Qazaqtyń zaryn dombyra aıtar, dombyranyń zaryn kim aıtar?

Ony ǵalymdar neolıt dáýirine jatqyzǵany jáne aıan. Qazaqtyń dóńmańdaı ǵalymdary sonaý alty myń jyl buryn paıda bolǵanyn dáleldep bergen qazaqtyń sol qasıetti dombyrasy búginde arzandap ketti. Búginginiń sándi sózimen aıtqanda, qazaqtyń brendi bolýy tıis ulttyq aspap quntqa muqtaj. Bul týraly «Alash aınasy» gazeti jazady (avtory - Qyzǵaldaq Aıtjanova).

Dombyranyń qadir-qasıetin, tarıh-taǵylymyn jata-jastana zerttegen qazaqtyń ǵalymdary dombyra sapasyzdanyp bara jatqanyn jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı aıtýdan áste jalyqqan emes. Alty myń jyldyq tarıhy bar qazaqtyń dombyrasynyń búginde tek qolóner buıymy deńgeıinde qalyp qoıǵandyǵyn qulyndaı shyrqyrap, ashyna aıtqan ǵalymdarymyzdyń sózi jetimsirep áli júr. Qara bazardan bastap, han saraıyndaı syńǵyrlaǵan dúkenderde turǵan dombyra kóz aldaý úshin kádesyıǵa jaraǵanymen, qazaqtyń naǵyz dombyrasy degen ataqqa laıyq emestigin de dombyrany tanıtyn jurt kórip júr. Al kádesyı ataýlynyń ózimizge emes, ózgege, syrttan kelgen qonaqqa arnalatynyn eskersek, tili kúrmelgen, úni býlyǵyp shyqqan dombyrany kórgen olar qazaqtyń dombyrasy osy eken demesine shúbá joq. Dombyranyń mundaı kúıge túsýin ǵalymdar, zertteýshiler arnaýly ǵylymı ortalyqtyń, ony jasaıtyn tsehtyń joqtyǵymen tikeleı baılanystyrǵandy. Dombyranyń ishegin balyq aýlaıtyn jip almastyrǵany da dombyranyń qadirin mosqaldap emes, batpandap kemitip barady.

Estýimizshe, keńes kezinde Semeı qalalyq et kombınatynda dombyra úshin qoı ishegin óńdeý tsehy bolypty. Konservatorııanyń qasynan ǵylymı ortalyq ashylyp, qoı ishegin dombyraǵa jaratý isi de qolǵa alynǵan. Biraq onyń bári búginde joq. Alaıda joǵymyzdy túgendep, barymyzdy pash etken osy kúnde dombyranyń qadir-qasıetin qalpyna keltirý úshin ondaı ortalyq pen arnaýly tseh qajettigin talaı aıtqandy baspasóz betterinde ǵalym Jumageldi Nájimedenov.

«Qazirgi dombyraǵa qatysty nómiri birinshi problema ishektiń joqtyǵy.Dybystyń durys shyǵýy 50-60 paıyz ishekke baılanysty. Baıaǵy sheshen dombyralardyń ornyna qazir mańqa dombyralar qaptap ketti. Al ol mańqa dombyramen qazaqtyń rýhyn kótere almaısyz. Qazaqtyń rýhyn kóteretin qońyr úndi dombyra. Qońyr úndi qalypqa keltirý arqyly qazaqtyń aqyl-oıy, sanasy ózgeredi. «Dombyra tartqan bala jamandyqqa barmaıdy», «Dombyra ustaǵan bala adaspaıdy» degen taqyryptarda maqala da jazdym. Bıliktegi keıbir qazaqtarda dombyraǵa degen mensinbeýshilik qalyptasqan sııaqty. Mádenı saıasat jáne ónertaný ınstıtýttyń dırektory Erlan Saırov byltyr respýblıkalyq forýmda «Dombyrany brend qylyp alaıyq» degen bastama kóterdi. Qabyldanbaı tastaldy emes pe? Máńgilik rýhanı baılyǵymyz qazir memlekettik standartqa kirmeı otyr. Bıliktiń qazaq rýhanııatyna degen kózqarasy osydan-aq kórinip turǵan joq pa? Dombyra qazirgi jaǵdaıda tek qolóner retinde qalyp otyr. Ǵylymı ortalyq ashqanda ǵana akýstıkasyn zertteý arqyly dombyrany memlekettik standartqa engize alamyz. Sosyn myqty ǵylymı keńes qajet bolady. Arnaıy ishek jasaıtyn tseh ashý máselesi óz aldyna. Gıtara men skrıpkanyń arnaıy óziniń ishegi bar. Dombyranyń ishegin shyǵaratyn tseh nege bolmaýy kerek? Qatty buraýǵa shydaıtyn bolǵandyqtan, keıin balyq aýlaıtyn leskini taǵyp qoıdyq. Al ol sozyla beredi. Іshektiń sozylýy mýzykanttarǵa keri áserin tıgizip jatyr. Sahnada turyp ishegi sozylyp ketedi de, qulaǵyn buraı beredi. Baz bireýler qoıdyń isheginen jasalǵan ishekti úzilgish, tútilgish, kirlegish dep júr. Bos sóz. Dombyrany zerttep júrgen keıbir jigitterdiń ilimi, bilimi bar, biraq ǵylymy joq. Ýkraınanyń Poltava degen jerinde qoıdyń ishegin bizdiń elimizden alyp, halyqaralyq standartqa saı óndiredi eken. Endeshe ózimizde de nege ǵylymı ortalyq, tseh ashyp óndirmeske? Kezinde urshyqtan ıirgen ǵoı. Kelisemin, urshyqtan ıirgen ishektiń dıametri jýan nemese jińishke bolyp shyǵýy múmkin. Al arnaıy tsehta qalaı saqtalýy kerektigi, kólemi eskerilip jasalatyn edi» degen-di. («Abaı.kz»)

«Keńestik jyldarda Semeı qalalyq et kombınatynda dombyra úshin qoı ishegin óńdeý tsehy bolǵan, keıin ol jabylyp qaldy. Jumageldi ámiri, múmkindigi barlarǵa sol tsehty qaıtadan ashý jaıynda áldeneshe ret tilek bildirdi, biraq «kóreıik» degen selqostyqqa tap bola berdi. Ondaı tseh Ýkraınada bar degendi estigen Jumageldi óz qarajatymen ádeıilep baryp, mán-jaıǵa qanyp, on par ishek alyp qaıtty da, mundaǵy ataqty kúıshi aǵalaryna úlestirip, ózimizde ishek tsehyn ashýǵa atsalysýdy ótindi...» dep jazady Ǵabbas Qabyshuly («Adyrna»).

Oǵan qosa, dombyra jasaýshy sheberlerdiń arasynda sabaqtastyqtyń joqtyǵy da sheberlerdi kemitip otyr. ıAǵnı búginde dombyra jasaıtyn sheberler elimizde sanaýly-aq bolsa, olardan dáris alyp onyń úrdisin jalǵastyryp otyrǵan mekteptiń de kemshindigi kórinip tur. Al «álemde ulttyq saz aspaptaryn áspettep, kókke kóterip otyrǵan jurttar urpaq sabaqtastyǵyn berik ustanǵan» deıdi derekter. Aıtalyq, Italııanyń Kremon qalasynda XVI ǵasyrdyń aıaq sheninde qalyptasqan skrıpka jasaýshylar mektebiniń maıtalman qas sheberleri Amatı, Gvarnerı, Stradıvarıler jasaǵan aspaptardyń dúnıejúzine áıgili bolýynyń syryn qysy-jazy bir jerdi meken etken mekteptiń dástúr sabaqtastyǵynyń úzilmeýinde, bir tájirıbeni bastaǵan ustaz ony óz shákirtine ulastyryp otyrýynda, shákirtiniń sol isti jalǵastyrýymen baılanystyrady. Bul sózdiń de jany bar.Ókinishke qaraı, bizde bul da aqsap tur.

Bir kezderi qazaqtyń ulttyq kıimi shapandy qytaıdyń arzanqol shúberegi arzandatyp jibergen kúıdi keshpes úshin ulttyń uly aspaby dombyraǵa den qoıatyn kez kelgeli qashan?! Biraq soǵan moınymyz jar bermeıdi. Uıat, tipti!