Kedeılik tek tabyspen ólshene me: eldegi jaǵdaıǵa taldaý

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2025 jyly Qazaqstandaǵy kedeılik deńgeıi 5%-dy qurady. 2026 jyldyń ekinshi toqsanynda da tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi ózgergen joq. Al 2021 jyly bul kórsetkish 5,2% bolǵan. Demek, sońǵy bes jylda resmı kedeılik deńgeıi aıtarlyqtaı ózgermegen.

Bıylǵy ekinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha, elimizde 1 mln 34 myń adam nemese 172 518 úı sharýashylyǵy kedeılik sheginde ómir súrip jatyr.

Óńirler arasynda eń joǵary kórsetkish Túrkistan oblysynda tirkelgen — 8,4%. Odan keıin Abaı oblysy — 7,6%, Jetisý oblysy — 7,2%. Al eń tómengi kórsetkish Astanada — 2,9%, Qaraǵandy oblysynda — 3% jáne Atyraý oblysynda — 3,2%.

Qala men aýyl arasyndaǵy aıyrmashylyq ta aıqyn. Qalalarda kedeılik deńgeıi 3,7% bolsa, aýyldyq jerlerde 7,4%-ǵa jetken. Budan biz aýyl turǵyndarynyń kedeılikke ushyraý úlesi qalalyqtarmen salystyrǵanda eki ese joǵary ekenin baıqap otyrmyz. Ásirese Aqtóbe oblysynyń aýyldarynda jaǵdaı kúrdeli. Munda kedeılik deńgeıi 11,1%-dy quraǵan. Túrkistan oblysynyń aýyldarynda bul kórsetkish 10%, Jetisý oblysynda 9,2% bolǵan.

Biraq resmı statıstıka halyqtyń turmys jaǵdaıyn tolyq kórsete ala ma?

Kedeılik tek tabyspen ólshene me

QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Áleýmettaný ortalyǵynyń jetekshisi, Narhoz ýnıversıtetiniń assıstent-professory, PhD Shyryn Tlenchıevanyń aıtýynsha, kedeılikti tek tabys deńgeıimen ólsheý jetkiliksiz.

— Adamnyń qansha tabys tabatyny men sol tabys arqyly qandaı ómir súrý deńgeıin qamtamasyz ete alatyny eki túrli másele. Resmı statıstıka kedeıliktiń eń tómengi materıaldyq shegin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Biraq ol ekonomıkalyq turǵydan osal adamdardyń barlyǵyn birdeı qamtymaıdy. Mysaly, otbasynyń tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen joǵary bolýy múmkin. Biraq onyń basym bóligi páteraqyǵa, nesıege, azyq-túlik pen kommýnaldyq tólemderge jumsalsa, qolda qalatyn qarajat azaıady. Mundaı otbasy resmı túrde kedeı sanalmaǵanymen, qarjylyq qıyndyqqa tap bolýy múmkin, — deıdi spıker.

Shyryn Tlenchıeva kedeılikti baǵalaǵanda mindetti shyǵyndardan keıin qalatyn tabysty, jınaq qarajatynyń bar-joǵyn, turǵyn úı jaǵdaıyn, medıtsınalyq jáne bilim berý qyzmetterine qoljetimdilikti de eskerý qajet dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, adamnyń turaqty jumysy men tabysynyń bolýy qarjylyq qıyndyq kórmeıtinine kepildik bermeıdi.

Jalaqy bar, jınaq joq

Sarapshynyń pikirinshe, búginde turaqty jumysy, tipti joǵary bilimi bar adamdardyń arasynda da kúndelikti qajettilikterin óteýge qınalatyndar kezdesedi. Munyń sebebin tek jalaqynyń tómendigimen túsindirý jetkiliksiz. Otbasynyń turmys deńgeıine satyp alý qabileti, otbasy músheleriniń sany jáne kúndelikti shyǵyndary da áser etedi.

— Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes, 2025 jyly Qazaqstandaǵy medıanalyq jalaqy 317 512 teńgeni qurady. Bul qyzmetkerlerdiń jartysy osy somadan tómen, qalǵan jartysy joǵary jalaqy alǵanyn bildiredi. Sonymen qatar ortasha nomınaldy jalaqy óskenimen, naqty jalaqy jyldyq esepte 1,8 paıyzǵa tómendedi. ıAǵnı jalaqynyń aqshalaı kóleminiń ósýi árdaıym halyqtyń satyp alý qabiletiniń artqanyn bildirmeıdi, — deıdi Shyryn Tlenchıeva.

Onyń aıtýynsha, bir adamnyń jalaqysyna birneshe otbasy múshesi táýeldi bolsa nemese tabystyń basym bóligi baspana men kúndelikti qajettilikterge jumsalsa, jınaq jasaý qıyndaıdy. Mundaı otbasylar kútpegen shyǵyn týyndaǵanda qarjylyq qıyndyqqa tap bolýy múmkin.

— Bizdiń ınstıtýt júrgizgen áleýmettanýlyq zertteýge sáıkes, aıyna 100 myń teńgeden az tabatyndardyń 50,5 paıyzynda jınaq aqsha joq. Al 700–900 myń teńge tabatyndar arasynda bul kórsetkish 20,3 paıyzdy quraıdy. Budan biz tabysy tómen adamdardyń kúndelikti qajettilikterin óteý múmkindigi ǵana emes, kútpegen jaǵdaılarǵa tótep berý áleýeti de shekteýli ekenin de kóremiz, — dedi ol.

Qaryz kedeılikten qutqara ma, álde ýshyqtyra ma

Jınaq qarajaty joq otbasylar úshin kútpegen shyǵynnyń ózi úlken qıyndyq týdyrýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda keıbiri nesıe alýǵa nemese tanystarynan qaryz suraýǵa májbúr bolady. Shyryn Tlenchıevanyń aıtýynsha, qaryz alý otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyn ýaqytsha jeńildetkenimen, ony óteý qajettiligi keıin qosymsha aýyrtpalyq túsirýi múmkin.

— Nesıege táýeldilik kedeıliktiń ári saldary, ári ony tereńdetetin sebepterdiń biri bolýy múmkin. Bul jerde eń aldymen nesıeniń qandaı maqsatta alynatynyna nazar aýdarý qajet. Eger adam nesıe arqyly bilim alýǵa, kásibin damytýǵa nemese uzaq merzimdi qajettilikterin qarjylandyrýǵa múmkindik alsa, qaryz belgili bir deńgeıde ekonomıkalyq resýrs qyzmetin atqara alady. Al nesıe azyq-túlik satyp alý, kommýnaldyq tólemderdi óteý nemese burynǵy qaryzdy jabý úshin júıeli túrde paıdalanylsa, bul otbasynyń qarjylyq osaldyǵyn kórsetedi, — dedi ol.

Sarapshynyń bul pikirin ınstıtýt júrgizgen áleýmettanýlyq zertteý nátıjeleri de tolyqtyra túsedi. Atap aıtqanda, azyq-túlikke aqshasy jetpeıtin respondentterdiń 35,1 paıyzy sońǵy 12 aıda bankterden nemese qarjy uıymdarynan jıi nesıe alǵan. Al azyq-túlik pen kıimge qarajaty jetkenimen, turmystyq tehnıka satyp alýǵa múmkindigi joq adamdar arasynda bul kórsetkish 14,7 paıyzdy quraǵan.

— Tanystarynan nemese jeke adamdardan qaryz alatyndardyń úlesinde de aıyrmashylyq baıqalady. Máselen, azyq-túlikke qarajaty únemi jete bermeıtin respondentterdiń 37,8 paıyzy sońǵy bir jylda osyndaı jolmen jıi qaryz alǵanyn aıtqan, — dedi spıker.

Bul derekter turmysy tómen adamdardyń qarjylyq qıyndyqtardy eńserý úshin qaryzǵa jıirek júginetinin kórsetedi. Biraq qaryz alý tabys tapshylyǵynyń sebebin joımaıdy. Kerisinshe, Shyryn Tlenchıevanyń sózinshe, ony qaıtarýǵa jumsalatyn qarajat otbasynyń kúndelikti shyǵyndaryn óteý múmkindigin odan ári shekteýi múmkin.

Degenmen sarapshy barlyq nesıe alýshyny kedeı nemese qarjylyq táýeldi adam dep qarastyrýǵa bolmaıtynyn eskertedi. Negizgi másele — qaryzdyń qandaı maqsatqa alynǵany jáne otbasynyń ony óteýge múmkindigi bar-joǵy.

Bala kútimi analardyń eńbek etý múmkindigin qalaı shekteıdi

Qarjylyq qıyndyqtyń bári jalaqynyń azdyǵynan nemese qaryzdan týyndamaıdy. Keıde otbasynyń turmysyn balanyń densaýlyǵyna baılanysty shyǵyndar da aýyrlatýy múmkin.

NARXOZ ýnıversıtetiniń «Áleýmettik jumys» bilim berý baǵdarlamasynyń assıstent-professory, PhD Áıgerim Jaqypbek kedeıliktiń kózge kórine bermeıtin mysaly retinde múgedektigi bar bala tárbıelep otyrǵan otbasylardy ataıdy. Jaqynda ol Túrkistan oblysynda osyndaı balalardyń ata-analarymen fokýs-top ótkizip, olardyń kúndelikti turmysta kezdesetin qıyndyqtaryn zerttegen.

Onyń aıtýynsha, múgedektigi bar balanyń kútimi otbasyn birtindep kedeılikke ákelýi múmkin. Kóp jaǵdaıda anasy balasyna qaraý úshin jumysqa shyǵa almaıdy. Sóıtip, otbasy bir adamnyń tabysyna táýeldi bolyp qalady. Al shyǵyn azaımaıdy, kerisinshe kóbeıedi.

— Pampers, dári, massaj, aqyly logoped pen defektolog qajet. Aýylda maman men ońaltý ortalyǵy joq bolǵandyqtan, ata-analar balasyn kóterip oblys, aýdan ortalyqtaryna, Shymkentke, Almatyǵa, Astanaǵa jol júredi. Bir ana memleket tarapynan beriletin járdemaqy bir aılyq dárige de jetpeıtinin aıtty, — deıdi Áıgerim Jaqypbek.

Zertteýshiniń aıtýynsha, mundaı otbasylardyń materıaldyq jaǵdaıyna turǵylyqty jeri de áser etedi. Qalada qoljetimdi medıtsınalyq jáne ońaltý qyzmetteriniń bir bóligi aýylda joq.

— Keıbir eldi mekenderde nevropatolog mamannyń ózi bola bermeıdi. Ata-analar ońaltý ortalyqtarynda bir palatada 18 adam jatatyn jaǵdaılar kezdesetinin de aıtty. Buǵan qujat rásimdeýdegi qıyndyqtar qosylady. Keıde qajetti qujattardy jınaý bir jylǵa deıin sozylady, al ata-analardyń bári birdeı óz quqyqtaryn bile bermeıdi, — dedi ol.

Osylaısha, otbasynyń qarjylyq jaǵdaıyna tek tabys mólsheri emes, qajetti medıtsınalyq jáne áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligi de áser etedi. Sarapshynyń pikirinshe, qajetti aqparat pen áleýmettik qyzmetterge qol jetkize almaý da kedeıliktiń bir kórinisi. Óıtkeni tabysy birdeı eki otbasynyń múmkindigi ártúrli bolýy múmkin. Biri qajetti qyzmetti turǵylyqty jerinde alsa, ekinshisi oǵan jetý úshin jolǵa, ýaqytsha baspanaǵa jáne basqa da qajettilikterge qosymsha qarajat jumsaıdy.

Biraq mundaı otbasylar úshin búgingi shyǵynnan bólek, bolashaqtaǵy qarjylyq jaǵdaı da mańyzdy másele bolyp otyr. Balasyna uzaq jyl kútim jasaǵan ananyń turaqty jumysy men jetkilikti zeınetaqy jınaǵy bolmaýy múmkin.

— Qazaq otbasynda qartaıǵan ata-anany balalary baǵady. Al bul analardyń balasy ózi kútimge muqtaj. Mundaı áıelderdiń qartaıǵanda jınaqsyz, qamqorlyqsyz, oqshaý qalý qaýpi joǵary bolyp tur. Bul búgingi kedeılik qana emes, erteńgi kedeıliktiń de belgisi, — deıdi Áıgerim Jaqypbek.

Sarapshynyń bul pikiri kedeıliktiń uzaq merzimdi saldaryna nazar aýdartady. Balasyna kútim jasaý úshin jyldar boıy jumys isteı almaǵan ananyń tabys tabý, kásibı biliktiligin arttyrý jáne zeınetaqy jınaǵyn qalyptastyrý múmkindigi shekteledi. Sonyń saldarynan otbasynyń búgingi qarjylyq qıyndyǵy bolashaqta da jalǵasýy múmkin.

Kedeılikti azaıtý úshin ne isteý kerek

Qarjylyq qıyndyqtyń uzaqqa sozylýy adamnyń bolashaqqa jospar qurý múmkindigin de shekteıdi. Shyryn Tlenchıevanyń aıtýynsha, tabysy kúndelikti qajettilikterinen artylmaıtyn adamdar úshin jańa mamandyq ıgerý, kásip bastaý nemese jınaq qalyptastyrý qıynǵa soǵady.

— Kedeılikti azaıtý úshin eń aldymen turaqty ári laıyqty eńbekaqy tólenetin jumys oryndaryn kóbeıtý qajet. Ásirese óńirlerde halyqtyń bir ǵana tabys kózine táýeldiligin azaıtý mańyzdy. Sonymen qatar baspananyń qoljetimdiligin arttyryp, bilim berý men medıtsınalyq qyzmetterdiń sapasyndaǵy óńirlik jáne áleýmettik aıyrmashylyqtardy qysqartý kerek. Halyqtyń qaryz júktemesin azaıtý, jınaq jasaýyna jaǵdaı týǵyzý da mańyzdy, — deıdi ol.

Al Áıgerim Jaqypbek áleýmettik qoldaý kórsetkende ár otbasynyń jaǵdaıyn, ásirese balasyna kútim jasaýǵa baılanysty jumys isteı almaıtyn ata-analardyń qajettilikterin eskerýdi usynady.

Eki sarapshynyń pikirinen shyǵatyn ortaq tujyrym — kedeılikpen kúres járdemaqy tóleýmen ǵana shektelmeýi tıis. Qazaqstanda kedeılik deńgeıi sońǵy bes jylda 5 paıyz shamasynda saqtalyp otyr. Biraq bul kórsetkish kúndelikti shyǵyndaryn óteýge qınalatyn otbasylardyń báriniń jaǵdaıyn tolyq kórsete bermeıdi. Sondyqtan kedeılikti azaıtý úshin adamdardyń turaqty tabys tabýyna, qajetti qyzmetterge qol jetkizýine jáne turmysyn jaqsartýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy.