Kazarma tar, tamaq tapshy, tuşy sý joq: Aral kontslageriniń biz bilmeıtin qupııasy

Qyzylorda oblysynyń memlekettik arhıvi Aral aýdandyq fılalynyń burynǵy basshysy, tarıhshy, ólketanýshy Bolatbek Qýatov Araldaǵy bosqyndar lagerin tereńirek zerttegen. Ol «Pravda» gazetiniń 1930 jylǵy 11 qańtardaǵy bas maqalasynda: «Kýlakty tap retinde joıý máselesi teorııalyq qaýlylar aıasynan partııanyń osy kezdegi «praktıkalyq jumys» aıasyna kóshirildi» dep jazylǵanyn keltirdi.

- BK(b)P OK Saıası bıýrosynyń sheshimimen quramynda Goloşekın bastaǵan 21 adam bar komıssııa quryldy. Komıssııa kýlaktardy tárkileý jóninde birqatar naqty is-shara ázirledi. OGPÝ-dyń 1930 jylǵy 2 aqpandaǵy buıryǵyna sáıkes bastapqyda respýblıkanyń adam az qonystanǵan aýdandaryna 5 myń bala-shaǵaly otbasyny aıdaý kózdeldi. Biraq ólkelik organdar osynsha adamdy ornalastyrýǵa daıyn bolmaı shyqty. BK(b)P Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń 1930 jylǵy 18 aqpandaǵy jınalys hattamasynda Vollenberg 2 myń baı-kýlaktyń januıasyn eki aptada Aral teńizi jaǵalaýyna qonys aýdarý jáne ornalastyrý marshrýtyn daıyndaýǵa mindetteldi. Úıin tastap, údere kóshken halyqtyń sany kóbeımes úshin astyǵy joq aýyldarǵa, kolhozdar men TOZ-darǵa azyq-túlik járdemi jetkizilgen. Olardy úı-jaımen qamtıtyn Aral aýdanynda qurylys materıaldary joqtyń qasy. Jergilikti halyq onyń ornyna qamys, saz balshyq paıdalanyp keldi. Myńdaǵan qonys aýdarýshyǵa arnap baraktar salýǵa aǵash, shege, taǵy basqa qajet boldy. Biraq qajet qarajatty alý úshin Máskeýdiń ruqsatynsyz nesıe bólinbeıtin. Bul isterdiń barlyǵyna OGPÝ, ıaǵnı Birikken memlekettik saıası basqarma qyzmetkerleri aralasyp otyrdy, - dedi Bolatbek Qýatov.

Tarıhshy ótken ǵasyrdyń 30-jyldary Aral aýdanyna qansha otbasy kóshkenin bilý úshin arhıv aqtarǵan.

- Іri baılardy tap retinde joıyp, 2 myń otbasyn Aral teńiziniń jaǵalaýyndaǵy eldi mekenderge jiberý maqsatynda 1930 jylǵy 18 aqpan kúni Almaty qalasynda qupııa otyrys ótti. Onda Goloşekın men ıAgodanyń aýdandarda jappaı ujymdastyrý operatsııalaryn júrgizip, múlki tárkilengen baılardy Aral teńiziniń jaǵalaýyna ornalastyrý jónindegi jedelhaty talqylanǵan. BK(b)P saıası bıýrosynyń 1930 jylǵy 20 aqpandaǵy «Mesheý qalǵan ulttyq ekonomıkalyq aımaqtardaǵy ujymdastyrý jáne baı-kýlaqtarǵa qarsy kúres» týraly №49 qaýlysyna jaýap retinde Qyzylorda OGPÝ ólkelik bóliminiń asa qupııa qujattary usynylady. Soǵan sáıkes 20 aqpanda Kókaralda 4 myń adamǵa 20, 25 aqpanda 6 myń adamǵa 30 barak daıyndaldy. 25 aqpanǵa deıin Kókaralǵa aparý úshin jergilikti turǵyndardan 300 kıiz úı jalǵa alynyp, oǵan 2,5-3 myńdaı adamdy ornalastyrý kózdelgen. Barak úılerge balalar men qarttardy da jaıǵastyrý josparlanǵan. Osy is-sharany júrgizgende 12-13 myń adamdy turǵyn úımen qamtamasyz etýge bolady. Barlyq qurylys shyǵyny men qonys aýdarǵandardy ornalastyrý KazARSO-ǵa júktelgen. Aýdandyq arhıv qujattarynan balyq kásipshiligine den qoıǵan baılardyń da tárkilengenin kóremiz. Balyqshylardy osylaısha ashtyqqa uryndyrǵysy, balyq aýlaýmen aınalysatyn halyqqa tyıym salǵysy keldi. Aralǵa aıdalǵandar aýyr azapty tartty. Olarǵa teńizdi ólkeniń kóbinese tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy, shóleıtti jáne jartylaı shóleıtti klımaty qatty áser etti. Uzaq jol júrýden túrli aýrý paıda bolyp, bala-shaǵa ashtyqtan azyp, ólim-jitim kóbeıdi, - dedi tarıhshy.

Keńes odaǵynyń saıasatyna qarsy shyqqandar negizinen aýdan ortalyǵynan 120-250 shaqyrym shalǵaı ornalasqan aýyldarǵa jiberilgen. Ol kezde turǵyndar Aral qalasyna teńiz arqyly qatynaǵan.

- Kózkórgenderdiń esteliginen biletinim, olardyń kóbi balyq sharýashylyqtarynda jumys istegen. Teńizdiń baılyǵy olardyń ashtan qyrylyp qalmaýyna septigin tıgizgeni shyndyq. Biraq kóbi aýrý-syrqaýǵa tap bolǵan. Barak jetispeýshiligi, sanıtarlyq talaptyń saqtalmaýy, tuşy sý máselesi qıyndyq týdyrǵan. Tarıhı kezeńdegi ahýaldy tereńirek túsiný úshin sanıtarlyq dáriger Smaıylovtyń jazbasymen tanysý kerek. Onda 1930 jyldyń 10 sáýirine qaraı Aral kontslagerinde 6340 adam bolǵany, olardyń 30 kazarmaǵa ornalastyrylǵany jazylǵan. Kazarmanyń tar bolǵany sondaı, túnde adamdar bir-birimen tyǵylysyp uıyqtaıdy eken. «Bul ish súzegi paıda bolǵan kezde epıdemııa men jalpy aýrýdyń tez damýyna ákep soqtyrady. Terezelerdiń aýdany kishkentaı, ishi qarańǵy. Lagerde monsha joq, turǵyndar jýyna almaıdy. Tamaq ta jetkiliksiz. Olar 250 gramm nandy tegin alady, al aqshasy bar adamdar dúkennen tuzdalǵan balyq satyp alady. Nátıjesinde lager halqy ishýge jáne tamaq daıyndaýǵa sýdy kem degende ortasha táýliktik tutyný úshin paıdalandy. Bul jan basyna shaqqanda 3 lıtrge teń. Demek, tutqyndar kúnine shamamen 40 bóshke sý aldy. Bóshkelerdiń syıymdylyǵy ártúrli, 30-35 shelek. Odan qaldy, sý tógiletin, jolda joǵalatyn jaǵdaılar bar. Ákelingen sý muzben, qarmen, onyń erigen sýymen toltyryldy. Tirshilik náriniń jetkizilýin kem degende eki ese arttyrý, ıaǵnı kontslagerge kúnine shamamen 80 bóshke sý ákelý, sondaı-aq tamaqtanýdy arttyrý kerek. Ásirese, kún jylyǵan mezgilde asqazan-ishek aýrýlarynan balalar qatty zardap shegedi» delingen jazbanyń mazmunynda. Jer aýdarylǵandar ólkege 1930-1932 jyldary kóptep keldi. Kaganovıchtiń Soltústik Kavkazǵa jazalaý issaparynan keıin ol jaqtyń aýdandarynan Qazaqstanǵa myńdaǵan sharýashylyq kóship keldi. Qyzylorda oblystyq memlekettik arhıvi qoryndaǵy qujattardan 3 myń kýlak januıasynyń Aral óńirine kóship kelgenin kóremiz, - dedi Bolatbek Qýatov.

«Aral aýdanyna ekonomıkalyq sholý» taqyrybyndaǵy qujatta Aral aýdanynda 1932 jyly 55 335 adam tursa, sonyń 11 954-i nemese 21%-y ártúrli ult ókilderi bolǵany qamtylǵan. Oǵan deıin ózge ult ókilderiniń sany 2-3 myń shamasynda eken.

- Aral aýdanyna kúshtep qonys aýdarý, totalıtarlyq júıedegi jappaı qýǵyn-súrgin kezindegi negizsiz jazalaý sharalary – jekelegen adamdar emes, jekelegen halyqtar úshin qoldanylǵan shara. Kúshtep qonystandyrýdyń zardaby ólsheýsiz edi, ony basynan ótkizgender eshqashan umytpaıdy. Deportatsııalyq saıasattyń qatal jaǵdaıynda Aral topyraǵyna myltyqtyń ushymen kóship kelgender tek jergilikti halyqtyń qoldaýy arqasynda jan saqtady. Olar ózderi qıynshylyqta ómir súrse de, basyn qaýip-qaterge tikse de, qolyndaǵy sońǵy nanyn bólisip, taǵdyr tálkegine túsken halyqtarǵa eń qıyn sátte baǵa jetpes kómek kórsetti. Keıbir jergilikti qazaq januıalary olardy qaramaǵyna alyp, qamqorlyq jasap otyrdy. Olardyń urpaǵy keshegi 70-jyldarǵa deıin Aralda ómir súrdi, - dedi ol.

Buǵan deıin biz Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń aýmaǵynda Aqqyr aýylynan ońtústikke qaraı ornalasqan Jent qalashyǵynyń qupııasyna úńilýge tyrystyq.