Qajymuqannyń týǵanyna 155 jyl: Alyp kúsh pen asyl rýh ıesi

Ol — kásibı kúrestiń birneshe túrin meńgerip, álem chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq balýany, ultynyń rýhyn asqaqtatqan dara tulǵa. Onyń esimi el jadynda tek alyp kúsh ıesi retinde ǵana emes, keń peıildi, kóregen, tipti keı derekterde áýlıelik qasıeti bar adam retinde de saqtalǵan.

Alyptyń arǵy tegi men balalyq shaǵy

Qajymuqan Qypshaqtyń Altybas rýynan shyqqan. Atasy Ernaqtyń erekshe kúsh ıesi bolǵany, al naǵashysy Lek palýannyń aǵashty tamyrymen julyp alatyny týraly ańyzdar halyq arasynda keń taraǵan. Ákesi Muńaıtpas ta «jýanaıaq palýan» atanyp, elge tanylǵan.

Bolashaq balýan jastaıynan aýyr eńbekke aralasyp, qara jumys isteıdi. El ishinde onyń jalǵyz ózi batpaqqa batqan ógizdi tartyp shyǵarǵany nemese álsiregen atty arbaǵa laqtyryp, júktiń bárin ózi súırep ákelgeni týraly áńgimeler kúni búginge deıin aıtylady. Ol 17 jasynda-aq palýan retinde tanylyp, 18 jasynda tsırkke shaqyrylady.

Álemdi moıyndatqan qazaq

1905 jyly Harbınde ótken jarysta djıý-djıtsýdan altyn medal alyp, «Manchjýrııa chempıony» atanady. Keıin Germanııa, Shvetsııa, Reseı, Amerıka qurlyqtarynda ótken iri dodalarda top jaryp, qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony retinde tarıhqa endi.

Onyń qarsylastary arasynda ataqty sheteldik palýandar boldy. Sonyń ishinde japon balýany Sarakıkımen bolǵan jekpe-jek erekshe este qalǵan. Qansha aýyr jaraqat alsa da, Qajymuqan qarsylasyn jeńip shyqqan.

Zamandastary onyń boıyndaǵy tabıǵı kúsh pen qaısarlyqty erekshe baǵalaǵan. Belgili palýan Nıkolaı Týrbas óz esteliginde: «Palýandardyń kóbi odan qorqatyn» dep jazǵan.

Teńdessiz kúsh ıesi

Ǵalym Áýelbek Qońyratbaev Qajymuqannyń dene bitimin arnaıy ólshep jazyp qaldyrǵan. 75 jasynda onyń salmaǵy 174 keli, boıy 195 santımetr bolǵan. Keýde aýmaǵy — 146 sm, aıaq kıimi — 54-ólshem.

Halyq arasynda onyń 450 kelilik seıfti arqasyna salyp, ekinshi qabatqa kótergeni týraly derek keń taraǵan. Bul onyń shyn máninde tabıǵat bergen erekshe kúsh ıesi bolǵanyn dáleldeıdi.

Qarashańyraqtaǵy qasıetti amanat

Qajymuqan ómiriniń sońǵy kezeńin Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanyndaǵy Temirlan aýylynda ótkizgen. Qarashańyraq ta osy jerde ornalasqan. Ýaqyt óte kele eski úı jaramsyz kúıge túsken soń, týystary jańadan úı turǵyzǵan. Qazir bul shańyraqta balýannyń shóberesi Qýanyshbek Eskermesovtiń otbasy turyp jatyr.

Ulttyq murany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-tanymdyq joba — «Túrkistan oblysyna Balýan tas sapary» ekspedıtsııasy aıasynda bizge atamyzdyń kózi tirisinde turǵan qarashańyraǵyna barýdyń sáti túsken edi.

Búginde úıdiń bir bólmesi murajaıǵa aınaldyrylǵan. Munda Qajymuqannyń kózi tirisinde qoldanǵan zattary — sý ishken ojaýy, jatqan kereýeti, sandyǵy, dáret alǵan ydysy, oshaǵy saqtalǵan. Sonymen qatar, esik aldynda balýannyń ózi qazdyrǵan qudyq bar. Eski úıden alynǵan tabaldyryq pen Polshadan alyp kelgen chemodan da — urpaq úshin qasterli jádiger.

Balýannyń shóbere kelini Roza Tynyshbekqyzy ata murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan jandardyń biri.

— «Tabaldyryqtan bıik taý joq» deıdi ǵoı halqymyz. Atamyzdyń ózi qoldanǵan keıbir zattaryn úıde eshkimge bermeı saqtap kelemiz. Men úshin bul — amanat, — deıdi ol.

Osy saparda Otyrardyń Aqtóbe aýylyndaǵy Qajymuqan Muńaıtpasulynyń 1934-1947 jyldar aralyǵynda turǵan, óz qolymen kótergen eski úıine bardyq. Qajymuqannan qalǵan taǵy bir qundy jádiger — óz qolymen ekken kári qaratal.

Qanshama jyldar ótse de tamyry tereńge jaıylǵan aǵash áli qalqaıyp tur. Tek basy qýraı bastaǵan soń, butaqtaryn kesip tastaýǵa týra kelgen.

Shóbere kelininiń esteligi: áýlıelik bolmys

Qazaq halqynyń birtýar perzenti, dańqty balýan Qajymuqan Muńaıtpasuly týraly el ishinde saqtalǵan estelikter onyń tek qara kúsh ıesi ǵana emes, erekshe rýhanı bolmysy bar tulǵa bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Urpaqtarynyń aýzynan jetken áńgimeler balýan atanyń áýlıelik qyry men tylsym qasıetin tereńirek asha túsedi.

— Atamyzǵa quran baǵyshtap, talaı adam kelip turady. Atamyzdyń balýandyǵyn aıtpaǵanda, ol kisiniń rýhtylyǵy, áýlıeligi bir bólek áńgime. Asharshylyq kezeńde qanshama adamdar «balýannyń qasyna barsaq, ash qalmaspyz» dep osy kisini panalap kelgen eken. Atamyz bir mal soısa da, bárine bólip berip, kómegin eshkimnen aıamaǵan.

Taǵy bir aıtatyny — atamyz kózin jumyp otyryp, alystan kim kele jatqanyn sezedi eken. Birde «alystan meniń bir qanym izdep kele jatyr» dep aıtady. Artynsha Reseıdegi Batıma apamyzdan taraǵan qyzy kelip jetken.

Búginde biz úshin atamyzǵa Quran baǵyshtap, zııarat etip kelgen adamdarǵa qoldan kelgenshe sol kisiniń áńgimelerin aıtyp, urpaqtan-urpaqqa jetkizip kelemiz, — deıdi balýannyń shóbere kelini Roza Tynyshbekqyzy.

Muhtar Áýezovtiń taǵzymy

Roza Tynyshbekqyzy taǵy bir mańyzdy tarıhı jaıtty eske alady. Qazaqtyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov Qajymuqannyń basyna kesene turǵyzýǵa bastamashy bolǵan.

— 1961 jyly aýylymyzǵa Muhtar Áýezov kelipti. Ol kezde atamyz jatqan jer — jaı ǵana qara topyraq, aǵash sharbaqpen qorshalǵan oryn bolǵan. Sonda jazýshy sol kezdegi basshylarǵa arnaıy tapsyrma berip, kesene turǵyzýdy tapsyrǵan. «Zamany bólek kezeńde qazaqty álemge tanytqan, tarıhy erekshe, qazaqqa ózgeshe qubylys bolyp kelgen tulǵaǵa qurmet kórsetýimiz kerek» degen eken jazýshy. Sol kisiniń yqpalymen kesene turǵyzyldy, — deıdi ol.

Balýan murasy jáne urpaq sabaqtastyǵy

Qazaqtyń dańqty balýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń artynda kóp urpaq qaldy. Derekterge súıensek, palýannyń tórt áıeli bolǵan. Olardan tórt ul — Halıolla, Ǵabdolla, Aıdarhan, Janabil jáne úsh qyz — Sofııa, Azııa, Rashıda dúnıege kelgen.

Balýannyń birinshi jary — tsırk ártisi Nadejda Chepovskaıa. Qajymuqanǵa turmysqa shyqqannan keıin ol ıslam dinin qabyldap, Bátıma (Fatıma) esimin alǵan. Ekeýi 1909 jyly Rıga qalasynda tanysyp, Ombyda nekesin qıdyrǵan. Bul nekeden Halıolla esimdi ul dúnıege keldi. Al Ǵabdollany balalar úıinen asyrap alynǵan.

Keıin, 1925 jyly Qajymuqan Tynybaıqyzy Yrystyǵa úılenip, odan úsh qyz súıgen. 1938 jyly Mináıimge úılenip, bul nekeden Aıdarhan dúnıege kelse, 1946 jyly Bıbijanǵa qosylǵan. Ózinen otyz jas kishi sońǵy jarynan Janabil esimdi ul súıgen.

Balýan urpaqtary atalarynyń jolyn jalǵap, túrli salada tabysqa jetip keledi. Máselen, nemeresi Shattyq Qajymuqanov — karate-dodan halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 2002 jylǵy Azııa oıyndarynyń kúmis júldegeri. Al taǵy bir nemeresi Baqytjan Qajymuqanov — tanymal kompozıtor, «Jas Qanat» jáne «Azııa daýysy» baıqaýlarynyń júldegeri.

Qajymuqan Muńaıtpasulynyń urpaqtary uly tulǵanyń esimin ulyqtap, onyń tarıhı murasyn dáripteý isin jalǵastyryp keledi.

Qajymuqannyń nemeresi Nurlan Aıdarhanuly ata murasyn nasıhattaý isiniń júıeli júrgizilip jatqanyn atap aıtty. Onyń aıtýynsha, urpaqtary únemi bas qosyp, sońǵy jıyrma jyl ishinde palýanǵa qatysty mýzeıdiń qalyptasýyna úles qosqan. El ishinen jádigerler jınalyp, tarıhı mura bir arnaǵa toǵystyrylǵan.

— Atamyzdyń atyndaǵy «Batys Eýropa — Batys Qytaı» halyqaralyq avtodáliziniń boıynda ornalasqan mýzeı ǵımaratynyń qurylysy 2019 jyly bastalǵan. Bul kúnde el ıgiline berilip, dańqty balýannyń murasyn kórýge keletin adamdar sany artyp keledi. Mýzeıde eki qaryndasym qyzmet kórsetip, kelýshilerge atamyzdyń murasyn tanystyryp, eńbekterin nasıhattap júr. Basty maqsatymyz — atamyzdyń eńbegin keıingi urpaqqa jetkizip, el týrızminiń damýyna úles qosý, — deıdi ol.

Kózkórgen ájeniń áńgimesi: alyptyń tylsym sáti

Balýannyń shóberesi, mýzeı qyzmetkeri Merýert Eskermesqyzy jetkizgen estelik — Qajymuqannyń ǵajaıyp kúshin naqty sýretteıtin erekshe derek.

— 2018 jyly tamyz aıynda atamyz kótergen tasty alyp kelýge bardyq. Ol Túlkibas aýdany Orbulaq aýylynda saqtalǵan eken. Sol tasty uzaq ýaqyt saqtaǵan Bekbaeva Jańyl apamyz óz aýzymen aıtyp bergen edi.

Ájemiz bylaı deıdi: «Men bul aýylǵa jańa túsken kelin edim. Bir kúni ‘Qajymuqan keledi, óner kórsetedi’ degen habar tarady. Búkil aýyl jınaldy.

Keshkisin aýyl qarakóleńke bolyp turǵan kezde balýan arbamen keldi. Batyp bara jatqan kúnniń qyzyl shapaǵymen ol tipti úlkeıip, arbanyń ústinde bir taýdy otyrǵyzǵandaı kórindi. Ertegidegi alyp dáý sııaqty áser qaldyrdy.

Kún ystyq bolǵandyqtan ústi jartylaı jalańash, jasy jetpisten asqan, bulshyn etteri salbyrańqy tartyp turǵan edi. Beti bujyr, bir qulaǵy kesilgen, erni jyrylǵan. Kóp adam onyń túrinen qorqyp, keıin sheginip qashqandary boldy.

Biraq eń ǵajaby arbadan túsip, óner kórsetetin jerge barǵan kezde boldy. Jańaǵy salbyrap turǵan dene bir sátte jıyrylyp, bulshyq etteri qataıyp, jas jigittiń denesindeı bolyp shyǵa keldi.

Sol kezde bir qolymen 130 kelilik tasty kóterip, laqtyryp jiberdi. Tastyń ekpinimen ózi de alǵa júgirip ketti. Jurttyń bári jan-jaqqa qasha jóneldi», dep eske alǵan edi. Osy sýretteýdiń ózinen atamyzdyń ózgeshe bolmys ıesi ekenin kóremiz, — deıdi Merýert Eskermesqyzy.

Onyń aıtýynsha, bul tas keıin balýannyń murasy retinde saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa aman jetken.

Alyp tulǵanyń aqyndyq qyry

Qazaqtyń dańqty balýany Qajymuqan Muńaıtpasuly tek alyp kúshimen ǵana emes, sóz ónerine jaqyndyǵymen de daralanǵan tulǵa. El aýzyndaǵy áńgimeler men jazba derekter Qajymuqannyń ónerge beıimdiligi bolǵanyn anyq kórsetedi.

Sonyń bir dáleli — Máshhúr Júsip Kópeıuly týraly eńbekterde kezdesetin derek. Onda Qajymuqan kópshilik suraýymen qolyna dombyra alyp, qońyr daýsymen:

«Atandym Qajymuqan bala jastan,

Іshinde ımperııanyń boldym asqan.

Keshegi Ombynyń qalasynda,

Qulattym qyryq balýandy bir shalmastan» — dep, ándete jyrlaıtyny aıtylady. Bul onyń tek kúsh ıesi ǵana emes, sýyrypsalmalyqqa jaqyn, sózge de usta bolǵanyn ańǵartady.

Balýannyń jary Mináıimniń esteliginde de onyń dombyra tartyp, ásirese halyq ánderin oryndaǵany, bos ýaqytynda óleńge beıimdiligi baıqalǵany aıtylady. Al el ishinde Qajymuqannyń ázil-qaljyńǵa jaqyn, keıde taban astynda óleń qurap aıtatyn sheshendigi jóninde kóptegen derekter saqtalǵan.

Kúsh mádenıetin zertteýshi Abylaıhan Qalnazarov Qajymuqannyń bul qyryn kóp derekter aıqyndaıtynyn aıtady.

— Qajymuqan atamyzdyń boıynda qazaqqa tán aqyngerlik qasıet aıqyn kórinedi. Dombyra tartyp, óleńdi taban astynda qurap aıtýy — sonyń dáleli. Ol sózdiń qadirin túsingen, ónerge jaqyn, rýhanı dúnıesi baı tulǵa, — deıdi ol.

Sondaı-aq zertteýshi balýannyń ishki dúnıesine qatysty taǵy bir mańyzdy jaıtty atap ótedi.

— Qajymuqannyń ózi de sóz ónerin erekshe qurmettegen. Ol Abaıdaı alyptardyń deńgeıin moıyndap, «naǵyz kúsh — sózde» dep baǵalaǵan. Bul — onyń tek tán kúshimen emes, rýhanı deńgeıimen de bıik turǵanyn bildiredi, — dedi Abylaıhan Qalnazarov.

Shynynda da, Abaı Qunanbaıuly shyǵarmashylyǵyna degen qurmeti, sóz qudiretin joǵary qoıýy Qajymuqannyń rýhanı bolmysyn aıqyndaı túsedi.

Urpaqtarynyń aýzynan jetken estelikter Qajymuqan Muńaıtpasuly tulǵasynyń ańyz ben aqıqattyń toǵysqan bıik deńgeıde turǵanyn kórsetedi. Ol — tek kúsh ıesi ǵana emes, jomarttyǵymen, ulttyq bolmystyń barlyq qyryn boıyna sińirgen, óner men rýhanııatty qatar ustanǵan kóregendigimen el jadynda saqtalǵan biregeı tulǵa.

Qajymuqannyń ǵumyry — qazaq halqynyń rýhanı qýaty men qaısarlyǵynyń aıqyn kórinisi.

Buǵan deıin kúsh atasy Qajymuqan kótergen balýan tastar týraly jazǵan edik.