«Qazqonaqty» saqtap qalmasaq, bes mıllıon jyldyq tarıhtan aıyrylamyz
PAVLODAR. KAZINFORM - Pavlodar qalasynyń irgesindegi «Qazqonaq» paleontologııalyq eskertkishi – mıllıondaǵan jyl burynǵy tirshilik dúnıesinen syr shertetin biregeı tabıǵı mura. Alaıda ýaqyt pen tabıǵattyń áserinen Ertis ózeniniń jaǵalaýy birtindep opyrylyp, ejelgi janýarlardyń súıek qaldyqtary jatqan qabattar joıylyp barady.
Sońǵy 24 jylda jaǵalaýdyń jekelegen tustary 6-dan 17 metrge deıin opyrylyp túsken. Ǵalymdar men qoǵam belsendileri bul úderisti toqtatyp, eskertkishti saqtap qalý máselesin kóterip otyr.
«Qazqonaqtyń» qazirgi jaǵdaıy qandaı? Ony qorǵaý úshin qandaı jumystar atqarylýy kerek? Osy oraıda ejelgi haıýanattar álemin zertteýshi, mádenıettaný ǵylymdarynyń kandıdaty, Álkeı Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory Valentına Alıasovamen suhbattastyq.
– Valentına Nurmaǵambetqyzy, «Qazqonaq» tabıǵı eskertkishiniń búgingi saqtalý deńgeıi qandaı?
– «Qazqonaq» – paleontologııalyq turǵydan asa qundy nysan. Bul – shamamen 5-7 mıllıon jyl buryn Ertistiń Pavlodar óńirin mekendegen gıpparıon faýnasynyń keńinen tanymal orny. Ǵylymı mańyzy óte joǵary. Sebebi munda ejelgi janýarlardyń súıek qaldyqtary molynan saqtalǵan. Búginge deıin 60-tan astam haıýanat túriniń qaldyqtary anyqtaldy. Bul kórsetkish áli de tolyǵa túsýi múmkin.
Alaıda eskertkishtiń qazirgi jaǵdaıy bizdi aıryqsha alańdatyp otyr. Jaǵalaý birtindep opyrylyp, súıek qabattary ashyq qalyp jatyr. Tabıǵı úderisterdiń saldarynan mıllıondaǵan jyl boıy saqtalǵan ǵylymı materıaldar joǵalýda. Sondyqtan búgingi basty mindet – aýmaqty zerttep qana qoımaı, ony saqtap qalýdyń naqty joldaryn qarastyrý.
– Jaǵalaýdyń opyrylýy qanshalyqty jyldam júrip jatyr? Muny rastaıtyn zertteýler bar ma?
– Iá, ǵylymı monıtorıng nátıjeleri bar. 2002 jylǵy karta-syzbany 2026 jylǵy zertteýlermen salystyrǵan kezde, 24 jyl ishinde jaǵalaýdyń jekelegen tustary qala baǵytyna qaraı 6-dan 17 metrge deıin opyrylǵany anyqtaldy. Jaǵalaýda jyralar paıda bolyp, birtindep ulǵaıyp keledi. Súıek qaldyqtary jatqan qabattarmen birge jerdiń tutas bólikteri tómen qaraı qulaıdy. Sonyń saldarynan buryn ǵylymı zertteýlerge qoljetimdi bolǵan materıaldardyń bir bóligi máńgilikke joǵaldy deýge bolady. Bıyl kúzde Marǵulan ýnıversıtetiniń ǵalymdary men Tımýr Smaǵulov bastaǵan jergilikti arheologııa ınstıtýtynyń mamandary atalǵan aýmaqta zertteý júrgizdi. Negizgi maqsat – qazba jumystaryn uıymdastyrý emes, jaǵalaý syzyǵynyń qazirgi jaǵdaıyn zerdeleý boldy.
– Tabıǵı eskertkishti saqtap qalý úshin eń aldymen qandaı sharalar qajet?
– Eń áýeli tabıǵı erozııany toqtatý máselesin sheshý kerek. «Qazqonaqqa» eki jaqtan qaýip tónip tur. Tómengi jaǵynan Ertis ózeni jaǵalaýdy udaıy shaıyp jatyr, al joǵarydan jaýyn-shashyn sýy topyraqty búldirip, jyralardyń ulǵaıýyna yqpal etedi. Sondyqtan eskertkishti ári ózenniń shaıylýynan, ári jaýyn-shashynnyń áserinen qorǵaý qajet. Bul máseleni ǵylymı turǵyda zerttep, naqty ınjenerlik sheshimder qabyldaý mańyzdy. Máselen, súıek qabattary jer astynda qalaı ornalasqan? Olar birtutas qabat túrinde jatyr ma, álde jeke-jeke lınzalarǵa bólingen be? Súıekti qabattar turǵyn úı alabynyń arǵy jaǵyna qaraı qanshalyqty tereńdeıdi? Munyń bárin anyqtaý kerek.
Bizge osy jumystardy atqara alatyn ǵylymı uıymdy tartý qajet. Óıtkeni máseleni tek syrttaı baqylaýmen sheshý múmkin emes. Aldymen eskertkishtiń geologııalyq qurylymyn, súıek qabattarynyń ornalasý ereksheligin tolyq túsinip alýymyz kerek.
– Qazirgi tańda «Qazqonaqty» qorǵaý jóninde qandaı da bir bastamalar kóterilip jatyr ma?
– Bul máseleni kóterip júrgen bastamashyl top bar. Biz resmı komıssııa nemese zańdy tulǵa emespiz. Árqaısymyz óz uıymymyzdyń atynan jumys isteımiz. Ortaq maqsatymyz – eskertkishtiń jaǵdaıyna qoǵamnyń jáne jaýapty mekemelerdiń nazaryn aýdarý. Búginde aýmaqty retke keltirý de mańyzdy. Ásirese qoqys úıindileriniń paıda bolýyna jol bermeý kerek. Mundaı biregeı nysannyń mańynda tazalyq pen tártip saqtalýǵa tıis. Bul – ony qorǵaýdyń qarapaıym, biraq mańyzdy bóligi.
Jaqynda memlekettik organdardyń, ǵylymı jáne qoǵamdyq uıymdar ókilderiniń qatysýymen keńeıtilgen vedomstvoaralyq jumys keńesi ótti. Onda ǵylymı jáne tarıhı mańyzy bar tabıǵı murany qorǵaý, ǵylymı zertteý jumystaryn damytý men týrıstik áleýetin arttyrý máseleleri qaraldy. Eń bastysy «Qazqonaqtyń» 2018 jyldan beri Baıanaýyl ulttyq parkiniń qaraýynda ekeni anyqtaldy. Endigi kezekte úsh jylǵa jýyq merzimdi qamtıtyn jol kartasy ázirlenbek. Onda jaǵalaýdy bekitý, aýmaqty qorǵaý, ǵylymı zertteý jáne týrıstik áleýetin tanytý sharalary qarastyrylady
– «Qazqonaq» aýmaǵyn týrıster úshin qoljetimdi etýge qatysty pikirińiz qandaı? Týrızmdi damytý eskertkishtiń saqtalýyna keri áser etpeı me?
– Durys uıymdastyrylsa, týrızm men aǵartýshylyq jumystary eskertkishti saqtaýǵa kómektesedi dep oılaımyn. Men bul jerde eki baǵytqa erekshe mán beremin: birinshisi – ǵylymı-aǵartýshylyq jumys, ekinshisi – týrıstik áleýetin damytý. Óıtkeni «Qazqonaq» degenimiz jaı ǵana kóne súıekterdiń jıyntyǵy emes. Bul – mıllıondaǵan jyl buryn osy óńirde qandaı janýarlar mekendegenin, olardyń nemen qorektengenin, tabıǵı ortanyń qandaı bolǵanyn kórsetetin tarıhı derekter. Súıekterdi zertteý arqyly mamandar janýarlardyń tirshilik erekshelikterin, densaýlyǵyn, tipti ómirinde qandaı da bir jaraqat alǵan-almaǵanyn anyqtaı alady.
2019 jyly aýmaqta kóne janýarlardyń músinderi ornatylǵany jaqsy boldy. Oǵan deıin kelýshilerge olardyń qandaı janýarlar bolǵanyn sýretter arqyly ǵana túsindiretinbiz. Qazir eń bolmaǵanda sol kezeńniń janýarlaryn kózben kórýge múmkindik bar. Degenmen bul baǵytta áli de atqarylatyn jumys kóp.
– Týrıstik nysan retinde damytý úshin qandaı ınfraqurylym qajet?
– Eń aldymen, kelýshilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý kerek. Qazir súıek qaldyqtary jatqan jerlerge aparatyn soqpaqtardy kóbine sol aýmaqty jaqsy biletin adamdar ǵana paıdalana alady. Ondaǵy joldar rettelmegen. Ol jerge balalar, egde jastaǵy adamdar da erkin baryp, kóne janýarlardyń súıekterin kóre alatyndaı jaǵdaı jasalýy kerek. Ol úshin arnaıy jaıaý júrginshiler joly, qajet bolsa kópir salý máselesin qarastyrýǵa bolady. Súıek qabattary ashyq jatqan aýmaqty móldir shynymen qorshap, kelýshilerge ǵalymdardyń jumysyn nemese súıekterdiń tabıǵı ornalasýyn qaýipsiz jerden tamashalaýǵa múmkindik jasaýǵa bolady.
Biraq munyń bári eskertkishtiń ǵylymı jáne tabıǵı erekshelikterine zııan keltirmeıtindeı etip júzege asyrylýy tıis. Bastysy – týrıster keletin oryn ǵana emes, qorǵalǵan ǵylymı nysan qalyptastyrý.
– Buǵan deıin tabylǵan ejelgi haıýanattardyń súıekteri qaıda saqtaýly?
– Alǵashqy iri qazba jumystary 1928-1929 jyldary júrgizilgen. Ol kezde Pavlodarda tabylǵan materıaldardy saqtap, zertteıtin arnaıy ǵylymı mekeme bolmaǵan. Sondyqtan súıekterdi zertteýshiler ózderiniń ǵylymı ınstıtýttary men ortalyqtaryna alyp ketken. Qazir olardyń bir bóligi Máskeýde, Grýzııada jáne Almatydaǵy paleozoologııa zerthanasynda saqtaýly.
Pavlodarda da qundy materıaldar bar. Olar Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń mýzeıinde, oblystyq ólketaný mýzeıinde jáne Geografııa úıinde saqtalǵan. Máselen, ólketaný mýzeıinde gıpparıon qańqasynyń rekonstrýktsııasyn kórýge bolady. Paleobıologııa zerthanasynda hıloterıı múıiztumsyǵynyń rekonstrýktsııasy men mastodont qaldyqtary bar. Sondaı-aq maharodýs dep atalatyn qylysh tisti mysyqtyń qaldyqtary da tabylǵan. Onyń bas súıegi Máskeýdegi paleontologııalyq ınstıtýtta saqtaýly.
Munyń bári – bizdiń ulttyq muramyz. Sondyqtan «Qazqonaq» aýmaǵynan tabylǵan kez kelgen súıek qaldyǵy tıisti ǵylymı zertteýden ótip, mýzeıge tapsyrylýy kerek. Olardy beıbereket jınap, úıge alyp ketýge bolmaıdy.
– Eskertkishtiń ǵylymı mańyzyn álemdik deńgeıde qalaı baǵalar edińiz?
– «Qazqonaqtyń» basty ereksheligi – onyń qala aýmaǵynda ornalasýy. Álemde osyndaı paleontologııalyq oryndar Amerıka qurlyǵynda, Grekııada, Moldovada, Ýkraınada kezdesedi. Biraq árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar. «Qazqonaq» gıpparıon faýnasynyń tirek kesindisi, ıaǵnı etalondyq orny retinde halyqaralyq ǵylymı ortaǵa belgili. Bul degenimiz – álemniń basqa jerlerinen osyndaı kezeńge jatatyn janýarlardyń súıekteri tabylsa, ǵalymdar olardy «Qazqonaqtaǵy» materıaldarmen salystyra alady. Demek, bul eskertkishtiń mańyzy tek Qazaqstan úshin ǵana emes, halyqaralyq paleontologııa ǵylymy úshin de zor. Munda áli de zerttelmegen materıaldar bolýy múmkin. Olardy joǵaltý – ǵylym úshin úlken shyǵyn.
– Áńgimemizdiń sońynda aıtyńyzshy, «Qazqonaq» aldaǵy 20-30 jylda qandaı kúıde bolýy múmkin? Ony saqtap qalýǵa úlgeremiz be?
– Eger qazirden bastap naqty is-sharalar qolǵa alynbasa, jaǵalaýdyń opyrylýy jalǵasa beredi. Jerdiń tutas bólikteri qulap, olardyń arasyndaǵy súıek qaldyqtary da joıylady. Al biz mundaı ǵylymı murany qaıta qalpyna keltire almaımyz.
2028 jyly «Qazqonaqtyń» ǵylymǵa belgili bolǵan ýaqytyna 100 jyl tolady. Eskertkishti ǵylymı turǵyda zertteý, tabıǵı erozııadan qorǵaý, aýmaǵyn retke keltirý jáne kelýshilerge qaýipsiz jaǵdaı jasaý jumystary tez arada qolǵa alynyp, ǵasyrlyq mereıtoıyn laıyqty atap ótsek abzal. Ony tek týrıstik nysan retinde qarastyrmaı, eń aldymen ǵylymı ári tarıhı qundylyǵy bar mura retinde saqtaýymyz kerek.
«Qazqonaq» – Pavlodardyń ǵana emes, búkil elimizdiń maqtanyshy bolýǵa laıyq nysan. Mıllıondaǵan jyl burynǵy tirshiliktiń izderi bizdiń qalamyzdyń irgesinde jatyr. Osyndaı baǵa jetpes qazynany keler urpaqqa aman jetkizý – búgingi býynnyń mindeti.
Eske sala keteıik, Pavlodarda «Qazqonaq» tabıǵı eskertkishin saqtap qalý maqsatynda Jol kartasy ázirlenedi.
Sondaı-aq Pavlodardan tabylǵan ejelgi Gıpparıon jylqysy týraly jazǵanbyz.