Kelisim vs qaqtyǵys: Irannyń taǵdyrsheshti tańdaýy qandaı bolmaq
ASTANA. KAZINFORM – Iran tóńiregindegi ahýaldyń qalaı qubylary belgisiz, álem demin ishine tartyp otyr. Sebebi Tegerannyń tańdaýy Taıaý Shyǵystaǵy turaqtylyq pen kórshi elderdiń qaýipsizdigine ǵana emes, sonymen qatar jahandyq ekonomıkanyń jaı-kúıin ózgertýi múmkin. Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy Parsy shyǵanaǵyndaǵy jaǵdaıdyń yqtımal keleshegine úńildi.
Daǵdarystan tarıhı betburysqa deıin
AQSh Iranǵa áskerı soqqy jasasa, sońy óńirlik soǵysqa ulasýy ǵajap emes. Bul týraly Irannyń laýazymdy ókilderi, sonyń ishinde joǵarǵy basshysy Aıatolla Álı Hameneı aıtyp otyr.
Keri sheginip, parsylardyń saıası júıesiniń sıpatyn qaraıyq. 1979 jyly Islam revolıýtsııasynan keıin Iranda jańa dáýir bastaldy. Sol revolıýtsııadan keıin elde shııttik ıslamǵa negizdelgen berik ıdeologııa irgetasy qalanyp, qýatty áskerı-saıası qurylymy bar memleket boı tiktedi. Iran bir mezgilde AQSh-qa, Izraılge, sondaı-aq Parsy shyǵanaǵyndaǵy sýnnıttik memleketterge ashyq túrde qarsy shyqty.
Eldegi revolıýtsııanyń ıdeologııalyq serpini kúshti bolǵany sonshalyq, Iran ondaǵan jyl Taıaý Shyǵystyń geosaıası keńistigindegi basty oıynshyǵa aınaldy. Oǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, Irannyń áskerı-ónerkásip áleýeti mol ári atalǵan baǵytta aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi.
Ekinshiden, Iran-Irak soǵysy jyldarynda parsynyń jankeshti jastary kóp-tin. Olar soǵysta erjúrektik tanytyp, tipti mınaly alqaptarǵa oılanbastan enip ketetin.
Irannyń aımaqtaǵy túrli uıymdardy qoldaýy úshinshi sebepke aınaldy. Olar tek shııttik emes, sýnnıttik qurylymdar, sonyń ishinde HAMAS-ty da qoldaı bildi.
Alaıda qazir munyń bári ótken shaqtaǵy áńgime. Búgingi Iranda burynǵydaı kúsh joq. Aýqymdy soǵys bolmaǵan kúnniń ózinde Irannyń jaıy jaqsy bolmaı tur. El syrttaǵy básekelestermen ǵana emes, ishtegi qarsy toppen de alysýǵa májbúr. Mańyzdysy, eki faktor bir-birine yqpal ete bastaǵanyn baıqaımyz.
Syrtqy qysym jáne jikke bóliný
Negizinde, Iran AQSh-pen halyqtyń qoldaýynsyz kúresip otyr. Bıyl 8–9 qańtarda bolǵan jappaı tolqýlar kezinde Hameneı mıtıngini basyp-janshyp, halyq qoldaýynan aıyryldy deýge bolady.
Sarapshylar bıliktiń mundaı qataldyǵyna syrtqy yqpaldyń áser etkenin joqqa shyǵarmaıdy. Óıtkeni AQSh prezıdenti Donald Tramp narazylyq bildirýshilerge qoldaý kórsetetinin málimdegen bolatyn. Sodan keıin Iran bıligi kóterilisti múmkindiginshe tez basýǵa tyrysty – 2019 jáne 2022 jyldary bolǵan kóterilis kezindegi taktıkadan bas tartty.
Ol qandaı taktıka edi? Ol kezde bılik kúsh qoldanýǵa kóp júginbeıtin. Narazylardy sabasyna túsirý úshin hıdjab taǵý saıasatyn jumsartý sekildi «ymarany» qoldanatyn.
Bıyl Tramptyń sózinen keıin Tegeran óte qatań sharalarǵa bardy. Tipti narazylyqqa áleýmettik qurylymdaǵy basty tirek – bazar saýdagerleriniń qatysqanyna qaramastan bárin basyp-janshydy. Qysqasha aıtsaq, Iran syrtqy qatermen kúresý úshin ishki legıtımdiliktiń bir bóligin qurban etkendeı.
Irandaǵy narazylyqqa shyqqandardy qoldaýǵa ýáde berip, keıin bas tartqan Tramptyń áreketi synǵa qalǵany ras. Aq úı basshysy Tegeranǵa soqqy jasaýdyń keıinge shegerilýin «ustalǵandardy ólim jazasyna kespeýge ýáde berdi» degen ýájben aqtaǵysy keldi.
Tramptyń áli kúnge soqqy jasaýǵa buıryq bermeýine Parsy shyǵanaǵy memleketteriniń yqpaly bar syndy. Olar AQSh prezıdentin soǵys bastamaýǵa kóndirgen bolýy yqtımal. Sebebi AQSh áreketke barsa, Iran jaýap retinde Qatarda, Kýveıt, BAÁ, Saýd Arabııasy, Bahreın jáne basqa elderdegi amerıkalyq bazalarǵa soqqy jasaıtyny shúbásiz. Sonymen qatar Aq úıdiń áskerı basshylyǵy da operatsııanyń sátti ótetinine kúmándi. Óıtkeni buǵan deıin Iranǵa soqqy berý úshin, ásirese avıatsııa turǵysynan jetkilikti áskerı qýat joq ekeni aıtylǵany este.
Degenmen Tramptyń «soqqy jasaımyn» degeni qur qoqaı bolýy da ábden múmkin: elderdi kelisim ústeline otyrǵyzý úshin qoqan-loqy kórsetý, standarttan tys qadamdarǵa barý onyń ádetinde bar. Mysaly, 3 qańtarda Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýrony kúzeti kúshti áskerı bazanyń aýmaǵynan alyp ketkenin eskersek jetkilikti.
Aıtpaqshy, AQSh-tyń dál osy Venesýeladaǵy operatsııasy Iran bıligine oı saldy, ıaǵnı is ýshyǵa qalsa, qatań áreket etýge bekinip otyr. Tramptyń sózine burynǵydan da baıyppen qaraı bastaǵan. Sol sebepti AQSh-pen qaqtyǵys túse qalsa, ishki qaıshylyqtarsyz, barynsha daıyn bolýǵa asyǵýda.
Árıne, taktıkalyq turǵydan alǵanda, Iran úshin ishki qarsylyqty tejeý tıimdi. Alaıda ishki qarsylyqty birjola aýyzdyqtaý, keleshek yqtımal qaqtyǵysqa daıyn bolý qıynnyń qıyny. 8–9 qańtardaǵy oqıǵalardan keıin el ishinde bılikti qoldaý deńgeıi tómen.
Áskerı keme kóleńkesindegi dıplomatııa
AQSh Parsy shyǵanaǵyna áskerin shoǵyrlandyra bastady. Óńirge USS Abraham Lincoln ushaq tasyǵyshy men áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesimen jabdyqtalǵan Aegis úsh esmınets kemesi kelip jetti. Onyń quramynda 60–90 jaýyngerlik ushaqtan turatyn áýe toby bar. Qazir óńirde árqaısysynda 96 zymyrany bar alty AQSh esmıntsi turaqtaǵan. Buǵan qosa óńirge THAAD áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleri men qosymsha Patriot keshenderi ornalastyryldy.
AQSh-tyń Iordanııadaǵy áskerı bazasyna F-15E Strike Eagle soqqy berýshi joıǵysh-bombalaýshy ushaqtardyń eki eskadrılıasynyń (shamamen 35 ushaq) kelýi nazar aýdarýǵa turarlyq. Ushaqtar Iordanııa aýmaǵynan Iranǵa áýede janarmaı quımaı-aq soqqy bere alady jáne 9 tonnaǵa deıin jarylǵysh zat kótere alady.
Demek, AQSh soqqy jasaýǵa tyńǵylyqty daıyn. Halyqaralyq BAQ-ta AQSh jaqynda Iranǵa soqqy berýi múmkin degen habar jıiledi. Árıne, bul jaǵdaı Irandy ǵana emes, onyń kórshilerin de alańdatyp otyr. Eshbiri óńirde aýqymdy áskerı qaqtyǵys bolǵanyn qalamaıdy.
Degenmen túbi Parsy shyǵanaǵy elderi Aq úıdi raıynan qaıtaratyn sekildi. Bul úshin barlyq baılanysty barynsha paıdalanatynyna senim mol. Mysaly, jaqynda ǵana AQSh pen shyǵanaq monarhııalary arasynda ınvestıtsııalyq jobalarǵa qol qoıyldy. Osyny eskersek, óńirdegi memleketter, bálkim, prezıdent Tramptyń Taıaý Shyǵys boıynsha arnaıy ókili Stıven Ýıtkoffqa nemese Tramptyń kúıeý balasy Djared Kýshnerge araaǵaıyndyqty usynýy bek múmkin. Óıtkeni bul jobalardyń kóbi solarmen tikeleı nemese janama túrde baılanysy bar.
Sonymen qatar Tramp Iranmen mámile jasaýǵa nıetti ekenin aıta bastady. 3 aqpanda ol «Iran AQSh-pen kelisimge umtylyp otyr jáne biz olarmen kelissóz júrgizip jatyrmyz» dep málimdedi. Sol kúni Iran prezıdenti Masýd Pezeshkıan AQSh-pen kelissózge daıyndyq júrip jatqanyn aıtyp, atalǵan qadamdy dostas elderdiń ótinishimen jasaǵanyn jetkizgen edi. Alǵashynda kelissózder Ystanbulda ótedi delinse, keıin Omanǵa kóshirý týraly sheshim qabyldandy. Kelissózder erteń – 6 aqpanda Omanda ótpek.
Osy oqıǵalardyń qarsańynda Ýıtkoff Izraıl premer-mınıstri Bınıamın Netanıahýmen kezdesti. The Times of Israel gazetiniń málimetinshe, kezdesýde Izraıl tarapy shart retinde Irannyń baıytylǵan ýrannyń barlyq qoryn úshinshi bir elge berýin, ýran baıytýdan, ballıstıkalyq zymyrandar óndirisinen jáne Taıaý Shyǵystaǵy túrli proksı-toptardy qoldaýdan bas tartýyn talap etken kórinedi.
Illıýzııasyz kelissózder
AQSh Iranmen kelissózde shamamen Izraılmen múddeles ustanymdy ustanýy múmkin. Alaıda Irannyń mundaı talappen kelispeıtini anyq. Onyń ústine kelissóz Irannyń qazirgi ishki saıasaty emes, burynǵy ıadrolyq mámilelerge oıysaıyn dep tur. Rasyn aıtsaq, kelissóz eldiń ishki máselesin sheshýge qaraǵanda ıadrolyq máselege arnalǵan jıyn bolatyn túri bar. Ótken jyldyń jazynda taraptar ıadrolyq máselege arnalǵan kelissózdiń besinshi raýndyn ótkizgen edi, ol kezde AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy 12 kúndik soǵysyna qatysýyna baılanysty toqtap qalǵan. Erteń Omandaǵy kezdesý osy kelissózderdiń altynshy raýndy bolatyny anyq.
Tramp Iranǵa qysym jasap, Tegeran úshin áldeqaıda kúrdeli jaǵdaıda ymyraǵa kelýge úmit artyp otyr. Bul oraıda qoqan-loqy jetkilikti me? Óz kezeginde, Iran bıliginiń el ishindegi jaǵdaıǵa qanshalyqty senimdi ekeni de beımálim. Taraptar ymyraǵa bara ma, álde bas tarta ma – ondaı jaǵdaıda Tramp áskerı kúsh qoldanýǵa barýǵa májbúr bola ma, ony eshkim dóp basyp aıta almaıdy.
Mundaǵy mańyzdy jaıt — AQSh-tyń Iranǵa áýeden soqqy bere alatyny. Elde áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesiniń álsiz ekeni belgili, muny 12 kúndik soǵys barysynda Izraıl avıatsııasy dáleldep berdi. Alaıda áýe soqqysy qýatty áskeri men halqy bar eldi tize búktire almaıdy. Al qurlyqtaǵy operatsııa týraly sóz qozǵaý múlde múmkin emes: ol jaǵdaıda paıda Iran jaǵynda bolady ári Tramp uzaqqa sozylatyn qaqtyǵysqa qarsy. Demek, aldaǵy ýaqytta AQSh pen Iran mámilege keledi nemese Venesýela prezıdenti Madýroǵa qarsy júrgizilgen operatsııa sekildi jedel nátıje beretin qadam iske aspaq.
Iran jaýaby jáne qaqtyǵys shegi
Qazirgi Irannyń aldynda basqa másele bar. Ol – halyqtyń, elıtanyń kóńil kúıi. Narazylyqtar el bıliginiń legıtımdiligin edáýir álsiretti. Osyndaı jaǵdaıda Tegeran kóptegen qalada Islam revolıýtsııasy saqshylar korpýsynyń (KSIR) arnaıy bólimshelerin jáne «Basıdj» atty jartylaı áskerı jasaqtardy ustaýǵa májbúr. Buǵan qosa iri áskerı jáne polıtsııa kúshteri dástúrli túrde ulttyq azshylyqtar turatyn aımaqtarda — batystaǵy Kúrdistanda jáne shyǵystaǵy Sıstan–Belýdjıstanda shoǵyrlanǵan. ıAǵnı qaýipsizdik qurylymdarynyń eń adal sanalatyn eleýli bóligi ishki tártipti saqtaýmen aınalysyp otyr.
Osyndaı jaǵdaıda Iran AQSh soqqy jasaǵannan keıin óńirdegi amerıkalyq áskerı bazalarǵa, sondaı-aq Izraılge jaýap retinde soqqy beredi degen boljam bar. Taǵy bir yqtımal stsenarıı, Iran tarapy Ormýz buǵazyn jabýǵa áreket jasaýy ǵajap emes.
Alaıda mundaı qorǵanys strategııalarynyń osal tusy jeterlik. Birneshe soqqydan keıin Irannyń zymyrandary men drondary azaıady, kóp zymyran áýe qorǵanysyn buzyp óte almaıdy, tipti keı zymyran men dron ushyrý ınfraqurylymy isten shyǵatyny anyq. Sonymen qatar Iran Ormýz buǵazyn jabyq kúıde kóp ustaı almaıdy dep topshylaýǵa bolady.
AQSh-tyń áýedegi basymdyǵy Irannyń ishki ahýalyn kúrdelendire túspek. Irandyq áskerı bólimsheler men qaýipsizdik kúshteriniń qalaaralyq qozǵalysy, ásirese shekaralyq aımaqtarda emin-erkin júrip-turýy edáýir shekteledi. Basqasha aıtqanda, AQSh avıatsııasy Irannyń kez kelgen óńirin oqshaýlaı alady. Mysaly, Iran Kúrdistan men Sıstan–Belýdjıstan sekildi aımaqtardy ýaqytsha baqylaı almaýy múmkin. Bul sol aımaqtaǵy azshylyq toptardyń bas kóterýine ákelip, eski arazdyqty qozdyrýy yqtımal. Este bolsa, Iran–Irak soǵysy kezinde ıran armııasy Kúrdistanda kúrdterge qarsy áskerı operatsııa júrgizgen bolatyn.
Iran bıligi halyqtyń qoldaýyna ıe bolsa, AQSh-tyń áýedegi artyqshylyǵynyń strategııalyq máni bolmas edi. Ókinishke qaraı, qazir halyq ishinde bılikke qarsy top bar, jaǵdaı áli bir qalypqa túsken joq.
Iran bıligi barlyq yqtımal qaterdi eskerip otyrǵany anyq. Barynsha áskerı qımyldardyń bastalýyn boldyrmaı, el ishindegi jaǵdaıdy ózgertý úshin ýaqyt utýǵa nıetti. Al el ishindegi narazylyqty báseńdetý úshin ekonomıkalyq sheshim kerek, ol úshin sanktsııa alynýy qajet. Sondyqtan Iranǵa AQSh-pen kelissóz júrgizýden basqa jol joq.