyqtyń usynys-pikirin jınatyn, arnaıy talqyǵa salatyn birneshe saıası alań bar-tyn. Onyń qatarynda 30 jyl buryn qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy men 2022 jyly bastaý alǵan Ulttyq quryltaı kiredi. Ekeýi de ártúrli saıası-áleýmettik toptardan, belsendiler men zııaly qaýymdardan kelip túsken oı-pikirdi bılikke jetkizýshi arnaǵa aınaldy desek bolady. Qos qurylymnyń túrtki bolýymen ondaǵan zań qabyldanyp, kóptegen áleýmettik másele sheshim tapty.
Endi elge saıası salmaǵy bar, tipti naqty zań usynýǵa áleýetti konsýltatıvti organ kerek. Sebebi qoǵamdyq dıalog alańdary keı jaǵdaıda tutas jalpyulttyq múddeni qamtamasyz ete almaı otyr. Sondyqtan Halyq keńesinde tek sala mamandary ǵana emes, azamattyq qoǵamnyń barlyq ókilderi bas qosýǵa múmkindik alady jáne qoǵamnyń zań shyǵarý úderisine tikeleı qatysýy artady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń ataýy joıylǵanymen, qalyptasqan bılik pen qoǵam arasyndaǵy baılanys dástúri jalǵaspaq. Memleket basshysy jańa ınstıtýt arqyly bul qundylyqtardy nyǵaıta túsýge kóńil aýdaryp otyr.
– Reformalardyń jańa kezeńinde qoǵam damýynyń barlyq máselesine qatysty turaqty jalpyulttyq dıalog júrgizý úshin aýqymdy platforma nemese bıik minber qajet. Halqymyzdyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa yqpal etetin negizgi qoǵamdyq-saıası birlestikter men qurylymdar osy platformaǵa kelip toǵysýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev Syr óńirinde ótken Ulttyq quryltaıda.
Ulttyq Quryltaı jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Sherzod Pýlatovtyń aıtýynsha, Halyq keńesin qurý – saıası-áleýmettik máselelerdi sheshýdiń jańa deńgeıi bolmaq.
– Assambleıa qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi kóterip keldi jáne sheshimin usynýda da aıanyp qalǵan joq. Mysaly, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý isinde belsendi jumys istep keledi. Halyq keńesi qurylsa, bul jumystar tek qoǵamdyq deńgeıde emes, memlekettik deńgeıge kóteriler edi, – dedi Sherzod Pýlatov.
Jańa ınstıtýttyń basty ereksheligi – oǵan zań shyǵarý bastamasy quqyǵynyń berilýi. Bul qoǵamdyq qurylymdardyń saıası úderiske qatysý logıkasyn túbegeıli ózgertedi. Keńes músheleri tıisti jańa zańdardyń qabyldanýyna yqpal etýge quqyly. Demek, Keńes aıasynda ázirlengen usynystar tek konsýltatıvtik formatta emes, zańnama deńgeıinde qaralý múmkindigine ıe bolady.
«Halyq keńesi delıberatıvti organǵa aınalady»
Buǵan deıin mundaı uqsas qadam Ulttyq quryltaıda bolǵanyn bilemiz. Ár jıynda aıtylǵan usynys aıasynda zańdarǵa ózgeris engizilip, jańa quqyqtyq qujattar qabyldanyp otyrdy. Mysaly, 2022 jyldan beri Quryltaı músheleriniń túrtki bolýymen 26 zań shyqty. Bıyl Qyzylordada ótken Ulttyq Quryltaı jıynynda 200-den astam usynys aıtyldy. Aldaǵy ýaqytta mundaı tıimdi mehanızm júıelenip, arnaıy usynystar konsýltatıvti organnyń atynan joldanatyn bolady.
Sarapshylardyń pikirinshe, Halyq keńesi ishki saıasat, qoǵamdyq kelisim jáne ulttyq qundylyqtar máseleleri boıynsha kásibı usynystar ázirleýi múmkin. Alaıda naqty quqyqtyq bólinisi arnaıy zańmen naqtylanbaq. Saıası sholýshy Ǵazız Ábishev Halyq keńesiniń delıberatıvti organǵa (sheshim shyǵarýda tek kópshiliktiń basym daýysyna emes, teńquqyly azamattardyń máseleni jan-jaqty talqylap, kelisimge kelýine negizdelgen model – red.) aınalatynyna senimdi.
– Delıberatıvti demokratııa turǵysynan alǵanda Ulttyq quryltaı saraptamalyq keńes berý men qoǵamdyq talqylaýdyń arasyndaǵy aralyq oryndy ıelenip, óńirlerdiń, áleýmettik toptardyń jáne túrli salalardyń ókilderin biriktirdi. Halyq keńesi rásimderdiń ashyqtyǵy men qoǵamdyq usynystarǵa negizdelse, tolyqqandy delıberatıvti organǵa aınalý áleýetine ıe, – dedi Ǵazız Ábishev.
Al QZSI bólim basshysy Janar Sanhaevanyń paıymdaýynsha, Halyq keńesi saıası protseske yqpal etpek.
– Halyq keńesiniń zań jobasyn, túrli bastamany usyný múmkindigi bar ekenin kórip otyrmyz. Meniń túsingenimshe, bul usynystar Parlamentke joldanady. Bul – Úkimetpen ózara is-qımyldyń, saıasatqa kirýdiń múlde ózge arnasy deýge bolady. ıAǵnı saıası protseske qatysýdyń jańa joly. Bul mobıldilikti arttyryp, múmkindikterdi keńeıtedi dep oılaımyn. Óıtkeni Halyq keńesi qyzmetiniń yqpaly da ózgeshe, – dedi sarapshy.
Sonymen, Halyq keńesinde joǵaryda ataǵan eki qoǵamdyq ınstıtýtyń jumysy biriktiriledi. Buryn atqarǵan qyzmeti jańa sıpatqa enip, Keńes quramynda qaıta toptaspaq. Mysaly, bolashaq Halyq keńesiniń quramynda 126 múshe bolady. Onyń ishinde 42 múshesi eldegi etnostardyń ókilderi bolsa, 42-si qoǵamdyq birlestikterden, taǵy 42-si óńirlerdegi máslıhattardan qosylady.
Ata zańdaǵy jańa bólim
Jańa Ata zań qabyldanar tusta Halyq keńesi eskerýsiz qalmady. Tuńǵysh ret «Halyq keńesi» týraly jeke bap, derbes bólim paıda boldy. Onda Keńestiń keleshek mindeti týraly tuǵyrly ustanymdar qamtylǵan.
Mysaly, Ata zańnyń jańa redaktsııasyndaǵy VI bólim «Qazaqstan Halyq Keńesi» dep atalady.Ondaǵy70-bapta Keńestiń mazmuny aıtylsa, 71-bapta «Qazaqstan Halyq Keńesi» Quryltaıǵa zań jobalaryn engize alady dep naqty kórsetilgen.
Budan bólek 60, 92-bapttarda jańa ınstıtýttyń zań shyǵarýǵa bastama jasaý quqyǵy aıqyndalypty.
Mańyzdysy, buǵan deıin birde-bir keńesshi organǵa berilmegen ókilet – referendým ótkizýdi usyný Keńestiń quqyna qosyldy: 71-bapta tańbalanǵan.
Májilis depýtaty Maqsat Tolyqbaıdyń aıtýynsha, Ata zańdaǵy ózgeris arqyly Halyq keńesiniń mańyzy arta túsedi. Ol jańa saıası alańǵa, memlekettik sheshimderge yqpal etetin ortalyqqa aınalady.
– Bul – halyqtyń pikirin memlekettik sheshim qabyldaý úderisine júıeli engizýge arnalǵan saıası ınstıtýt. ıAǵnı, joǵary konsýltatıvtik organnyń múshesi bolyp tabylatyn kez kelgen Qazaqstan azamaty zań shyǵarý bastamasyn kótere alady. Bul – azamattarǵa berilgen naqty konstıtýtsııalyq múmkindik, – dedi depýtat.
Álemdik tájirıbe
Konsýltatıvti organnyń arnaıy statýs alýy memlekettik basqarý qurylymyndaǵy eleýli oqıǵa ekeni daýsyz. Óıtkeni mundaı ınstıtýt damyǵan memleketterdiń kóbinde bar, tipti negizgi quqyqtyq sheshimdi qalyptastyryp otyr desek, artyq emes.
Máselen, Qytaıda — Qytaı Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesi, Nıderlandta – Memlekettik keńes (Raad van State), Frantsııada – Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq keńes, Germanııada – úkimet janyndaǵy Ekonomıkalyq sarapshylar keńesi, Saýd Arabııasynda – Konsýltatıvtik keńes (Shýra), Qatarda – Konsýltatıvtik keńes bar. Al AQSh, Ulybrıtanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Meksıkada bir emes, birneshe konsýltatıvtik keńester jumys isteıdi.
Májilis depýtaty Danabek Isabektiń oıynsha, Qazaqstannyń álemdik tájirıbeden úıreneri kóp.
– Keńesshi organdardyń róli shetelde aıqyn kórinedi. Mysaly, Kanadada sheshim qabyldaý protsesine azamattyq usynystardy engizý arqyly demokratııalyq baqylaý kúsheıedi. Qazaqstandaǵy jańa Halyq Keńesiniń negizgi mindeti – qoǵamdyq pikirdi tyńdaý, usynystar men bastamalardy júıeli taldaý, olardy bılikke usynys retinde jetkizý. Ózgeris azamattyq qoǵamdy kúsheıtip, sheshim qabyldaý protsesin ashyq ári demokratııalyq jolǵa túsiredi, – deıdi Danabek Isabekov.
Qoǵam Halyq keńesi memlekettik basqarý mazmuny men arhıtektýrasyn túbegeıli jańartady dep úmittenip otyr. Kópshilikke onyń formaldy mártebesinen góri quqyqtyq ilgerileýge qalaı áser etetini mańyzdy. Sondyqtan jańa ınstıtýttyń keleshegin aıtylatyn usynystar, qabyldanatyn zańdar sheshetini sózsiz.