Qazaqtyń óz fýtbol «Barselonasy» bolady

Jylqyny qolǵa úıretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy»,- dep jazady. Keıingi jarty ǵasyrǵa deıin Uly daladan taraǵan atqa minip jarysý júzdegen jyldar boıy adamzat balasy úshin eń úlken sport boldy. Onyń túrli tarmaqtary da kóp. Ýaqyt ótip, zamanalar ózgergen tusta adamzat balasy úshin fýtboldyń mańyzy artty. Qazirgi kezeńde sporttyń ishindegi eń kóp taralǵany, ári eń qoljetimdisi - ol fýtbol. Fýtbol álemdegi №1 sport. Aýdıtorııasy 3,5 mıllıardqa jýyq adam. Fýtbol uıymy - FIFA álemdegi №1 halyqaralyq uıym. Onyń músheliginde 211 elder men ondaǵan uıymdar bar. Qazaqstanda fýtboldy qarqyndy taratýǵa jekelegen azamattar úles qosýda. Solardyń qatarynda Qazaqstan-Portýgalııa fýtbol Assotsıatsııasynyń teń tóraǵasy, «Arlandar» fýtbol klýbynyń prezıdenti Fazylbek Ábsattaruly bar. Maýsym aıynyń aıaǵynda Portýgalııada ótetin qurlyqaralyq balalar birinshiligine onyń komandasy attanyp ketti. Biz Fazylbek Ábsattarulymen osy sapar aldynda suhbattasqan bolatynbyz.

Qazaqstan-Portýgalııa fýtbol Assotsıatsııasy men «Arlandar» fýtbol klýby birlese otyryp, mektep pánderin fýtbol arqyly úıretýdiń kiriktirilgen ádistemesin jasap shyǵypty. Sizder daıyndaǵan osy zertteý jumysynyń kótergen máseleleri týraly bizdiń oqyrman qaýymǵa aıtyp ótseńiz?
Qazirgi qoǵamymyzdaǵy kókeıkesti másele adam janynyń kereǵarlyǵy. Depresııa dertiniń ýshyǵa túsýi der edim.Bul dert aspannan túsken joq. Bastaýyn mektepten alady. Oǵan balalarmen jumys isteý barysynda kóz jetkizdik. Kez kelgen zattyń jasalatyn zaýyty, fabrıkasy bolsa, Adamnyń áý bastan qalyptasatyn orny ol - mektep...
Dertke shaldyqqan qoǵamdy emdeýge bas qatyryp júrip; saýatty, bilimdi, mádenıetti adamdy qalyptastyrýǵa úles qosý maqsatynda bilim berý júıesine usynys jasadyq. Ol mektep pánderin fýtbol arqyly úıretý. ıAǵnı balanyń oıynǵa degen qyzyǵýshylyǵyn paıdalana otyryp, balaǵa maksımaldy bilim, tárbıe berý.
Bul ádisteme ásirese mektepke endi bara bastaǵan bastaýysh synyp oqýshylary úshin mańyzdy. Sebebi oıyn balasyn birden partaǵa otyrǵyzyp qoıý qıynǵa soǵady. Bulaı uzaq ýaqyt bir orynda otyryp úırenbegen balalar sol úshin mektepke barǵysy kelmeıdi, sabaqqa qyzyǵýshylyǵy azaıady. Sol úshin balalar sabaqty árdaıym jaqsy kóredi dep aıta almaımyz. Biraq oıyndy, onyń ishinde fýtboldy jaqsy kóredi. Balalardy sabaqqa beıimdeý úshin, maksımaldy bilim berý úshin, olarǵa oıyndardy paıdalana otyryp qyzyqtyrý kerek.
Fızıkalyq belsendilik kezinde, balalardyń kóńil kúıiniń eń qatty kóteriletin sáti - ol fýtbol oınaǵanda anyq baıqalady. Ol kezde balalardyń esi shyǵyp kete jazdaıdy. Kóńil kúıi kóterińki bolǵan soń stress azaıyp, aqparatty qabyldaý qabileti kúsheıedi jáne este saqtaý qabileti, ıaǵnı jady artady. Osy sátte mı maksımaldy jumys isteıdi. Mıdaǵy qan aınalym retke kelgen soń, onyń ımmýnıteti artyp túrli mı aýrýlarynan saqtaıdy.
Álemdegi eń myqty bilim berý júıesi Fınlıandııa. Fınn balalary mektepte kóp otyrmaıdy. Olar fızıkalyq belsendilikke kóp ýaqyt jumsaıdy, ıaǵnı sportqa.
Bizdiń maqsatymyz, balaǵa maksımaldy túrde jemisti bilimdi kóbirek berý, boıyndaǵy daryndylyq álemin ashý. Densaýlyǵy myqty, belsendi adam bolyp qalyptasýyna qolǵabys etý. Bala fızıkalyq belsendi bolǵanda, ómirde de belsendi bolady.
Bul ádisteme balalar arasynda ádettegideı «qıyn sabaqtan qashý» degen psıhologııalyq álsizdikti joıady. Biz balalarǵa bilimdi ústemdikpen úrkitip - qorqytyp úıretpeýimiz kerek. Birge úırenýimiz kerek. Kerek bolsa bizdiń de balalardan úırenetinimiz bar. Balalar optımızm men jaqsy oılardyń bulaǵy. Olardan biz armandaýdy, senýdi úırene alamyz. Biz balalarǵa maksımaldy shyǵarmashylyq erkindik bergende, talantyn ashqanda fýtbolmen qatar sabaqtyń da túbin túsiretin bolady. Biz balalardyń qalaǵan, tańdap kózdegen maqsattaryna olardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý arqyly ǵana qol jetkize alamyz.
Kiriktirilgen oqý baǵdarlamalaryn damytý bilim berý fılosofııasynda balany «mán-maǵyna izdeýshi jeke tulǵa» retinde tanýdan bastalady. Bul uǵym bizdiń elde jat nárse emes. Mysaly, Abaıdyń «tolyq adam» kontseptsııasy ár balany jeke tulǵa retinde qarastyrýǵa negiz beredi. Al Sovet Odaǵy tusynda pedagogıkada tulǵalyq damý baǵyty qarqyndy damydy. Alaıda ol qaıta qurý kezeńine tap keldi de, sońyna deıin tujyrymdalmady. Kiriktirilgen oqý erkin úırený degendi bildiredi. Bul jerde erkindik degen ne? Baǵaǵa baılanbaı, erkin túrde bilýge umtylǵan bala úırený protsesinde óz denesin, oılaryn, sezimderin, ishki túısikterin túgeldeı iske qosady. Munda úırený de ádettegi jabyrqańqy sıpatta emes, emotsııaǵa toly bolady. Ekinshiden, álemdik tájirıbede balanyń oqý keńistigine asa mán beriledi. Tórt qabyrǵa synyptyń ishinde otyrsa da, ondaǵy árbir buryshty, ár partany, ár sóreni balanyń damýyna ońtaılandyrýǵa tyrysady. Keńestik túsiniktegi qatar-qatar túzý, dybys shyǵarmaı otyrý degen uǵym joq. Osynyń bárin eskersek, bizdiń elde oqý keńistigine áli de jiti mán berilmeı keledi. Al fýtbol alańy sol erkin oqý keńistiginiń keremet balamasy bolar edi.
Balalar úırený úshin selqos túrde kútip otyratyn tabula rasa, ıaǵnı taza taqta emes. Olardyń mindetti túrde tanyp, odan ári damytýdy qajet etetin ózindik ishki álemi, fızıkalyq, emotsıonaldyq, áleýmettik áleýetteri bolady. Oqýshylardy ómirdegi túrli rólderge daıyndaý úshin, oqytý ortasy olardyń jeke daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalýy tıis. Sondyqtan kiriktirilgen oqý baǵdarlamalary ustaz ben bala arasynda este qalarlyq úırený sátterin qalyptastyrady. Al oqýlyqtar men bilim berý standarttary eshqashan tájirıbe arqyly úırenýdiń ornyn basa almaıdy. Áıgili amerıkandyq ǵalym Dıýıdyń aıtqandaı, bilim berý degen ómirge daıyndaý emes, bilim berýdiń ómirdiń ózi. Oqý baǵdarlamalary kiriktirilgen kezde, tanymdyq málimetter aınalamen, kúndelikti ómirmen ózara baılanystyrylyp, oqýshynyń úırený protsesin tıimdirek etedi. Mysaly, synyp qabyrǵasynda tabıǵatty taný, ony zertteý qıyndyqtar týyndatady. Al osyndaı tájirıbelerdi fýtbolmen baılanystyrǵanda, balalardyń qyzyǵýshylyǵy arta túsedi.
Endi naqty fýtbol álemine toqtalsaq. Elimizdegi kásibı fýtbol klýbtarynyń materıaldyq jaǵy men qarjylandyrýy týraly aqparatty tabý qıyn. Bıznes fýtbolǵa barmaı jatyr. Al, álemde ár fýtbol klýbynyń naqty quny bar. Satylady, ınvestorlar qarjy quıady degendeı. Mysaly Reseı chempıonatyndaǵy "Krasnodar" komandasyna toqtalsaq. Saýdager bıznesmen S. Galıtskıı sýpermarketter jelisin satyp, "Krasnodaryń" 70% satyp aldy. 300 mln. $ stadıon salyp berdi. 60 mln.$ stadıon aınalasyna demalys saıabaǵyn jasady. Klýbtyń jyldyq bıýdjeti 70 mln $. Tabysy 62 mln. $ bolsa, Evropa men Chempıondar lıgasynan jaqsy kórsetkishteri úshin 80 $ alǵan. Klýbtyń búgingi satylym baǵasy 112 mln.$. Jas fýtbolshylardy daıyndaýǵa jyl saıyn 90 mln. $ bólip, Reseıde 30 balalar fýtbol klýbyn ashqan. Ol jerde bári tegin eken. Bir bıznesmen balalarǵa osynshama qýanysh syılap otyr.

- Ras aıtasyz, álem ózerýde. Aýrýhana salyp aýrý shaqyrǵansha, sport saraılaryn salyp aýyrmaýdyń jolyn izdegenimiz durys.
Fýtbol ǵajap sıqyry, adamdardy bir-birine jaqyndastyratyn №1 sport. Beıbitshilik sporty. Qanshama soǵystar osy fýtboldyń arqasynda toqtady. Soǵysyp jatqan elder fýtbol matchtary kezinde soǵysty toqtatyp qoıyp, birge kóretin bolǵan. Ásirese balalar arasynda fýtboldyń sıqyry kúshti. Bir-birin tanymaı, jatyrqap turǵan balalardyń qalaı birge fýtbol oınap ketkenderin bilmeı qalady. Biraz ýaqyt birge fýtbol oınap júrip attaryn keıinnen biledi. Ýaqyttyń ózi dáleldegenindeı, qazir fýtbol sporttyń bir túri ǵana emes. Eńbektegen baladan eńkeıgen qarııaǵa sheıin, memleket prezıdentinen balabaqshadaǵy balanyń da ómiriniń bir bólshegine aınaldy. Sondaı-aq, fýtbol balalarǵa taǵy ne úshin kerek? Fýtbol, álemdik tájirıbe dáleledegenindeı balalar arasyndaǵy aýrýlardyń azaıýyna; dinı, ekstremıstik, teris ıdeologııalyq aǵymdarǵa boı aldyrmaýyna; terisqylyqtar men ádetterdiń, buzaqylyqtar men qylmystardyń azaıýyna sebepker. Sondyqtan biz fýtboldy damytýǵa múddelimiz.
Biraq, biraq... Osy álemdegi eń qol jetimdi sport túri, Qazaqstan balalary úshin qol jetimsiz bolyp tur. Elordamyzda balalarǵa arnap fýtbol alańyn salsa da jyrmyshtap, úzip - julyp jarymjan ári tar alań salady. Onyń ózi ýdaı qymbat ári jaldaý aqysy qoljetimsiz. Jeri tap - tar Japonııanyń ózi mundaı tar, ári sapasyz alańdar salmaıdy. Tokıoda turǵan úsh jylda sony kórdim. Ákimdiktiń fýtbol mektebi, ol da qol jetimsiz. Mysalyǵa, 1 mln. turǵyny bar Nur - Sultanda birkelki jastaǵy mektep oqýshylary boıynsha jalǵyz komandaǵa 25-30 - dan artyq bala qabyldaı almaıdy. Onyń ózinde, qolynda bıligi barlardyń bala-shaǵasy, aǵaıyn týysynan artylmaı qalady. Al jalǵyz astanamyzdaǵy myńdaǵan basqa balalar qaıda barýy kerek? Meni qatty oılandyryp, tań qaldyratyny Astana-Arena sekildi professıonal alańdarǵa fýtbol úırenip júrgen balalar esiginen syǵalap, kirip oınaýdy armandap júrgende, qarajaty kóp ulttyq kompanııalar qyzmetkerleri kóńil kóterý úshin dop teýip júretini. Óte ókinishti jaǵdaı. Mine, osyndaı fýtboldyń múshkil jaǵdaıynan keıin bul sport qalaı damıdy? Aýrýyn jasyrǵan óledi, degen ustanymmen, fýtbol ólip qalmaı turǵanda dabyl qaǵaıyn degen oı, meniki.
- Qazaqstan biraz sport túrlerinen álemdik bıik nátıjelerge qol jetkizip júr. Tek osy tekti fýtbol jankúıerlerin qýanta almaýda. Bazbireýler fýtbol bizdiń tabıǵatymyzǵa jat sport degen áńgimelerdi shyǵaryp júr. Oǵan ne deısiz?..
- Qazaqstan balalary fýtbol oınaı almaıdy degen pikir múlde qate. Eýropanyń lıgalarynda qanshama Qazaqstannyń balalary fýtbol oınap júr. Fýtbol oınaı alatanyna budan artyq dáleldiń qajeti joq. «Ne ekseń, sony orasyń». Bul jemqorlyq degen báleniń asqynǵany sonshalyq, Qazaqstannyń balalary qazir óz alańynda, óz komandasynda oınaı almaıtyn jaǵdaıǵa jetkizdi. Sol úshin de legıonerler fýtbolshylar shekten tys kóbeıip ketti. ıAǵnı aılyǵy joǵary degen klýbtardyń negizgi quramynda, basym derligi sheteldik fýtbolshylar. Dálelmen aıtar bolsaq, Qazaqstannyń eń baı klýby «Astana» - nyń negizgi quramynda, ózi daıyndaǵan - ıaǵnı klýbtyń fýtbol ortalyǵy daıyndaǵan birde bir túlegi joq. Barlyǵy syrttan kelgender. Sonda "Astana" fýtbol ortalyǵynyń jyldar boıy daıyndaǵan túlekteri qaıda, qaıda ketip jatyr? Eger de biz osy protsesti tezarada toqtatpasaq, legıoner fýtbolshylar naryǵymyzda odan saıyn kóbeıe bermek. Osyǵan sáıkes legıonerler ekonomıkamyzdan jylyna mıllıondaǵan dollar qarjyny shetelge ákete bermek.
Qaǵaz júzinde fýtbolǵa mlrd.tap qarjy bólinip, qarqyndap damyp jatqan shyǵar. Biraq is júzinde Qazaqstan fýtboly álsiz kúıde. Bir ǵana qarapaıym mysal, FIFA-nyń reıtıngisinde 130-orynnyń aınalasynda júrmiz. Bizdiń aldymyzda turǵandardyń kóbi bıýdjeti bizden keminde eki ese az elder. Bólingen qarjyǵa fýtboldy gúldendirip, damytyp jiberýge bolar edi, biraq sol qarjylar fýtbolǵa jetpeı jatyr. Birde - bir ret Azııa, Eýropa chempıonatynyń toptyq kezeńinen eshqashan shyǵa almaýymyz, ıaǵnı eshqandaı nátıjege qol jetkizbeýiz, jattyqtyrýshylardyń tómen deńgeıi, sapasyz fýtbol alańdary, osylardyń bári qarjynyń bólinbegenine dálel. Stadıondardyń deni burynǵy Keńes odaǵynan qalǵan, qazir kóbi jaramsyz stadıondar. Osy sebepti Qazaqstanda fýtbolshy daıyndaýdyń múmkin emestigi úkimettik deńgeıde moıyndalyp, 2009 jyly fýtbolshylardy Brazılııada daıyndaýdy qolǵa aldy. 8 jyl ishinde 78 fýtbolshy Brazılııada daıyndaldy. 6 mln. dollar bıýdjettiń aqshasy «jumsaldy». Biraq Mádenıet jáne sport mınıstri Májilis depýtattarynyń aldynda bul jobanyń nátıjesiz bolǵanyn moıyndap, jobany jaýyp tastady.
Memleket tarapynan barynsha «qoldaýlar men múmkindikter» jasaldy. Biraq nátıje joq. Álemdik fýtbol naryǵynda, ekonomıkalyq jaǵdaıy tómen elderdiń fýtbolshylary kóbeıip jatyr. Sebebi fýtbol ol birinshi kezekte áleýmettik jaǵdaıdy kóterýge sebep. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, áıgili fýtbolshylardyń kóbi jaǵdaıy tómen otbasylardan. Tipti, Afrıka elderinde ómirde tiri qalý úshin fýtbolǵa keledi. Ómirdiń osyndaı qıyndyqtaryna tótep berý úshin fýtbol oınaǵan balalar, árıne fýtboldyń otany - Eýropanyń fýtbol naryǵyn jaýlap jatyr. Áleýmettik jaǵdaı soǵan ıtermelep otyr.
Meniń armanym, josparym fýtbol alańdaryn salyp, barlyq balalarǵa qol jetimdi etý. Ol úshin aldymen Qazaqstandaǵy eń talantty balalalardy Portýgalııadaǵy fýtbol akademııalarynda daıyndaý. Eýropa fýtbol lıgalaryna shyǵarý. Odan túsken qarjyǵa fýtbol ınfrastrýktýralaryn salý. Sheteldik mamandardy ákelip, Qazaqstanda fýtbolshylar daıyndaý.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev aıtqandaı «ınvestıtsııany munaıǵa emes, adamǵa salý kerek». Álemniń barlyq elderinde, fýtbol memlekettik saıasatqa aınalǵan. Saıasattyń baǵytyn, ekonomıkalyq, áskerı kúshterin fýtbol arqyly ólsheıdi. Tipti, kóp elderdiń ekonomıkasynyń basym bóligin fýtbol quraıdy. Fýtbol arqyly damyp jatqan elder kóp. Bir ǵana Manchester ıÝnaıted fýtbol klýbynyń quny 3 mlrd. evro ekeni biraz nárseni ańǵartsa kerek. Qazaqstannyń bolashaǵy jarqyn, saıasaty túzý, densaýlyǵy myqty, ekonomıkasy damysyn desek, Qazaqstan fýtbolyn damytý kezek kúttirmeıdi.
Rahmet Fazylbek. Byltyr «Arlandar» fýtbol klýby Portýgalııadan besinshi orynmen oralǵan edi. Bul sapardan altynmen oralyńyzder dep tilekshi bolamyz.

FOTO: Portýgalııanyń áıgili fýtbol jatyqtyrýshysy, Krıshtıaný Ronaldonyń ustazy Avgýstıno Olıveıramen jobalardy talqylaý sáti.