Keden odaǵyna kiretin elder óndiristik kooperatsııany kúsheıtý, kásiporyndardy yqpaldastyrý úshin qosymsha múmkindikke ıe boldy - Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy

QazAqparat tilshisine bergen suhbatynda Keden odaǵynyń qazaqstandyqtar úshin beretin múmkindikteri týraly áńgimelep berdi.

- Keden odaǵynyń naqty jumysy aǵymdaǵy jyldyń shilde aıynda, úsh eldiń arasyndaǵy shekara ashylǵannan keıin bastalady. Al 2010 jyldyń basynan bastap kedendik rásimdeý tarıfterinde negizgi ózgerister oryn alady: biryńǵaı keden tarıfi qabyldandy. Eger negizinen nóldik stavkalar bolǵan 2006 jyly qabyldanǵan tarıftermen salystyratyn bolsaq, endi tarıfter orta eseppen 5 paıyzǵa kóterilip otyr. Budan da kóbirek tarıfter, ózgerissiz qaldyrylǵan tarıfter bar. Qazaqstan úshin shamamen 400 atalymnan turatyn taýarlardyń arnaıy tizbesi bar, sol tizbe boıynsha bizdiń elimiz, 2013 jyldy qosa alǵanda, belgili aýyspaly kezeńdegi tarıfterdi ózi anyqtaıtyn bolady. Osylaısha, aldaǵy 4 jylda tarıfter ózgerip otyrady: alǵashqy eki jylda joǵarydaǵy 400 atalym boıynsha nóldik stavka júredi, odan keıin - 2012 jáne 2013 jyldary biryńǵaı kedendik tarıf stavkasy qoldanylady. Bul Qazaqstan ekonomıkasyna áser etýi múmkin negizgi ózgertýler.

Al elimizdiń qatardaǵy azamattaryna keler bolsaq, olardyń arasynda baǵa dúrbeleńi oryn alý múmkin, biraq Qazaqstan Respýblıkasynyń Básekelestikti qorǵaý jónindegi agenttigi baǵany baqylaıtyn arnaıy top qurdy, olardyń kóterilýine negiz joq. Buǵan deıin Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs elderiniń arasynda EýrAzEQ aıasynda nóldik tarıf qoldanyp keldi jáne ol elderden shyǵarylatyn taýarlardyń da baǵasy kóterilmeı qala beredi, ózgerister tek úshinshi elderge qatysty bolmaq.

ıAǵnı, Qazaqstanǵa taýar jetkizile bastaǵan kezde, taýarlardyń belgili toptarynyń da baǵalary kóteriletin bolady, olar úshinshi elderden ákelinetin kıim-keshek, aıaq kıim, turmystyq tehnıka, mashınalar, jabdyqtar bolýy múmkin. Tizbede sondaı-aq, Keden odaǵy elderiniń ortaq sheshiminiń negizinde jeńildikti stavkalar belgilenetin, kólemi, jetkizilim sharttary, t.b. sharttary qarastyrylatyn taýarlardyń tizimi de bar.

Importtyq baj salyǵy orta eseppen 4 paıyzǵa kóteriledi, biraq ta, dúken sórelerinen arzan baǵalar joǵalyp, satýshylar taýarlardyń ústeme baǵalaryn azaıtýǵa májbúr bolatyn jaǵdaı týyndaıdy dep aıta almaımyz. ıAǵnı, ımport stavkasy ósip, al halyqtyń kiris deńgeıi qandaı da bir taýarlardy satyp alýǵa múmkindik bermese, onda olardyń ústeme baǵalary da ózgeretin bolady. Sondyqtan da naryq ótken jyly baıı qoıǵan joq, sebebi jyl aýyrlaý boldy, sonyń nátıjesinde deldaldar eki joldy tańdaýǵa: ne baǵany ustap, osylaısha taýarlardyń ótkizilýin qamtamasyz etýdi, ne baǵany kóterip, qoımalardy ótpeı turǵan taýarlarmen toltyrýǵa májbúr boldy. Onyń ústine, qymbattaǵaly otyrǵan taýar túrlerimen naryq jeke qamtylǵan jáne tutynýshylar da ol taýarlarmen qamtamasyz etilgen.

Toqtalatyn taǵy bir jaıt, jergilikti naryqtyń reseılik taýarlarmen básekelestik máselesi, biraq ta munyń da áseri tez baıqalmaıdy, áser bir jyldan keıin nemese aǵymdaǵy jyldyń sońyna qaraı baıqalýy múmkin. Reseılik óndirýshiler taýarlardyń óndirisin kúrt arttyra almaıdy, ol úshin qarjylyq salymdar qajet. ıAǵnı, bizdiń naryqqa reseı jáne belarýs taýarlary aǵylady degen kúdikter negizsiz. Esesine, bizdiń taýar óndirýshilerimiz de óz ónimderin Reseı jáne Belarýs naryqtaryna erkin saýda rejıminde jetkize alatyn bolady. Árıne, bul turǵyda atalǵan elderde saýda saıasatyna táýeldi ishki shekteýler sııaqty bolýy múmkin, degenmen, qazaqstandyq óndirýshiler óz taýarlary reseı jáne belarýs naryqtarynda básekelese alýlary úshin, olardyń sapalaryna basa nazar aýdarýlary kerek.

- Qazaqstannan Reseı men Belarýs naryqtaryna baǵyttalǵan eksporttyń basymdyqty baǵyty - aýyl sharýashylyǵy taýarlary, birinshi kezekte - astyq jáne et-sút ónimderi. Osy máselege qatysty ne aıtar edińiz?

- Keden odaǵynyń aýmaǵyna kvota boıynsha ákelinetin taýarlar tizbesi bar. Bul tizimde birinshi orynda - et-sút ónimderi tur. Kvota belgilenip qoıǵan jáne otandyq óndirýshiler bul baǵytta odaq boıynsha seriktesterimen básekelesýge májbúr. Taýardyń sapalylyǵy, nemese jetkizilý jedeldigi boıynsha báseke júrýde. Naryqty tańdaý máselesi de úlken ról atqarady, mysaly, Reseıdiń ortalyq óńirlerin emes, mal sharýashylyǵy álsiz damyǵan jáne atalmysh sala ónimderiniń jetkizilimine muqtaj sibir óńirlerin tańdaýdyń múmkinshiligi barshylyq. Onyń ústirne, atalǵan aımaqtarmen Qazaqstanmen tikeleı baılanys bar. Oǵan qosa, otandyq óndirýshilerdiń óndiris kólemin qanshalyqty jedel arttyra alatyndyǵy da mańyzdy, sebebi et ónimderi boıynsha ishki naryq áli de tolyq qamtylmaǵan. Árıne, Reseıden jetkiziletin et ónimderine de, mysaly biz óndirmeıtin, reseılikterden satyp alynatyn ónimderge kvota bar. Osyndaı ózara almasý úrdisi jolǵa qoıylǵan.

- Qazaqstannyń Keden odaǵyna kirýiniń qandaı qosymsha oń jaqtaryn aıta keter edińiz?

- Keden odaǵynyń negizgi maqsattarynyń biri - Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý. ıAǵnı, endi biryńǵaı kedendik aýmaqqa kiretin úsh eldiń birlesken óndirister qurýlaryna, ıaǵnı óndiristik kooperatsııany kúsheıtýlerine, kásiporyndardy yqpaldastyrýǵa jáne shıkizat óndirý- óndiris- saýda tolyqqandy tizbekterin jasaýǵa múmkindikteri zor. Kedendik aýmaqtyń taǵy bir oń qyry - onyń tranzıttiligi. Endi azııalyq elderdegi óndirýshiler Qazaqstanda óndiristik qýattaryn ashýǵa, sóıtip ónimderin osy jerde shyǵaryp, olardy Eýropaǵa jetkizýge múddeli, sebebi ónimder bir ǵana baqylaýdan ótetin bolady. Osy turǵydan alǵanda, atalǵan úsh eldiń aldynda turǵan ekonomıkalyq mindetterdiń biri - atalǵan naryqqa degen jurtshylyqtyń yqylasyn arttyrý, al bul maqsatta olar ınfraqurylymdy, tehnıkalyq platformany damytýlary kerek. Sondaı-aq kólik joldarymen de qamtamasyz etýleri tıis, sebebi qazirgi qoldanystaǵy joldar jetkiliksiz.

- Osynyń negizinde Qazaqstan Eýropa men Azııany, Soltústik pen Ońtústikti baılanystyrýdy jetekshi tranzıttik memleketterdiń birine aınala alady ma?

- Logıstıkada hab degen uǵym bar. Qazaqstan osyndaı úlken «hab» bola alady, biraq ol úshin jaǵdaılar jasaý kerek. Birinshi kezekte, bizdiń elimizdiń qatysýymen óndiristerdi qajetti ónimderdiń kólemimen qamtamasyz etý úshin ınfraqurylym kerek. ıAǵnı, tek jer, elektr qýatyn berýmen ǵana shektelmeı, ózimizdiń jumys kúshimizdi keńinen qamtýymyz jáne qazaqstandyq qamtýdyń úlesin arttyrý úshin jergilikti shıkizatty paıdalanýymyz kerek. Mysaly, bizge tehnologııalar beriledi, kadrlar oqytylady jáne odan keıin baryp birlesip ónim shyǵara bastaımyz. Damý jolynda bizden ilgerileý elderdiń Qazaqstanǵa óz óndiristerin ashýǵa múddelik bildirýin oń jetistik dep aıta alamyz, sebebi bul jaǵdaı olarǵa óz ónimderin basqa elderge jeńildikti baǵamen eksporttaýǵa múmkindik beredi. Halyqaralyq saýdanyń erejesi boıynsha, damyǵan elderdiń taýarlaryna, damýshy elderdikine qaraǵanda, kóbirek kedendik baj salyǵy salynady.

- Keden odaǵyna múshe elderdiń arasyndaǵy shekaranyń ashylýy taýarlar men jumys kúshteriniń kedergisiz qozǵalysyna ákeledi. Bul jaǵdaı bilikti otandyq mamandardyń Reseıge aǵylýyna sebep bolmaı ma?

- Árıne, ondaı úderis oryn alýy múmkin, biraq barlyǵy, bizdiń mamandarymyz úshin Reseıdegi eńbek jaǵdaıynyń nemese reseı jáne belarýs kadrlary úshin - bizdegi eńbek jaǵdaıynyń qanshalyqty tartymdy bolatynyna baılanysty. Eger salalar boıynsha jalaqynyń deńgeıine toqtalsaq, tehnıkalyq sala boıynsha, Reseıge qaraǵanda, bizdegi jaǵdaı jaqsyraq. Bul - eńbek kapıtalyna ıelik etýshilerdiń ózderi múddeli bolatyn másele. ıAǵnı, kásiporyndar óz bilikti kadrlaryn ustap qalýǵa talpynýlary kerek. Árıne, Reseıde de, Qazaqstanda da eńbek kapıtaly jetkilikti, biraq ol sheksiz emes. Sondyqtan da, siz kadrlardy ustap qalasyz, nemese bireýge daıyndap beresiz. Onyń ústine, daǵdarys bastalǵaly beri, adrlardy qysqartý máselesi negizgi sharalardyń biri bolyp keldi, biraq qazir kásiporyndar olardy qaıta tartýǵa talpynýda. Al, kadrlar aǵynyna keletin bolsaq, bul problema buryn da boldy jáne ol Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurýdyń alǵysharttarynyń biri. Mysaly, 2010 jyly salyq jáne bıýdjet saıasatyn úılestirý máseleleri sheshiletin bolady, al kelesi satyda - biryńǵaı valıýta saıasaty qolǵa alynady. Bul úderistiń sharyqtaý shegi - qarjy qorlary, taýarlar men qyzmetter, eńbek kapıtaldary esh kedergisiz qozǵalatyn Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti quraý bolyp tabylady.

- Qazaqstan Keden odaǵyna kirgennen keıin, memlekettik bıýdjetke túsim qysqarady. Biraq ta, Elbasy atap kórsetkendeı, kedendik odaqtyń qurylýy úsh eldiń de jalpy ishki óniminiń 15 paıyzǵa ósýine sep bolady. Osy jaıynda birer sóz aıta ketseńiz?

- Jalpy ishki ónim aıasy anaǵurlym keńeıip otyrǵan naryqtaǵy óndiristiń ósýi esebinen ósetin bolady: tek Qazaqstan úshin ónim shyǵarý - bir basqa da, 170 mıllıon adam turatyn naryq úshin ónim shyǵarý - bir basqa. Osylaısha, óndiristiń áldeqaıda aýqymdylyǵy óndirýshilerge kiristiń qomaqty bóligin ózinde qaldyrýǵa múmkindik beredi. Bıýdjetke túsim árıne qysqarady, biraq bul shyǵystar, Qazaqstannyń aýmaǵynda qurylatyn kásiporyndardan alynatyn tabys salyǵynyń esebinen jáne sol kásiporyndarda jumys isteıtin jeke tulǵalardyń tabystarynyń esebinen óteletin bolady. Oǵan qosa, Salyq kodeksindegi jańa ózgertýler kúshine enedi: paıdaly qazbalardy óndirý salyǵy ósip, korporatıvtik salyq azaıady, nátıjesinde kedendik baj salyǵynyń qysqarýynan bıýdjet qatty zardap shege qoımaıdy.

- Kedendik odaq rásimdelgennen keıin de Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý múmkindigi ashyq qalyp otyr. Osy másele týraly ne aıtar edińiz?

- Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderi Dúnıejúzilik saýda uıymyna Keden odaǵy retinde kiredi degen usynys DSU hatshylyǵynyń tarapynan qoldaý tappady, sebebi buǵan deıin mundaı faktiler bolmaǵan. Biraq odan keıin, tásil ózgertildi, ıaǵnı Keden odaǵynyń ár memleketi DSU-ǵa jeke-jeke kiredi, biraq ózarna ortaq múddelerin eskeredi. Eger, Reseıdiń DSU-ǵa 90 paıyzǵa kirgenin, Qazaqstannyń - 85 paıyzǵa, Belarýs eliniń - 50 paıyzǵa kirgenin eskersek, Keden odaǵy Dúnıejúzilik saýda uıymynyń talaptary negizinde qalyptasyp otyr. ıAǵnı, osy turǵydan alǵanda, tehnıkalyq máseleler týyndamaýy kerek. Degenmen, barlyq úsh eldiń uıymǵa kirýi jónindegi kelissózderiniń merzimi uzartylady. Qalaı bolǵanda da, Qazaqstan , barlyq Keden odaǵy sııaqty DSU-ǵa múshe bolady. DSU halyqaralyq saýda-sattyqty retteıdi, al biz oǵan atsalysyp otyrǵandyqtan, jaı baıqaýshy emes, óziniń jáne jalpynyń múddesi úshin uıymnyń jumysyna áser ete alatyn korporatıvtik múshe bolǵan durys.

- Suhbatyńyzǵa rahmet.