Qazaqtyń ulttyq oıyny - han doıbysy qashan eskeriledi?
ASTANA. QazAqparat - Qazaqtyń ulttyq sporty dese esimizge birden «Qazaq kúresi», «Toǵyzqumalaq», «Alaman báıge», «Kókpar», «Altybaqan», «Aýdaryspaq», «Jamby atý», «Arqan tartý», «Qyz qýý», «Teńge ilý», t. b. ulttyq boıaýy qanyq sport túrleri túsedi.
Ulttyq sportymyzdyń qaı túri bolsyn jas urpaqty tózimdilik pen sheberlikke, ultjandylyqqa baýlýmen qatar, erik jigerin shyńdaýǵa qosar úlesi kóp ekenin ańǵarý qıyn emes. Alaıda, búgingi tańda osyndaı qundy - ulttyq oıyndarymyzdyń ornyn batystyń tehnologııalyq atys-shabys mýltfılmderi men oıyndary basyp bara jatqany janymyzǵa batady.
Elimiz táýelsizdik alǵannan beri qaraı kóptegen qundylyqtarymyzdy jańarttyq. Jańǵyrttyq. Desede, qolǵa alynbaı jatqan áli talaı ulttyq oıyndarymyzdyń bar ekeni anyq.
Búginde elimizdiń ár túkpirinde eki kúnniń birinde ár túrli sport saıystary ótip jatady. Sol sport túrleriniń biri qazaq topyraǵyna erteden tanys bolsa, keıbireýleri keıinnen kelgen, tipti, buryn ne ekenin bilmeıtin sport túrleri. Mysaly, «karate» sııaqty sport túrleri elimizge táýelsizdik alǵannan keıin keldi. Mine, osyndaı sport oıyndarynyń elimizde keń etek alýyna erinbeı eńbek etip, terin tógip júrgen qazaq azamattarynyń da qatary jyl saıyn artyp kele jatqanyn kúndelikti ómirde kórip júrmiz. Árıne, álemdegi ár sport túrin meńgergenimiz ózimizge jaqsy. Biraq, óz ultymyzdyń ulttyq oıynyn esten shyǵarý eldigimizge syn ekenin de umytpaýymyz kerek.
Osy oraıda, eki mysal keltire keteıik, az ǵana jyldar ishinde koreı halqy qajyrly eńbeginiń arqasynda ózderiniń «taekvondosyn», japondyqtar «dzıýdo» kúresin Olımpıada oıyndarynyń baǵdarlamasyna engizip úlgerdi. Al, bizdiń birde-bir ulttyq oıynymyz Olımpıada oıyndary túgili Azıada oıyndarynyń baǵdarlamasyna enbeı keledi.
Sońǵy jyldary tól kúresimiz - qazaq kúresin keń kólemde damytýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Buǵan da shúkir deımiz. Degenmen keıbir ulttyq sport oıyndary eskerilmeı, umytylyp bara jatqany janymyzǵa batady. Sonyń biri kóneden kele jatqan qazaqtyń ulttyq oıyny - han doıbysy.
Qazaqtyń han doıbysy - ulttyq sport túriniń biri bolyp tabylady. Osydan birneshe jyldar buryn atalmysh oıyn túrin elmizde damytýǵa Ánýar Qabdoldauly men Qaırat Jaqııauly esimdi azamattar uıym quryp, oıynǵa arnaıy patent alǵan bolatyn. Osyndaı ult ónerine janashyr adamdardyń eseli eńbeginiń arqasynda Han doıbysy qazaq elimen qaıta qaýyshqan edi.
Alaıda, bul ıgi bastama sońǵy jyldary jalǵasyn tappaı qaldy. Tipti, el ishinde jarystar da uıymdastyrylyp jatqan joq.
Bul oıynnyń tarıhy tym tereńde jatyr. Aıtalyq, zertteýshiler Almaty oblysy Esik qalasy mańynan tabylǵan «Altyn adamǵa» qazba jumystaryn júrgizý barysynda han doıbysynyń oıyn tastaryn da qosa tapqan bolatyn. Kıiz úı pishindes tastar ártúrli qazaqy oıý-órnektermen naqyshtalyp, pildiń súıeginen jasalynǵan. Arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde ǵalymdar bul tastardyń qoldanysta bolǵan merzimin úısin memleketiniń zamanymen saıkestendirip otyr.
Han doıbysy oıynynyń ereksheligi - munda qazaq handyǵynyń, demokratııalyq bılik júıesi oıyn túrinde kórsetilgen. Jalpy doıby oıyny - adamzat aqyl oıynyń jemisi.
Bul oıynnyń negizgi ataýy «Qazaqtyń dana bı doıbysy» eken. Biraq, keıinnen halyqqa túsinikti bolýy úshin arnaıy «han doıbysy» degen ataý berilgen. Onyń da ózindik máni bar. Bul sport túrin nasıhattaýshylardyń sózine súıener bolsaq, «han doıbysy» sonaý erterekte memleket tizginin ustaǵan handardyń, bılerdiń arasynda keń taralǵan oıyn túri. Kezinde han, bı sekildi tutas memleket tizginin qolyna ustaǵan babalarymyz qazaqtyń «dana bı» doıbysyn tek oıyn turǵysynan emes, el basqarýdaǵy saıası qural retinde de paıdalanǵan eken. Sol sebepti de qarapaıym halyq arasynda ashyq jarııalanbaǵan, keıinnen handyq dáýir aıaqtalǵan soń qarapaıym halyqtan alshaqtap qalsa kerek.
Jaqynda atalmysh sport túri týraly mynadaı jazbany oqyp qaldym: «Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» dep halyq arasynda kóp aıtylyp júrgen maqaldy, «Tórteýimiz kópke túsinikti, ıaǵnı, tórt qubylamyzdyń teń bolyp, týra joldan aýytqymaı júrýimiz. Al, altaý degenimiz kim? Altaý ol - «han doıbysy» oıynynyń keıipkerleri. Taratyp aıtar bolsaq: Han, Bı, Bek, Alash, Tentek, Qarasha. Endi, joǵaryda aıtyp ótken maqaldy taldap aıtyp berer bolsaq, álgi hannyń aınalasyndaǵylardyń barlyǵy qashanda basshysyna qulaq asyp, qıly qystaý zamanda bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýy tıis. Qysqasy, altaý ala bolmaýǵa tıis. Bul oıynǵa qatysýshy eki adam hannyń rólin atqarady. Al, han bolǵannan soń, qol astyńda birshama halyq bolady. Sondaı-aq jaýlaryń da bolatyny sózsiz», - dep jazylǵan eken. Mine, osydan-aq bul ulttyq oıynymyzdyń qanshalyq mańyzdylyǵyn, ary jaǵynda úlken fılosofııalyq mán-maǵyna jatqanyn ańǵarý qıyn emes.
Bul oıynda qatysýshy eki adam hannyń rólin atqarady. Al, han bolǵan soń, qol astynda birshama halyq bolady, sondaı-aq jaýlary da bolatyny sózsiz. Aldyńyzdaǵy tórtkóz tortaqtany ertedegi soǵys alańy retinde qaraısyz. Kimniń saıası aqyly basym bolsa, sol adam jeńiske jetetindigi belgili.
Han doıbysy - bilgen adamǵa syry men qyry tereń, quny ólsheýsiz, fılosofııalyq máni zor, bolashaǵy baıandy, ata-babalarymyzdan qalǵan taptyrmas mol muranyń biri bolyp sanalady. Doıbynyń eń ǵajaıyby - onyń kestesi. Keste oıý-órnektermen naqyshtalǵan.
Al, taqtadaǵy ortaq fıgýra - qazaqtyń kıiz úıi. Kıiz úıdiń syrtyndaǵy oıý-órnekteri, shańyraǵynyń túsi, olardyń dárejesin, naqtylaı aıtsaq hany men qarashasyn, bı men batyryn anyqtaýǵa kómektesedi. Han kestesi jeti qazyna men jeti yrystan quralady. Ondaǵy tórt qanatty oıý han taǵynyń belgisi, «qarashasyz han bolmaıdy, quıryqsyz qus bolmaıdy» degendeı, hannyń eki serigi bolady. Oń jaǵynda serkesi, sol jaǵynda qyran búrkiti.
Qoryta kelgende elimizdiń asyl murasy bolyp saqtalǵan han doıbysy ata-babamyzdan qalǵan amanat, amanatqa qııanat - kúná. Demek, han doıbysyn damytyp, ulttyq oınymyzdy órkendetip bıikke jetkizý, ári erteńgi urpaqqa ulastyrý birneshe azamattyń isi emes. Qaıta, barlyq qazaqtardyń paryzy bolyp sanalady. Ári ulttyq oıyn túriniń salmaǵyn arttyrdy. Olaı bolsa, tól oıynymyzdy damytýǵa birge kúsh salaıyq, aǵaıyn.
Kúnsultan OTARBAI
