Qazir meni jeti aıynda shala týǵan bala boldy degenge eshkim senbeıdi - ekstremal atlet

- Bala kezimde áljýaz bolǵam dedińiz ǵoı. Áńgimeni sodan bastaıyqshy.

- Balalyq shaǵym baldaı tátti ótti desem ótirik bolar, kóbine ájemniń qolynda óstim. Aqsha tapshy kezder esimde kóp qalypty. Jazǵy demalystarda birde káristerge, birde orystarǵa jaldanyp jumys istedik. Kishileý kúnimizde bireýdiń qazyn baqsaq, eseıe kele shóp shabý sııaqty jumystarǵa aralastyq. Aqysyna maldyń qysqy azyǵyn, bolmasa 1-2 qap kartop beredi. Sondaı ómir shymyr etti dep oılaımyn. Áıtpese 7 aıymda shala týǵan ekenmin. Salmaǵym 1,8 keli bolypty. Kishkene kezimde jıi aýyratynmyn. Birde ájem taspıq berdi. Allanyń atyn 99 ret qaıtalasań, aýyrǵany basylady deıtin. Aıtqany shyn keldi. Qolymnan taspıqty tastamaıtyn boldym.

Mektep tabaldyryǵyn da alasalaý bolyp attadym. Bári jıi soqtyǵysatyn. Qorǵaıtyn aǵam joq. Úıdiń tuńǵyshy - ózimmin. Birde únemi maǵan tıise beretin bir iri deneli bala sport zaldan qýyp jiberdi. Qarsy keler qaıratym joq, basym salbyrap syrtqa shyqtym. Ana balanyń aıyzy qanbaı qalsa kerek, sońymnan júgirip kelip, ústime tóne tústi. Sol kezde alǵash ret shyn ashýlanǵan shyǵarmyn. Ózin alyp uryp, jerdegi kesek muzben uryp tastadym. Sol kezde birinshi ret «men de bireýdi ura alady ekenmin» ǵoı degen oı keldi.

– Balalyq shaǵyńyz komıks keıipkerindeı eken.

– Múmkin. Ákemniń jumys izdep ketken kezi. Arasha túsip, namysymdy qorǵaıtyn ájem ǵana. Sonyń bári jasyq qylyp tastasa kerek. Taǵy birde fýtbol oınaýǵa barǵanda balalar jekelep, oınatpaı qýyp jiberdi. Qoraǵa kelip jylap otyrsam, álgi úsh balasy aldynda ǵana qýyp jibergenderin umytyp, oınaýǵa kelip tur. Bári qoraǵa kirip bolǵan kezde qolyma jınaýly turǵan sarjan otynnyń bireýin alyp, esikti ishten jaýyp, úsheýin sabadym-aı kelip. Ózderi sekseninshi jylǵy balalar. Men seksen úshinshi jylǵymyn. Qorlyqtary ábden ótken bolyp tur ǵoı, qoıansha shyńǵyryp, keshirim suraǵansha sabadym. Sodan keıin ózimdi-ózim qorǵaı alatynymdy uqtym.

- Al sportqa qashan kelip júrsiz?

– Besinshi synypta astananyń irgesindegi Raqymjan Qoshqarbaev aýylyna kóshtik. Ol kezde Romanovka deıtin. Ol jerde kúres úıirmesi bar eken. Biraq ákem jibermedi. «Senen balýan shyqpas, bosqa moınyńdy burap tastap júrmesin» dep ursatyn. Sonda da kúreske áýestigimdi tastaı almadym. Jýrnal, gazetten kúrestiń tásilderi beınelengen sýret bolsa kesip alyp, sony qaıtalaýǵa tyrysatynmyn. 7 synypta júrgenimde 10-11 synyptyń balalary keıbir kúres tásilderin menen úırenýge kele bastady. Sýretke qarap, sony oısha elestetip, tásilder qoldanatynmyn. Sony tustastarym aǵalaryna aıtyp barady eken. Olar kelip menen úırenetin.

Joǵary synyptarda aýyldaǵy eń buzyq degenderdiń ortasyna kire bastadym. Mektepte aqsha jınaý, aradaǵy daýlarǵa tórelik aıtý meniń moınyma ótti. Toqsanynshy jyldar sondaı edi ǵoı ózi. Polıtsııanyń esebine alyndyq. Qysqasy, «buzylyp» kettim. Bir kúni medresege ketýim kerek degen sheshimge keldim. Shesheme aıtsam, tańǵalady. Endi oılap tursam, ájemniń kishkene kúnimde bergen tárbıesi keıin de kóp jamandyqtan arashalap qalǵan eken. Medresedegiler «ázir qabyldamaımyz, mektep bitirgesin kel» dep qoıa berdi. Aýylǵa kelip buzyqtyqqa birjola bas qoıdym. Aýylda odan basqa aınalysatyn eshteńe joq. Aýlada týrnık boldy. Qansha buzylyp júrsem de odan ajyraǵan joqpyn. Shópqorada ózim qoldan jasaǵan jattyǵý quraldary bar edi. Jaz bolsa, temir kóterip, qumqap uryp, kermeden túspeımin. Alyp kúsh ıesi bolǵym keletin.

– Bul júris qashanǵa deıin jalǵasty sonda?

– Mektep bitirgen soń baǵym janyp, Eýrazııa ýnıversıetiniń tarıh fakýltetine kezdeısoq túsip kettim. Jataqhanada úlken kýrstyń balalary kelip ústemdik kórsetpekshi bolady. Men olarmen til tabysýdyń ornyna kúshime júginemin. Qasymda Aǵybaıdegen kýrstasym birge turdy. Sol máseleniń bári kúshpen sheshilmeıtinin túsindirip, artyq qaıratty jattyǵý alańyna jumsaýdy usyndy. Ózi de yqsham deneli bolǵanymen shtangany jatyp kóterýden qala boıynsha chempıon bolǵan jigit edi. Sol jigittiń arqasynda temirmen birjola dos boldym.

Eń alǵashqy bapkerim Nursultan Serikuly degen kisi boldy. Marqum 4-5 jyl buryn Mekkede júrip qaıtys bolyp, súıegi sol jaqta qaldy. Birinshi kýrsta taza temirmen aınalystym da, ekinshi kýrsta kúreske bara bastadym. «Vostok» sport klýbynda Máýlet Qudaıbergenuly men Muratbek Oljabaıuly ekeýiniń tárbıesinde boldym. Sodan besinshi kýrsqa deıin kúresip, biraz nátıjeler kórsettim. Jumysqa kirgen soń sport qala bastady. Polıtsııada, arnaıy jasaqta komandır de boldym. 2006-2008 jyldar aralyǵynda shuǵyl áreket etý batalonynda jumys istedim. Qazir ondaı qurylym joq. Kúreste alǵan qabiletim sol jumysta kóp paıdasyn tıgizdi.

Keıin polıtsııadan ketip, jeke bızneste júrdim. Bul kezde sport múldem jaıyna qaldy. 2009 jyly úılendim, áke atandym. 2011 jylǵa qaraı qatty salmaq qosyp kettim. Arasynda jattyǵýǵa barsam, bir dosym «Sal bókseniń ózi bolypsyń» dep qatty sókti. Sonyń sózi namysqa tıip, qaıta temir kótere bastadym.

– Durys baıqasam, sizdi únemi namys qamshylap júretin sııaqty...

– Iá, biraq 2016 jyly kútpegen oqıǵa boldy. Bir dosymnyń fırmasynda dırektor bolyp jumys istep júrgenmin. Aıaq astynan bir kózim kórmeı qaldy. Birazdan soń basyldy da. Qan qysymynan shyǵar dep umytyp kettim. Keıinen ekinshi kózim kórmeı qalyp júrdi. Oǵan da mán bermegenmin. Bir kúni murnymnan qan ketetin boldy. Kólik aıdap kele jatyp uıyqtap ketetin boldym. Sóıtip júrgende eki kózim túgel kórmeı qaldy. Birtindep bir kózim ashylǵanda, kólikpen aýrýhanaǵa bardym. Ondaǵylar «Insýltpen qalaı jalǵyz óziń kelip júrsiń?» dep ursyp jatyr. Tekserilsem, ınsýlt emes bolyp shyqty. Kózdi qarata bastadym. Odan da aqaý shyqpady. Aqyry basqa túgel magnıttik-rezonansty tomografııalyq tekserý jasattyq. Basymnan ǵana 5-6 dıagnoz shyqty. Mı qantamyrynyń aqaýy, gematoma, osteohondroz dep kete beredi. Dárigerler bulardyń bári týǵannan bar sozylmaly aýrýlar ekenin, tolyq jazylyp ketpeıtinimdi, ári otaǵa da kelmeıtinin aıtty. Al aman qalý úshin ómir saltyn ózgertý kerek ekenin túsindirdi. Ómirimdegi ekinshi bir sheshýshi kezeń sol bolǵan shyǵar. Oılap otyrsam, biraz jasqa kelgen ekenmin. Qasymda bala-shaǵam ǵana bar. Basqa túk joq eken. Erteń ólsem, qudaıǵa ne deımin? Aınalam úshin ne istedim? Elime, jerime ne berdim? Qandaı iz qaldyrdym? Eń qorqynyshtysy, erteń kóz jumsam, bir aıdan keıin Arman degen adamnyń bolǵanyn eshkim esine almaýy múmkin edi. Qazir de sodan qorqamyn.

Osylaı sanama zor tóńkeris, silkinis jasap, talpynysymdy arttyrdym. Kásipke belsene kiristim. Sonyń arqasynda bir jyldyń ishinde baspanaly boldym. Qudaı ómirdi ózgerteıin dese, ońaı eken. 10 jyl jumys istep qolym jetpegen páterdi bir jyldyń ishinde aldyq. Áıteýir, ómirden ótip ketsem de, bala-shaǵamnyń baspanasy bar deıtin boldym.

– «Jalyndy jastar» uıymyn quratyn kezderińiz osy tus shyǵar?

– Iá, endi qoǵamǵa paıdaly isti qatar alyp júrý kerek degen oı keldi. Osylaısha el ishine shyǵyp, aýylda «Jalyndy jastar» degen uıym ashtyq. Sol uıym áleýmettik bastamalarǵa muryndyq bolyp júr. Jalǵyzilikti qarııalardyń aýlasyndaǵy qaryn kúrep, otynyn áperý, muqtaj jandarǵa kómektesý, meshit salý sııaqty qaıyrymdy isterge atsalysamyz. Sol uıym áli osy baǵyttan taımaı kele jatyr. Jalǵyz men emes, janymda saıdyń tasyndaı myqty-myqty jigitter bar.

Biraq bul da az sııaqty kórindi. «Qolymnan basqa ne kelýi múmkin?» dep oılap otyrsam, sportym qalyp barady eken. Instagram-nan atletterdiń ónerine áýestigim aýyp, jıi qarap júretinmin. Sol jelide ózim jattyǵýda únemi ushyrasyp júretin orystyń jigiti neshe túrli qıyn jattyǵýlar jasaıdy eken. Halyqtyń da nazary erekshe ekenin kórdim. Taǵy birde ony sózge tartsam, «Ony meńgerý seniń jasyńda qıyn bolady. Meniń ózim on jyldan astam aınalysqanmyn» dep jýytpady. Sol maǵan qamshy boldy. «Ózgeler istegendi qazaq jigitteri nege isteı almaýy kerek?» degen oı keldi. Eń áýeli shege satyp alǵanym esimde. Bir aı boıy qınala júrip shege maıystyrýdy meńgerip aldym. Shegeden jasaǵan túıindi álgi orys jigitine kórsetsem, «Neshe mınýtta istediń?» dep surady. «20 mınýtta» desem, «Men bir mınýtta 20 shegeden túıin túıemin» dep kúledi. Odan beter namystandym. Atyraýda Nurbol degen palýan jigit bar. Naǵyz alyp kúshtiń ıesi sol. Biraq ol jasaǵan jattyǵýlaryn áleýmettik jelige salyp, eldiń aldyna shyǵa bermeıdi. Sol jigit Instagram arqyly meniń taǵa maıystyryp júrgenimdi kórip, tehnologııasyn kórsetip berdi. Sol jigitke rızamyn. Alǵash bastaǵanda tehnıkasyn úıretken jalǵyz adam sol boldy.

– Kórsetetin jattyǵýlaryńyzdyń ishinde ózińiz úshin eń qıyny qaısysy?

- Birinshiden, shege ıem. Odan túıin túıip, órnekter ııýge bolady. Bul eń jeńil túri. Odan keıin dıametri 12 mıllıetr bolatyn bolat shybyqtardy ıip, túıin túıemin. Basqasha aıtsaq, 160 kelini kóteretin shybyqtardy maıystyra alamyn. Úlken armatýralardan galstýk ıemin. Sol armatýralardy tiske qysyp qoıyp ıem. 1000 bettik jýrnaldardy jyrta alamyn. «Grelkany» eki qabattap qoıyp úrlep jaram.

6 qatar kirpishti jalań qolmen uryp syndyramyn. Eń qıyny osy. Qazaqstan boıynsha muny qaıtalaǵan adam joq. TMD boıynshada kezdestirgen joqpyn. Meniń kirpish dep otyrǵanym kádimgi qurylysqa arnalǵan qyzyl kirpish. Áıtpese shyǵys jekpe-jeginiń túrlerin nasıhattaý úshin quramy túsiniksiz kirpishterdi qatar-qatar qoıyp syndyratyndar bar. Olardiki kóriniske ǵana ádemi. Men 6 kirpishti bir uryp syndarǵanymdy Qazaqstan boıynsha Gınnestiń rekordtar kitabyna jiberdim. Qazir sonyń qujattaryn pysyqtap jatyrmyz. Jýan shynjyrlardy územin. Jalań qolmen shege qaǵam.

–

- Ájemniń tárbıesi talaı jamandyqtan arashalap qaldy dedińiz ǵoı. Sol kisi jaıynda aıtaıyqshy.

– Áje dep otyrǵanym – naǵashy ájem. 2002 jyly qaıtys boldy. Ol kisideı eshkimdi jaqsy kórmegen shyǵarmyn. Balalyq shaǵym qıyndaý boldy dedim ǵoı, sol kisi ǵana meni sheksiz erkeletip, meıirim degenniń ne ekenin sezindirip ketken. Ertóstikten bastap búkil ertegini sodan estidim. Batyrlardyń nebir adam nanǵysyz erlikterin aıtyp qyzyqtyratyn. Óte ertekshil adam edi. Ózi dindar bolǵandyqtan, qurannyń súrelerin úıretetin. Ájemniń naǵashysy Balapan ata degen arýaqty kisi bolypty. Sovet úkimeti ornap jatqan kezde jalǵyz ózi qarsylyq kórsetken dep keıbir qarııalar áli kúnge aıtyp otyrady. Áýeli aýylda belsendi bolyp júrip, paıǵambar jasyna jaqyndaǵan kezde kenet ózgeredi. Aıdalaǵa baryp úńgir qazyp, 40 kún sonda panalaıdy. Nan men sý ǵana tutynyp, 40 kún ómir súredi. Sodan keıin múlde basqa adam bolyp oralypty. Áreketteri esi kirmegen sábıge uqsaıtyn bolypty. Sóıte turyp adam emdeı bastaǵan. Qazir meni osy mańnyń úlkenderi «Bul Balapan atanyń jıenshary ǵoı» dep otyrady.

Sol ájemdi túsimde óte jıi kóremin. Aptasyna bir ret kórip turamyn desem de bolady. Tipti keıde odan da jıi kiredi. Qınalǵan kezde, qýanǵan kezde túsime kiredi. Ájem týǵannan Aqmolanyń maıynda turǵan. Balalyq shaǵy Jolymbet jaqta ótken ǵoı. Qajymuqannyń qazirgi Qajymuqan aýyly, burynǵy Býdennyı sovhozynda turǵan kezi eken. Aýyl-aýyldy aralap, tsırk jasaǵanda birneshe ret kóripti. Qaraótkeldiń jármeńkesinde óner kársetkeni esinde qalypty.

«Úlken jarǵaq shalbary bolatyn. Sol shalbarynyń qos qaltasynda únemi malta qurt júretin. Qaltalaryn arnaıylap solaı úlken qalta etip tiktiretin bolsa kerek. Óziniń de aýzynan qurt ketpeıtin. Balalardyń ortasyna kirip ketse, sol qurttyń bárin taratyp, ózine qalmaı qalatyn», - dep otyratyn.

– Ózińiz de sol Qajymuqan balýan sııaqty jıyn-toıda óner kórsetedi dep estidik. Tabysy jaqsy ma?

– Toıǵa shyǵýǵa bolady. Men de shyǵam. Biraq 90 paıyzy tegin. Bir jaman jeri, toıda masań adamdar bolsa, istegen jattyǵýlardy qaıtalaımyz dep mazany alady. Іshinde qolyn syndyryp, jaraqat alatyndary da bar. Sondyqtan araqsyz toıǵa ǵana baratyn boldym. Event-agenttikter qazir ol talabymdy jaqsy biledi.

Negizinen buqaralyq sharalarǵa baramyn. Oǵan jaqsy aqsha tóleıdi. Sondaı tapsyrystyń biri naýryz kezinde Petropavldan tústi. Alańǵa 48 kıiz úı tigipti. Rıza bolyp qaıttym. Al balalar úıine, ońaltý ortalyqtaryna, túzetý mekemelerine áleýmettik nysandarǵa tegin baryp óner kórsetemin. Ónerimdi kórsetip bolǵan soń, jiger syılap, barynsha bilgen keńesimdi aıtamyn.

– Internettegi keıbir «tálimgerlerge» súıensek, kez kelgen adam siz sııaqty atlet bolady eken. Sol ras pa?

– Atletızmge kelýdiń óz metodıkasy bar. Іrgetasynda geometrııa, fızıka, fızıologııa, psıhologııa, aqyl-oı men mıdyń kúshi, rýh jatyr. Óıtkeni adam denesi – tutas mehanızm. Dene asa qaıratty jumys isteý úshin bıomehanıka men bıofızıkany túsinýiń kerek. Aýyrlyqtyń túsetin ortalyqtaryn bilýiń kerek. Ár deneńniń qımylynda radıýsty dál esepteı bilýiń qajet. Al kúsh jumsaǵan kezde bıofızıka kómekke keledi. Massa, jyldamdyq, kúsh, tartylys kúshi, bárin eskeresiń. Onyń bárin izdenip, aqparat aqtaryp júrip meńgerdim. Syrt qaraǵanda tek qara kúsh keremetindeı kórinýi múmkin. Biraq bul da bir jatqan ǵylym.

Atletterdiń jasyna kelsek, qyryqtyń aınalasyndaǵy azamattardyń múmkindigi molyraq. Óıtkeni aqyly, aǵzasy, mıynyń jumysy turaqtana bastaǵan kez. Ómirden alǵan tájirıbesi de bar. Jastardyń da múmkindigi bar. Biraq olardyń aǵzasy damyp bolǵansha talaı ret ózgeredi. Mysaly, men qazir keshegiden kúshti bolyp bara jatqanymdy ishteı sezip júrmin. Aı saıyn kúsheıip, tolysý ústindemin.

– «Mıdyń kúshi» dep qaldyńyz ǵoı, soǵan keńirek toqtalyńyzshy.

– Mysaly kirpish syndyrýdy alaıyq. Ony isteýge eń birinshi qol men kúsh emes, mı kerek. Máselen, salmaǵy 500 keli «Zaporojets» kóligi saǵatyna bes shaqyrym jyldamdyqpen jaıaý júrginshige soǵyldy dep elesteteıik. Eshteńe bolmaýy múmkin. Óıtkeni qozǵalys jyldamdyǵy mardymsyz, salmaq az, sáıkesinshe kúsh te álsiz edi. Al 20 tonnalyq «KamAZ» saǵatyna 60 shaqyrym jyldamdyqpen kelip adamdy soqsa, ne bolaryn elestetýdiń ózi qorqynyshty. Sol «KamAZ» saǵatyna 5 shaqyrym jyldamdyqpen kelip soǵylsa, adamǵa aıtarlyqtaı zaqym kelmeýi múmkin. Endi baǵanaǵy 500 kelilik «Zaporojets» saǵatyna 60 shaqyrym jyldamdyqpen kelip soqty deıik. Adamnyń tiri qalýy ekitalaı. Fızıka zańy boıynsha jyldamdyqpen massa qosylyp kúshke aınalady.

Kirpish syndyrý da osy zańǵa baǵynady. Meniń massam men jyldamdyǵym kúshke aınalady. Oǵan óz janymnan tásil qostym. Men kirpish syndyrar kezde tik sekirip baryp uram. Sonyń arqasynda reseılik áriptesterimnen asyp, 6 kirpishke jettim. Odan keıin soqqy túsetin alańnyń ortasyn tabý mańyzdy. Soqqy jasaıtyn alańnyń mańyzy da zor. Onyń bárin túısik deńgeıinde túısiný úshin talaı ret jaraqat aldym. Sóıte-sóıte júrip qana meńgerdim. Qazirgi tańda ınstınkt deńgeıinde istelip jatyr. Oıymdy baǵyttap úlgersem boldy. Qalǵanyn denem ózi retteıdi. Tájirıbesiz adam kirpishti urar kezde mıy qolyn ústińgi kirpishtiń betine deıin ǵana silteýge pármen beredi. Al meniń mıym eń astyńǵy kirpishti syndyryp ótýge deıin pármen beredi. Ol úshin jattyǵý kórseter kezde mı «qazir qolym synýy múmkin», «aýyrady ǵoı» degen oılardy umytyp ketýi kerek. Onyń bári birden bolmaıdy. Adam mıy ózin-ózi saqtaý rejıminde jumys isteıdi. Sol rejımge ózgeris engizý kerek bolady. Bir eskeretin dúnıe, men jasy 18-ge tolmaǵan adamdarǵa kirpish syndyrýmen áýestenýden aýlaq bolýǵa shaqyramyn. Óıtkeni bul jattyǵýdyń adam aǵzasyna zııany bar. Meniń dene bitimim qalyptasyp bolǵandyqtan júıke talshyqtarynyń sezimtaldyǵyn báseńdetip, súıegimdi qalyńdatýǵa baǵyttalǵan jattyǵýlar isteımin. Jastarǵa olardy istep qajet emes, tipti, bolmaıdy.

– Naqtylaı keteıikshi, degenmen adamnyń qabileti sheksiz emes shyǵar. Onyń mejesin qalaı sezýge bolady?

– Negizi mı aǵzanyń qabilet shegin biledi. Odan asatyn pármen berseń dabyl qaǵyp, tosqaýyl qoıady. Qıyndatylǵan jattyǵý sátti aıaqtalsa, mıymyz «bul ólshemder aǵza úshin qaýipti emes eken» degen málimetti tirkep qoıady. Jattyǵý qıyndaǵan saıyn mı dabyl qaǵyp otyrady. Sen ispen ol dabyldyń aldamshy ekenin mıyńa dáleldeýiń kerek. Biraq «plato» degen bolady. ıAǵnı eń joǵarǵysy. Odan dene túgil mı da asyp túse almaıdy. Biletinder «Ony tek steroıdtar arqyly ǵana buzýǵa bolady» desedi.

– Abylaı hannan qalǵan ósıet delinip júrgen bir ádemi sóz bar. «Bilekke sengen zamanda eshkimge ese bermedik. Bilimge sener zamanda zamanda qapy qalyp júrmelik» dep keledi. Qazir sol bilimge sener zamanda ómir súrip jatyrmyz ǵoı. Sondaı kezeńde bizge qara kúshti kýltke aınaldyrý qanshalyqty qajet?

– Kúshti kýltke aınaldyraıyq dep júrgen joqpyn. Qazaqtyń tarıhynda nebir balýandar, batyrlar bolǵanyn bilesizder. Olardyń bári qara kúshiniń esersendigimen qosa baıandy isimen, ónegeli úlgisimen tarıhta qaldy. Biz solardyń jolyn qýyp júrmiz dep oılaımyn. Menińshe kúsh óneri ulttyq folklorymyzdyń bir bóligine aınalý kerek. Sonda osynshama alyp aýmaqty halqymyzǵa bireýler syılaı salmaǵanyn, balalardyń ór rýhymen alyp kúshiniń arqasynda búginge amanat bolyp jetkenin ózimiz de bilip júremiz, ózgeler de umytpaıdy.

- Áńgimeńizge rahmet!