Qazaqtyń zertteýshi-ǵalymdaryna shet elderden kóbirek izdený kerek- Sapar Ysqaqov
ASTANA. QazAqparat - Kúlli Eýrazııa jerinde arǵy babalarymyzdyń izi saırap jatyr. Ejelgi ǵundar, túrikter, qypshaqtardyń izi qalǵan álemniń 15 eline qazaqstandyq ekspedıtsııa attanady. Bul týraly búgin elordada ótken baspasóz máslıhatynda «Babalar izimen» ekspedıtsııasynyń jetekshisi, S.Nurmaǵambetov atyndaǵy Halyqaralyq qoǵamdyq-qaıyrymdylyq qordyń Astana qalasy fılıalynyń Prezıdenti, Halyqaralyq týrızm jáne sport Akademııasynyń akademıgi Sapar Ysqaqov málim etti.
Ol aldaǵy ekspedıtsııa baǵyty týraly egjeı-tegjeıli baıandap, sapardyń Torǵaı jerinen bastaý alatynyn málimdedi.
«Torǵaı - Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatuly sekildi daryndar dúnıege kelgen topyraq. Alǵashqy kóterilister bolǵan jerden mol tarıhı derek tabarymyz anyq. Ári qaraı Aqtóbedegi Qaraqypshaq Qobylandy memorıaldy keshenine baramyz. Oral qalasyndaǵy Ordany da aınalyp óte almaımyz. Atyraýda Saraıshyq degen kóne qala bar. Onda birqatar qazaq handary jatyr. Estýimshe, Jaıyq ózeniniń sýy eski qalanyń ornyn mújip jatqan kórinedi. Kóp artefaktiler joıylýy múmkin. Úkimet oǵan qarajat bólip, betonnan kedergiler turǵyzýda. Osy aýmaqtarǵa der kezinde zertteý júrgizgimiz keledi», - dedi Sapar Ysqaqov.
Ári qaraı saıahatshy Reseı aýmaǵyndaǵy Noǵaı, Qumyq, Daǵystanǵa jol tartatyndaryn, odan keıin arhıvterinde qundy materıaldar jatqan, túrli ańyzdar men jer-sý attary saqtalǵan Armenııa, Grýzııa, Soltústik Kavkaz, Qyrym, Belarýs, Ýkraına, Polshaǵa baǵyt alatyndaryn málim etti.
«Máselen, Armenııada, Erevannan 200-300 shaqyrym jerde qypshaqtar meken etken «Qypshaq» selosy bolǵan. Endi ony «Arıch» dep ózgertti. Mundaǵy monastyr ataýy buryn «Kıpchakavank» edi, qazir «Arıchavank» dep atalady. Aýyl janynda aǵyp jatqan ózenniń aty «Qazaq» bolǵan. Endi osy máseleni qozǵasaq, tarıhı derekter keltirip, ejelgi «Qypshaq» ataýyn qaıtarsaq dep armandaımyn. Ázerbaıjanda «Qazaq» degen tutas aýdan áli bar. Ózgergen joq», - dedi ekspedıtsııa jetekshisi.
Zertteý toby Eýropa aýmaǵynda Polsha, Germanııa, Vengrııa, Italııa, Frantsııaǵa barýdy josparlap otyr. S.Ysqaqulynyń aıtýynsha, Venetsııa qalasynda 1200-1300 jyldary qypshaq tilinde jazylǵan kitap saqtalǵan. Sondaı-aq, Venetsııada XV-XVI ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵynyń terrıtorııasy túsirilgen kartalar bar. Bul kartalardy Uly Jibek Jolyn arnaıy zerttegen Venetsııa saýdagerleri jasaǵan. Al Frantsııa - ǵundardyń, Edige batyrdyń aıaq basqan jeri, berirekte onda Mustafa Shoqaı ómir súrgen. Ekspedıtsııa Berlındegi Mustafa Shoqaıdyń beıitine jáne onyń jubaıy Marııanyń Frantsııadaǵy beıitine arnaıy soǵady.
«Ashylmaı jatqan tarıh kóp. Árıne, bir ekspedıtsııamen bárin qamtı almaımyz. Degenmen, jastarǵa jol ashyp bersek, olardyń tarıhymyzǵa degen qyzyǵýshylyqtaryn oıatsaq, eńbegimizdiń aqtalǵany», - dep aǵynan jarylǵan metsenat kelesi jylǵa oılastyrǵan josparlarymen bólisti.
«Kelesi jyly Qytaıǵa baryp, 130 jyl saltanat qurǵan ıÝan ımperııasy kezeńin zertteımiz. Qubylaı hannyń ýaqytynda handy qorǵaıtyn gvardııany tek qana qypshaqtardan jasaqtaǵan eken. Japonııaǵa joryq jasaǵanda da Qubylaı han áskerin qypshaqtar bastap barǵan», - dep tarıhı derekterdi keltirdi ol.
Sonymen birge, jıhankez «Babalar izimen» ekspedıtsııasyn uıymdastyrý ıdeıasynyń qalaı týǵanyn aıtyp berdi.
«Bir kezderi «Qazaqta el bolmaǵan, shekara bolmaǵan» degen alypqashpa sózder tarady. Bizde el bolǵan, jer de bolǵan, shekara da bolǵan. Babalarymyz qorǵap qalǵan en dala ońaılyqpen kelgen joq. Qazir elimizdiń terrıtorııasy álem boıynsha 9-oryn alady. Halqymyz 18 mıllıonǵa taqap qaldy. Astanamyzdy saldyq. Jaqynda EKSPO kórmesin ótkizgeli jatyrmyz. Sondyqtan, qazaq halqyn álemge tanytý aldynda ózimizdi ózimiz jete tanyp alaıyq. Babalarymyzdyń kim bolǵanyn, nemen aınalysqanyn, ózge elderdiń mádenıeti men tarıhynda qandaı iz qaldyrǵanyn bilýimiz kerek. Tarıhı derek óte kóp. Ony zerttep-zerdeleý kerek, bizdiń ǵalymdarǵa oıaný kerek. Olar aýyl arasyndaǵy qur áńgimeni ǵana jazyp júr. Syrtqa shyǵyp izdený kerek, bul úshin úkimet jaǵynan qarajat bóliný qajet. Olar árbir eldiń arhıvine, kitaphanasyna barýy tıis. Kórshiles Qytaıda ıÝan ımperııasy tusynda kóptegen kitaptar jazylǵan. Solardy kóterý kerek», - dep S.Ysqaqov óz sózin túıindedi.
Sapar Ysqaqov - belgili kásipker, metsenat jáne saıahatshy. Ol Ońtústik Polıýs (Antarktıda) pen Soltústik Polıýsti (Arktıka) baǵyndyryp, álemniń 6 qurlyǵynyń 125-ten astam elinde bolǵan. 2014 jyly «Astana EXPO-2017» jalaýymen 119 kúnde jer júzin laınermen aınalyp shyqty. 2016 jyly S.Ysqaqov «MIG-29» áskerı ushaǵymen 22 000 metrge stratosferaǵa ushqan. Aıta keteıik, Sapar Ysqaqov jetekshilik etetin «Babalar izimen» atty ǵylymı ekspedıtsııa 2017 jyldyń 4 mamyrynda saparǵa attanady . Olar ejelgi ǵundar, túrikter, qypshaqtardyń izi qalǵan álemniń 15 elin aralap, DNQ zertteýler júrgizedi.
