Qazaqtyń rýhyn kórsetip, kóteretin eskertkishter kóp bolýy kerek - músinshi Dýlat Úsembaev
ALMATY. QazAqparat - Almatyda 2017 jyldyń 31 mamyr kúni Qarasaı batyr jáne Naýryzbaı batyr kósheleri qıylysyndaǵy, Keńes ókimeti kezinde ishki ister jáne qaýipsizdik organy (NKVD-KGB) ǵımaraty ornalasqan mańdaǵy saıabaqta asharshylyq qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashylǵan bolatyn. Eskertkeshti Qanat Bıgýlıev, Aıdos Búrkitbaev pen Dýlat Úsembaev somdaǵan. Baıqaýǵa túsken 21 jobanyń ishinen týyndylary iriktelip alynǵan sheberlerdiń búgingi kúni mádenıet salasynda óz qoltańbasy bilinip, esimderi áıgilenip keledi.
Qazaqstan tarıhynyń aqtańdaq betterin eske salatyn bul týyndy qazaq tarıhyn tanytqany sózsiz. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Biz zamanaýı mádenıetimizdiń qandaı ókilderi álemdik arenaǵa jol tartýy kerektigin anyqtap alýymyz kerek. Ulttyq mádenıetimizdiń ozyq úlgilerin iriktep alǵannan keıin shetelderde olardy tanystyrý rásimderin ótkizemiz» degen bolatyn. Osy oraıda, atalǵan músinshilerdiń biri Dýlat Úsembaevty qazaq mádenıetin shet elde qalaı tanytamyz degen taqyrypta áńgimege tartyp kórgen edik.
- Dýlat myrza, «Asharshylyq» taqyrybynda músin jasaý qıyn bolǵan joq pa?
- Eskertkishti qoıǵannan keıin úlken kisiler nemereleri men balalaryn alyp kelip, asharshylyq týraly aıtyp jatqanyn kórdik. Buǵan ishteı rıza boldyq. Ultyn súıetin árbir azamat bul tarıhı oqıǵany bilýge, este saqtaýǵa mindetti. «Asharshylyq qurbandary» taqyrybyna músin qoıýǵa konkýrs jarııalanǵany týraly «Ana tili» gazetinen qulaqtandyrýdy oqyǵannan keıin, biz Aıdos Búrkitbaev, Qanat Begýlıev úsheýimiz konkýrsqa qatysýǵa bel býdyq. Uzaq izdendik, sol kezeńniń tarıhyn beıneleıtin kitaptardy, maqalalardy oqydyq, keıbir kónekóz qarttarmen áńgimelestik. Obrazdyń aıqyn da mazmundy shyǵýyna kúsh saldyq. Eskertkishtiń birneshe nusqalary jasaldy. Úsheýimiz aqyldasa kele «Ana men bala» taqyrybyndaǵy jumysty báıgege qosqan oryndy dep sheshtik. Sebebi, ana - adam balasyna ómir syılaýshy. Bala - ómirdiń jalǵasy, bolashaq. Bul - eskirmeıtin, ólmeıtin taqyryp. Úmitimiz aqtaldy, konkýrsqa túsken 21 shyǵarmashylyq jumystyń ishinen qazylar alqasy bizdiń jumysty tańdapty, Astanada Memlekettik komıssııa bekitti.
- Osy músin arqyly qazaqtyń eń aýyr kezeńin beıneledińizder. Osy tarıhı taqyrypta taǵy ıdeıalaryńyz bar ma?
- Árıne, tarıhı taqyrypta jumys isteý úshin sol tarıhty tereń bilýiń kerek, ultyńdy shyn júregińmen súıý qajet. Eń bastysy - el aldyndaǵy jaýapkershilik. Týyndy bolashaq urpaqty tárbıeleýge qyzmet etse, bizdiń maqsatymyzdyń oryndalǵany. Qala ákimshiligi músinniń daıyndalýyn qadaǵalap otyrdy. Keıbir usynystardy muqııat eskerdik. Eskertkishtiń ashylý saltanatyna halyq kóp jınaldy, jyly qabyldady. Jalpy, táýelsiz Qazaqstan tarıhı jańǵyrý kezeńin bastan keship otyr. Alashordanyń qurylǵanyna 100 jyl toldy. Osy taqyrypty jarqyrata kórsetýge birqatar ıdeıalarymyz bar. Onyń bári ýaqyttyń enshisindegi dúnıeler. Qoldaýshy tabylsa, birlese jumys isteýge árqashan daıynbyz.
- Qazaq mádenıetin tanytýmen qatar, qazaqtyń óneri men tarıhyn da tanytatynymyz sózsiz. Bul tanytý máselesi jetkilikti deńgeıde bolyp jatyr ma?
- Men jaqynda Ýkraınaǵa baryp keldim. Olardyń alańdaryndaǵy monýmentterin kórdim, eskertkishterimen tanystym. Memleketiniń tarıhyn, saltyn, bolmysyn sol eskertkish arqyly tanydym dese bolady. Sondaı týyndylar bizde jetispeıdi. Bizdiń tarıhymyz bar, túrki áleminen bastap, tin tartqanda nebir tulǵalar bar. Bizde rýhty kóteretin monýmentter az. Sondaı, monýmentter kóp bolsa deımin. Týrıster kelgende birden kózge túsetin bolsa. Tarıhymyzdy tanytatyn monýmentter kóp bolsa eken. Biz jasaǵan músinniń bıiktigi 3,70 metr. Qola men granıtten bir jarym aıdyń ishinde jasap shyqtyq.
Bul taqyryp táýelsizdiktiń arqasynda ashylyp otyrǵanyn taǵy bir aıta keteıik. Ózderińiz bilesizder, elimizde 1918-1933 jyldary arasynda Qazaqstanda ártúrli derektermen úsh mılııonnan astam adam qaza tapqan eken. Onyń ishinde 1931-1933 jyldary 1 mıllıon 700 myńǵa jýyq adam sháıit boldy.
- Suhbattasqanyńyzǵa rahmet.
