Kazinform reıtıngi: 2025 jyly álemdi ózgertken adamdar men oqıǵalar
ASTANA. KAZINFORM – Kazinform agenttigi 2025 jyldy qorytyndylap, jańa joba – álemge eń kóp áser etken tulǵalar men oqıǵalardyń reıtıngin túzdi. Baǵalaý halyqaralyq jáne qazaqstandyq sarapshylardyń pikiri negizinde ázirlendi, dep habarlaıdy Kazinform agenttiginiń tilshisi.
Jyl adamy: Donald Tramp
Kóp sarapshynyń pikirinshe, AQSh-tyń dál osy 47-shi prezıdenti jyldyń basty nıýsmeıkeri atanýǵa laıyq, onyń yqpalymen halyqaralyq oqıǵalar qubylyp, álem birshama ózgergenin jasyrýǵa bolmas. «Jyl adamy» degen aıdardyń ózi yqpaly men bılik uǵymymen qatar júretinin eskersek, tańdaý durys sekildi.
Saıasattanýshylardyń paıymdaýynsha, Donald Tramp jyl boıy ózin ǵalamdaǵy basty bitimger retinde tanytýǵa tyrysty. Bastysy, keleshek qadamyn boljap bolmaıtyn saıasatkerdiń beınesin sátti qalyptastyrdy. Ol minberge shyǵa qalsa, beıbitshilik, kelissóz, óziniń halyqaralyq qatynastaǵy mańyzdy róli týraly kóp aıtatyn, tipti Nobel syılyǵyna talpynǵanyn bilemiz.
– Tramp ózin jalqy batyr kóredi. Alasapyran álemdi tártipke keltirý úshin HHІ ǵasyrǵa tap bolǵan jalǵyz kovboı dersiz. Onyń «myqty jigit» ımıdji – Tramtyń kapıtaly. Sol ımıdji úshin ózge prezıdentter odan yǵady. AQSh prezıdentine de ózgelerdiń qobaljyǵany, yńǵaıǵa kelgeni kerek, – deıdi reseılik telejúrgizýshi, tarıhshy Leonıd Mlechın.
Donald Tramptyń bıyl qańtarda ótken ınaýgýratsııasy kóptegen mańyzdy saıası protsestiń bastamasy bolǵany sózsiz. Oǵan birneshe sebep bar.
- Birinshiden, AQSh álemdegi eń yqpaldy el retinde pozıtsııasyn bekitti. Ekinshiden, Donald Tramp – shataq ári óte tanymal medıatulǵa. Úshinshiden, keıingi jylda jahandyq oqıǵalar álemdik BAQ-ta kóp aıtyla bastady. Osy faktorlar Trampty álemdik saıası arenadaǵy basty adamnyń birine aınaldyrdy, – dep túsindirdi saıasattanýshy Ǵazız Ábishev.
Donald Tramp prezıdent laýazymyna kirisken sátten aýqymdy «tarıf soǵysyn» bastady. Mundaı aýqymdy sharalar Qytaı sekildi ekonomıkalyq jáne geosaıası básekelesterine ǵana emes, odaqtastaryna da qarsy qoldanyldy. Sonymen qatar ol Taıaý Shyǵys pen Ýkraınadaǵy qaqtyǵystardy retteýge belsendi qatysty – qazir de sol jolda.
– Tramptyń qaıta saılanýy halyqaralyq júıeni ózgertti: Eýropa qaýipsizdik pen Reseıge degen kózqarasyn ózgertti, Qytaı batys elderine qatysty uzaqmerzimdi ekonomıkalyq strategııasyn túzetti. Sondaı-aq erkin saýda, protektsıonızm, AQSh-tyń halyqaralyq ekonomıkalyq júıe men syrtqy saıasattaǵy róli týraly túsinik ózgerýde, – deıdi Halyqaralyq salyq jáne ınvestıtsııalyq ortalyǵynyń (AQSh) energetıka, ekonomıkalyq ósim jáne qaýipsizdik jónindegi baǵdarlamasy dırektorynyń orynbasary Ýeslı Aleksandr Hıll.
Sarapshy Donald Tramptyń ınaýgýratsııasynan keıin bolǵan AQSh pen NATO arasyndaǵy kelissózge erekshe toqtaldy. Aıtýynsha, Kaýipsizdik jónindegi konferentsııada NATO men AQSh ujymdyq qaýipsizdik kepildikteri týraly alǵash ustanymdaryn aıta bastaǵan.
Sondaı-aq Donald Tramp Venesýelamen, sonyń ishinde Karıb teńizi akvatorııasyndaǵy shıelenistiń sheshilýine bastamashy boldy. Nátıjesinde AQSh prezıdenti bir sátte álemdegi yqpaldy tulǵaǵa aınalyp shyǵa keldi.
Qazir sarapshylar bir ustanymda: halyqaralyq qatynasta kúshpen ıliktirý ádisi paıda boldy – buryn muny saıasatta «kanoner dıplomatııasy» dep ataıtyn. Bul ádis HH ǵasyrǵa deıingi álemdik saıasatta keń qoldanyldy ári realpolitik (realızm saıasaty) qaǵıdattarynyń biri sanalatyn. Demek, búginde kúsh kórsetý jahandyq saıasat pen ekonomıkaǵa qaıta oraldy.
– Pragmatızm aldyńǵy orynǵa shyǵady. Ulttyq múdde eń joǵary qundylyq dep sanalyp, keminde aldaǵy birneshe jyl osy oıyn erejesimen júretinimiz anyq. Ekonomıkada osy qısyndy baıqap otyrmyz, – dedi QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri Sanat Kóshkimbaev.
Álemdik ahýalǵa tikeleı aralasý bir bólek. Mysaly, Donald Tramp beıtarap baǵytty jaqtaıdy. Eń aldymen AQSh-tyń ishki damýyn jedeldetýge beıil, ıaǵnı ekonomıka men saýda. áleýmettik salalar men saıası normalardy júıege túsirgisi keledi.
- Áńgime árbir memlekettiń óz betinshe áreket etýi, máseleni derbes sheshýi jáne syrtqy oıynshylarǵa senbeýi týraly bolyp otyr. Bul belgili bir deńgeıde halyqaralyq saıasattyń deıdeologııalanýyna (ústem ıdeologııalardan bas tartý tujyrymdamasy) ákeledi, – dep túsindirdi Taıyr Nyǵmanov.
Mundaı tásil, birinshiden, AQSh ekonomıkasynda baıqalýda: Donald Tramp baj salyǵyn engizdi, óndiristi AQSh-qa qaıtarý arqyly ishki naryqty qorǵady. Basqa tusynan alsaq, bul Tramptyń jahandaný men erkin saýdaǵa qarsy áreketi ispetti.
– Tramptyń «saýda soǵysy» tabysty aıaqtaldy. Kópshilik onyń áreketin synaǵanymen, nátıjesin joqqa shyǵara almaımyz. Jurt kútkendeı, baj salyǵynyń asa keri áserin kórmedik. Al Tramp AQSh ekonomıkasyna zııan keltirmeıtindeı etip áreket jasap, degenine jetti, – dep tolyqtyrdy sarapshy Andreı Chebotarev.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, sońǵy otyz jylda álemde ústem bolǵan jahandaný saıasaty memleketter men mádenıetter arasyndaǵy alshaqtyqty joıǵan. Jahandanýdyń belgisine aınalǵan ınternet, álemdik brendter, ámbebap tutyný modelderi álemdi jaqyndastyrýda. Bul rette AQSh – sol jahandanýdyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Biraq Donald Tramptyń bılikke kelýimen úrdis keıin ketkendeı.
– Tramptyń saıasaty mádenı kodty qorǵaýǵa, bóten mádenıetterge saqtyqpen qaraýǵa jáne kóshi-qondy qatań shekteýge negizdelgen. Onyń ústine ol AQSh ishindegi kóshi-qon saıasatyn ǵana emes, Eýropadaǵy ashyq shekaralardy da tym lıberaldy dep esepteıdi. Tramp ákimshiligi atalǵan ustanymǵa kóp kóńil bólip otyr, – dedi Taıyr Nyǵmanov.
Osylaısha, AQSh prezıdentiniń sheshimderi oqshaýlaný men ulttyq saıasatqa qurylǵan. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı úrdis ózge elderde de bastalýy múmkin.
Jyl oqıǵasy: Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy tabysy
Jahandyq saıası konfıgýratsııaǵa aıtarlyqtaı áser etken AQSh-tyń jańa Ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń qabyldanýy álemdik saıasattaǵy oqshaýlanýdy údetti.
– Buryn bul úrdister ertegi kórinetin, qazir AQSh-tyń Eýropalyq odaqqa jáne ózge elderge salǵan sanktsııalarynan keıin oqshaýlaný, jeke damý beleń alatyndaı, – dep boljady ekonomıst Oljas Qudaıbergenov.
Osy turǵydan alǵanda, bıylǵy jyldyń basty úrdisi – saıası kommýnıkatsııa stıliniń beleń alýy. Ekonomıst Eldar Shamsýtdınov atap ótkendeı, jarııa málimdemeler qysym quraly retinde jıi qoldanyla bastady ári qalypty qubylysqa aınalǵany bar.
– Bul tásil bárin ózgertti. Ásirese naryq qabyldanǵan sheshimderge emes, sıgnaldar men rıtorıkaǵa qarap qubylatyn boldy. Memleketter saıası strategııalaryna aqparattyq stsenarıılerin qosa bastady. Qoǵam úshin saıasatkerlerdiń sózi qol qoıylǵan qujattan kem túspeıtin kúıge jettik, – dep esepteıdi Eldar Shamsýtdınov.
Saıasattanýshy Sultan Ákimbekovtiń pikirinshe, saýda soǵystary keıingi 30-35 jyl ishinde oryn alǵan jahandaný úrdisin tejeı bastady. Sarapshylardyń aıtýynsha, 2025 jyl jańa saıası shyndyqqa beıimdelý jyly boldy.
– Qoǵamnyń minez-qulqy men kommýnıkatsııa ózgerdi. Ideologııalyq baǵyt tasada qalyp, is oraıy men sarapqa kóp súıene bastadyq. Deklaratsııalar men urandar ekinshi orynǵa yǵysyp, taldamalyq qurylymdar alǵa shyqty, – dep esepteıdi «Óńirlik ıntegratsııany zertteý ınstıtýty» QQ basshysy Taısııa Marmontova.
Sarapshynyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta jyldam sheshim qabyldaıtyndar emes, táýekelderdi boljaý, ınstıtýtsıonaldyq turaqtylyqty saqtaý qabileti barlar ǵana utady. ıAǵnı, memleketter kún saıyn qubylǵan saıası shyndyqqa beıimdelýi kerek jáne ol qatarda Qazaqstan da bar.
Elimiz jyl boıy Qytaı, Japonııa, Reseı, AQSh jáne Eýropalyq odaqpen «Ortalyq Azııa +» formatynda sammıtter ótkizdi. Sondaı-aq Tıantszınde ótken ShYU otyrysyna jáne Tashkentte ótken Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń VII konsýltatıvtik kezdesýine qatysty. Atalǵan qadam Qazaqstannyń ózgerip jatqan syrtqy saıası ortaǵa der kezinde boı úıretýi sekildi. Oǵan qosa halyqaralyq jáne óńirlik áriptestermen jemisti dıalog júrgizýge umtylysyn kórsetti.
– 2025 jyl – Qazaqstan úshin erekshe jyl. Barlyq alpaýyt memleketter Qazaqstannyń mańyzyn sezindi jáne moıyndady. Eýropa elderi men Japonııa saıası jáne ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa nıet bildirdi, – degen oıda Leonıd Mlechın.
Sarapshylar Vashıngtondaǵy «S5 + 1» formatyndaǵy sammıtke Qazaqstannyń qatysýyn erekshe atap ótedi.
– Kezdesýde Ortalyq Azııadaǵy kólik, ınvestıtsııa, qaýipsizdik sııaqty naqty múddeler talqylanǵany mańyzdy boldy. Qazaqstan úshin bul qarym-qatynastar «birjaqty» ustanym emes, kópvektorly saıasatqa negizdelgen álem elderimen ortaq qatynasynyń belgisine aınaldy, – deıdi Saıası tehnologııalar ortalyǵynyń (Baký) prezıdenti, saıasattanýshy Ýálı Álibaev.
Leonıd Mlechınniń paıymdaýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tusynda Qazaqstan tek Ortalyq Azııadaǵy ǵana emes, búkil óńirdegi eń tabysty jáne mańyzdy eldiń birine aınaldy. Onyń aıtýynsha, qazir elimiz óńirdegi turaqtylyqtyń tiregi sanalady.
– Donald Tramp Aq úıdegi kezdesýinde Qasym-Jomart Toqaevty joǵary baǵalady. Keıin ony "halyqaralyq úderisterdi tereń jáne salmaqty túsinetin tamasha adam jáne tájirıbeli memleket qaıratkeri" dep maqtaǵanyn bilemiz, – dep qosty spıker.
Mlechınniń aıtýynsha, QHR tóraǵasy Sı Tszınpınniń koronavırýs pandemııasynan keıingi alǵashqy sheteldik sapary Qazaqstannan bastalýy kezdeısoq emes. Qytaı basshysynyń sapary Astana men Beıjińniń arasy berik ekenin dáleldegen bolatyn.
Bıyl aýqymdy syrtqy saıası kooperatsııa ekonomıka men bızneske tikeleı áser etti. Nátıjesinde Qazaqstan halyqaralyq kompanııalar tarapynan mıllıardtaǵan dollar ınvestıtsııa tartýda.
– Prezıdent Beıjińdegi sammıtke álem kóshbasshylarymen birge qatysyp, odan keıin BUU alańynda sóz sóıledi, AQSh prezıdenti Donald Tramppen kezdesti. Sonyń ishinde «S5+1» formatyndaǵy kezdesýler men Reseıge memlekettik sapary jemisti boldy. Sebebi yqpaldy tulǵalarmen únemi turaqty baılanysta bolý bızneske de serpin berdi, – dep tarqatty Ǵazız Ábishev.
Taısııa Marmontovanyń sózinshe, Qazaqstan úshin 2025 jyl tranzıttik áleýeti men óńirlik kóshbasshylyǵyn dáleldeýge múmkindik berdi.
Jyl úrdisi: JI quqyqtyq júıege engizilip jatyr
Bıyl aqparattyq tehnologııalar salasynda aıtarlyqtaı ózgerister boldy. Eń aldymen memlekettik basqarý, quqyqtaný sekildi salalarǵa jasandy ıntellekt enip jatyr. Elektrondyq notarıat, sottar mańyzdy tsıfrlyq sheshim boldy. Jekelegen pılottyq jobalar júzege asty. Munyń bári adamı faktordy azaıtýǵa yqpal etip otyr.
– Búginde JI kómekshi mindetin atqaratyn sheńberden asyp, ınternettegi eleýli ónertabysqa aınaldy Ol túrli salaǵa túbegeıli ózgeris alyp keledi. Mysaly, bilim berý isin alaıyq. JI arqyly bilimge qoljetimdilikti arttyrýǵa múmkindik týdy, dástúrli ýnıversıtetter de muny moıyndap keledi, – dedi Sanat Kóshkimbaev.
Qazaqstan úshin jasandy ıntellekt damý men ınvestıtsııanyń kózine aınalǵany ras. 2025 jyl dál osy tsıfrlandyrý men JI qoǵam kózqarasyn ózgertetin basty faktorǵa aınaldy.
– Jasandy ıntellekt úlgileri – ChatGPT jáne onyń analogtary tehnologııalyq jáne áleýmettik trendterdi qalyptastyryp keledi. Bul rette ChatGPT kelesi urpaqqa baǵyt bergen alǵashqy kórnekti óner týyndysy retinde baǵalanyp otyr, – deıdi Sanat Kóshkimbaev.
JI birtindep eldegi ınnovatsııalyq, ǵylymı ortanyń jetilýin jedeldetti. Máselen, bıyl generatıvti beıne modelder ázirleıtin qazaqstandyq Higgsfield AI kompanııasy 1 mlrd AQSh dollaryna baǵalandy. Ol JI salasyndaǵy otandyq alǵashqy iri startap boldy. Sondaı-aq OpenAI, ChatGPT el naryǵyna endi. Bastysy, Qazaqstanda Jasandy ıntellekt týraly zań paıda boldy.
Sarapshylar 2025 jyldy reformalar jyly emes, JI júıesin turaqtandyrý jyly dep te esepteıdi.
– Memleketter AI týraly etıkalyq pikirtalasty bastady. Jasandy ıntellektiniń zańdyq jáne ekonomıkalyq sheńberin bekitý júrip jatyr. Demek kezinde ıadrolyq energetıka men munaı qoǵamdy qalaı ózgertse, JI da sondaı áser bermek, – dep túıindedi Taısııa Marmontova.
Qoryta aıtsaq, «Jyl reıtıngi» jobasy saıası-ekonomıkalyq kezeńniń qysqasha tabysyn sabaqtady. Bul – faktiler jıyny emes, álem men Qazaqstan qalaı ózgerip jatqanyn bildirý amaly.
Aıta keteıik, joba aıasynda 30-ǵa jýyq qazaqstandyq jáne halyqaralyq mamandar pikir bildirdi, ıaǵnı obektıvtilik pen kózqaras erkindigi saqtaldy degen sóz. Aldaǵy ýaqytta mundaı reıtıngti ázirleý Kazinform-nyń dástúrine aınalady.