Kedeıler qatary kóbeıip keledi
ASTANA. QazAqparat - Búginde Jer shary jurtynyń jartysynan astamy óte kedeıshilik qalypta turady. Olardyń jeke múlik-múkámalynyń nomınaldy baǵasy 2,2 myń dollardan aspaıdy, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti.
Al Búkilálemdik banktiń baǵalaýy boıynsha, kúnine 2 dollardan da kem aqshaǵa ómir súretinderdiń sany qazir 2,5 - 3 mlrd. adamdy quraıdy. Sonyń ishinde shekten tys kedeıliktiń teperishin kórip, kún saıyn 1 dollar da shyǵyn shyǵara almaıtyndar qatary 1-1,2 mlrd. adamǵa shamalasady. Basqasha aıtqanda, planeta turǵyndarynyń 40-48 paıyzy kedeı tursa, 16-19 paıyzy óte-móte kedeıshilik qalpyn keship keledi.
Bir nazar sala ketetin jaıt, XX ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan XXI ǵasyrdyń bas jaǵyna deıin Jer betinde óte kedeı turatyndardyń mólsheri shamamen 200 mln. adamǵa azaıypty. Buǵan deni Qytaıdaǵy sińiri shyqqan kedeılerdiń kúrt kemýi negizinde qol jetkizilgen. Al 90-shy jyldardyń basynda álemdegi ekinshi turǵyny kóp el - Úndistanda eń kedeı turatyndar kólemin qysqartýǵa baǵyttalǵan pármendi sharalar qolǵa alyndy. Munyń esesine, Afrıkanyń ońtústik Saharasy ólkesi jaǵynda sońǵy 20 jylda kedeı-kepshikter kólemi kúrt kóbeıip ketti. Búgingi tańda álemdegi qas kedeılerdiń úshten eki bóligi áli de Shyǵys jáne Ońtústik Azııa elderinde, tórtten bir bóligi Afrıka Saharasynyń ońtústiginde turady. Al jekelegen elderdi alyp qarasaq, olardyń kópshiliginde kedeılik deńgeıi óte-móte shetki shekke kelip tur. Mysaly, osy ǵasyrdyń basynda Zambııa turǵyndarynyń 76 paıyzy kúnine 1 dollar da jarata almaıtyn bolyp qalyptasty. Nıgerııada bul kórsetkish - 71, Madagaskarda - 61, Tanzanııada 58, Gaıtıde 54 paıyzdy quraıdy. XX ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan mundaı kedeıshilik qamyty burynǵy sotsıalıstik elder lagerindegi elderge de iline bastady. Mysaly, qazirgi Moldovada jurttyń 64 paıyzy kedeı, 22 paıyzy óte kedeı sanalady. Mońǵolııadaǵy kórsetkish budan da joǵary. Ol tıisinshe 75 jáne 27 paıyzdardy enshileıdi.
Qazir ǵalymdar men mamandar osy kedeıshilik qursaýynan qalaı shyǵýǵa bolatyny jaıyn da talqylap jatyr. Olardyń paıymdarynsha, kedeıshilikti sheshýdiń eń basty faktory ekonomıkalyq ósim bolmaq. Óıtkeni, ekonomıkalyq ósim ǵana memlekettiń jalpy ulttyq tabysy kólemin arttyra alady. Osynyń arqasynda tutyný qory qalyptasady. Sonymen birge, ekonomıkalyq ósim qanshama qarqyndy bolǵanymen, kedeıshiliktiń kólemin sol qalpynda ustap turýǵa da bolady. Bul negizinen sol naqtyly memlekettiń demografııalyq ósimimen tyǵyz baılanysty. Munyń mánisi, birshama táýir jasalyp kele jatqan ekonomıkalyq ósim halyq sanynyń artýyna ilese almaı qalady. Mundaı jaǵdaıdy, máselen, Nıgerııa bastan keshýde. Sondyqtan bul elde qazir jalpy ishki ónimniń ósýinen kelip jatqan tabystyń rahatyn attóbelindeı baılar ǵana kórip otyr.
Keıingi jyldardaǵy tájirıbeler qazir óte ótkir sanalyp turǵan kedeıshilik problemasyn jekelegen bir elderdiń kúsh salýymen sheshýdiń asa qıynǵa túsetinin aıǵaqtap berdi. Sol sebepti de ony álemdik aýqymda alyp qarastyryp, halyqaralyq deńgeıdi kótermeı, joqshylyqtyń oshaǵyn joıyp jiberýge bolmaıtyny belgili bolyp qaldy.
