Qazaqtyń maqtan tutar uly áıelderi

Rasynda da analarymyzdyń qoǵamda alar orny erekshe. Balaǵa tárbıe berýden bastap qoǵamnyń kez kelgen salalarynda da oıyp oryn alǵan analarymyz jeterlik. Osy rette «QazAqparat» agenttigi janqııarlyq erligimen, talaıdy tánti etken ónerimen, aqyl-parasatymen el esinde máńgi saqtalatyn Qazaq áıelderiniń ómirine qatysty buqaralyq aqparat quraldary betterindegi qyzyqty derekter toptamasyn oqyrman nazaryna usynady.

 Shyǵystyń qos shynary

 1941-1945 jyldary 5 jylǵa sozylǵan Keńes odaǵy men fashıstik Germanııa arasyndaǵy soǵysta talaı jan qyrshynynan qıyldy. Mine osy soǵysta eren erliginmen kózge túsip, mert bolǵannan keıin odaqtyń eń joǵarǵy ataǵy Keńes Odaǵy Batyry atanǵan qarshadaı qazaq qyzy Álııa Moldaǵulova Aqtóbe oblysynyń Qobda aýdanynda dúnıege kelgen. Jalpy Álııanyń ómirbaıany barshaǵa málim, ol jaıynda kórkem fılm de túsirilgen bolatyn. 1943 jyldyń qarashasynda Álııa Holm túbinde nemisterden «til» alý maqsatynda júrgizilgen barlaý soǵysyna qatysqan. Osy soǵys barysnyda Álııa soldattarmen birge nemisterdiń transheıasyna basyp kirip, 5 nemisti tutqyndaǵan. Qańtardyń qaqaǵan aıazynda Nasva stansasy úshin qyrǵyn shaıqasta 19-daǵy órimdeı qyz jańbyrsha jaýǵan oqtyń astynda sırep qalǵan qarýlastaryn 6 ret shaıqasqa ózi bastap shyqqan. Reseıdiń Pskov oblysynyń Novosokolnıkı jeri qazaqtyń qarshadaı qyzynyń qaharmandyǵy aıqyndalǵan soǵys alańy boldy. Dál osy jerde 1944 jyly 14 qańtarda Novosokolnıkı aýdanyna qarasty Kazachıha derevnıasyn azat etýde Álııa Moldaǵulova ǵasyrlarǵa jalǵasqan ańyz qaldyrdy. Bul Álııanyń sońǵy soǵysy edi. «Keńestik ıdeologııada batyr ne bolsa da erlikpen der kezinde ólý kerek dep sheshken. Negizinde zertteı kele Álııa sol shabýyl kezinde qatty jaraqattanady. Biraq ony qasyndaǵy ıAnovleva, Najeda Matveevna, Zınaıda Polıkova degen úsh qyz jáne Polıkovanyń kúıeýi Popov degen azamat plaş palatkaǵa salyp, Álııany kóp soldattar jatqan jerge aparyp, qaıtyp kele jatqanda sol jerge bomba túsedi. Álııa sol jerde qaıtys bolady. Endi ol jóninde bizge kópke deıin aıtqyzǵan joq. Biraq, 1980 jyly Zınaıda Polıkova degen Altaı ólkesinde turatyn Álııanyń maıdandasyna hat joldaǵanda, ol osylaı qaıtys boldy dedi. Oǵan keıbireýler qarsy shyqty. Degenmen shyndyq osy», - depti «Qos Shynar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalymjan Báıderbes «Qazaqstan» telearnasy bergen suhbatynyń birinde.

 Eren erligimen tarıh betterine esimi altyn árippen órilgen taǵy bir qyzymyz -  Mánshúk Mámetova. Batyr qyzdyń maıdanǵa attanýy men urys dalasyndaǵy bizge beımálim bolyp kelgen keıbir syrlary jaıynda «Úsh qııan» gazetimen syr bólisken Álııanyń nemere sińilisi Aıman Mámetov: «Mánshúk maıdanda 418 kún boldy. Uly Otan soǵysy 1418 kúnge sozyldy desek, onyń 418 kúninde qazaqtyń erjúrek qyzynyń azapty kúnderi men erlik isi qaldy. Álemge dańqy shyqqan Mánshúk jumyr jerdiń betinde nebári 21 jyl 13 kún ómir súrdi. Bul kóp pe, álde az ba?! Ádette erlik jasaý úshin uzaq ómir súrý paryz bolmasa kerek bolar!», - depti. Rasynda da soǵysqa atanyp bara jatyp anasymen de qoshtasyp úlgermegen Álııanyń fashıstik basqynshylarmen aradaǵy qan maıdandaǵy erligi búgingi urpaq úshin máńgilik úlgi bolyp qalmaq.

 Halyq qaharmany atanǵandar

 Elimizge sińirgen eren eńbegi,Otan qorǵaýda, azamattardyń ómirin qaýipsizdendirý barysynda erlik kórsetkeni, Qazaqstannyń bostandyǵy men Táýelsizdigi jolynda aıanbaı kúreskeni úshin beriletin «Halyq qaharmany»  joǵary ataǵy 1993 jyly Elbasy zańymen bekitilgen bolatyn. Mine osy mártebeli ataqqa ıe bolǵandardyń biri  «qazaqtyń qanatty qyzy» atanǵan tuńǵysh áskerı ushqyshy Hıýaz Dospanova.

Zapastaǵy polkovnık Saǵıdolla Kóshimbaevtyń jazýynsha, Hıýaz Dospanova Qazaqstannyń batys óńiriniń ortalyǵy, ataqty Jaıyq ózeniniń boıynda kósilip jatqan kóne qala Oralda 1922 jyldyń mamyr aıynyń dál ortasynda dúnıege kelgen. 1940 jyly Máskeý qalasyndaǵy Medıtsına ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Al soǵys bastalǵan kezde ataqty orys ushqyshy M.Raskova basqarǵan 46-gvardııalyq polkke qabyldanady. Soltústik Kavkaz, Kýban, Qyrym, Ýkraına, Belorýs, Polsha jáne Shyǵys Germanııa jerlerin fashısterden azat etý barysynda úsh júzden asa áýe shaıqasyna qatysyp, jaýyngerlik erlikteri úshin "qanatty qyz" atanǵan. H.Dospanovanyń jastyq shaǵynyń bes jyly birdeı qanquıly soǵys maıdanynda, aspandaǵy jaý ushaqtarymen shaıqasta ótti. Nemis fashısteri bizdiń ushqysh qyzdarymyzdy "tún periler" dep atap, záre-quty qalmaı qoryqqan kórinedi. Qaısar da qaıtpas shtýrman qazaq qyzynyń bir ózi Ýkraına, Belorýssııa, Qyrym, Kavkaz, Polsha jáne Albanııa sııaqty fashıster basyp alǵan el aspanynda "PO-2" bombalaǵysh ushaǵymen, úsh júz ret jaý tóbesinen ajal oǵyn sepken. Aıta keterligi, taıaýda Senat depýtaty Atyraý halyqaralyq áýejaıyna Uly Otan soǵysynda óshpes erlik kórsetken, Halyq qaharmany Hıýaz Dospanovanyń esimin berý ábden laıyqty shara bolatyndyǵyn aıtyp, úkimet basshysyna saýal joldaǵan bolatyn. «Qazaq batyr qyzdarynyń biregeıi - Hıýaz Dospanova. Aǵymdaǵy jyldyń 15 mamyrynda Halyq qaharmany, qazaqtyń batyry Hıýaz Dospanovanyń týǵanyna 90 jyl tolady.  Sondyqtan da halqymyzdyń dańqty qyzdarynyń esimin eldiń jadynda máńgige qaldyrý úshin oblys jurtshylyǵy Atyraý áýejaıyn Hıýaz Dospanovanyń atymen ataý týraly usynystaryn bildirip jatyr», - degen edi ol. Rasynda da Atyraý áýejaıynda batyr apamyzdyń esimin berý ıgi is bolar edi.

 Osy mártebeli ataqqa ıe bolǵandardyń biri KSRO-nyń jáne Qazaqstannyń halyq ártisi Roza Baǵlanova bolatyn. Onyń erekshe áýezdi daýysy soǵys jyldarynda jaýyngerlerdi erlikke jigerlendirdi, ol qazaq mádenıetin halyqaralyq sahnaǵa shyǵardy, ony Keńes Odaǵynyń barlyq túpkirinde tanyp-bilip, súıispenshilikpen tańdaı qaqty. Al Qazaqstanda ol birneshe ondaǵan jyldar boıy halqynyń mahabbatyna bólengen shyn mánindegi halyq ártisi, ónerdiń shyńyna kóterilgen darabozdarynyń biri boldy. Ánshi apamyz 2009 jyly «QazAqparat» agenttigen bergen suhbatynda alǵashqy alǵan nagradasyn eske túsire kele: «Bul 1945 jyly boldy. Men «Jaýyngerlik erligi úshin» medalin aldym, bul meniń eń qymbat marapattarymnyń biri, ony kezinde kez kelgen adamǵa bergen joq. Men mundaı qurmetke eki ret ıe boldym. Bireýin maǵan marshal Konevtiń ózi, ekinshisin - Rokossovskıı tapsyrdy. Sonda «Jaýyngerlik erligi úshin» medalin tapsyryp turyp, Rokossovskııdiń maǵan: «Qazir sen kishkentaı Rozasyń, bolashaqta keńes óneriniń maqtanyshyna aınalasyń», - degeni bar tebirenip. Onyń aıtqany keldi. 1949 jyldyń ózinde Býdapeshtegi halyqaralyq festıvalda men Maııa Plısetskaıamen, Mstıslav Rostropovıchpen, Igor Oıstrahpen (Davıd Oıstrahtyń uly), Zara Dolýhanovamen birge birinshi syılyqqa ıe boldym. Biz aldyńǵy shepte táýligine 15 saǵat án saldyq, soǵysty qatardaǵy gvardııa soldaty bolyp aıaqtadym. Eki ret Stalınniń aldynda án shyrqadym. Sondaı kontsertterdiń birinde onyń ótinishimen ańyzǵa aınalǵan «Samara qalasy» maıdan ánin oryndadym. Stalın de, onymen birge búkil zaldaǵy kórermen oryndarynan tik turyp tyńdady. Men maıdanda bes jylǵa jýyq boldym. Bizdiń armııa urysqa ázirlenip jatqanda men óz ánderimmen olardyń rýhyn kóterip, jigerin janydym. Halyq qaharmany ataǵy Keńes Odaǵynyń Batyry degen ataqqa teńestirilgen ǵoı, bul nagrada da men úshin óte qymbat. Men ony maıdanda alǵan qos «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen birdeı baǵalaımyn. Nursultan Nazarbaev maǵan osy ataqty tapsyryp turǵanda «Siz soǵys kezinde de, beıbit jyldarda da halyqtyń rýhyn kóterip, jigerlendirip otyrdyńyz. Men sizdiń daýysyńyzdy bala kezimnen estim kelem», - dedi. Men jylap jibere jazdadym. Esime maıdannyń alǵy shebinde medbıkemen birge júgirip kele jatqanym, qolymda plaş, arqamda - avtomat... sol bir qıyn-qystaý kúnder tústi. Árıne, biz sol jyldarda ólimdi, halyq basyna túsken aýyrtpalyqty kóp kórdik, jaraly jaýyngerler ánińdi tyńdap, jarasyn qaıtadan tańdyryp alady da, urysqa attanady. Mine, osyndaı sátterde ánniń jigerlendirýshi kúshin tereń túsindim», - deıdi.

 Ónerimen barshany tántti etkender

 Tabıǵat bergen tańǵajaıyp daýsymen, tamasha oryndaýshylyq sheberligimen, azamattyq jáne otansúıgishtik asyl qasıetterimen halqymyzdyń erekshe qurmeti men mahabbatyna bólengen názik jandan jeterlik. Solardyń biri ári biregeıi retinde Kúlásh Baıseıitovany ataýǵa bolady. 

Qazaqtyń kórnekti ánshisi Kúlásh Baıseıitova - asylynda Qazaqstanda aty ańyzǵa aınalǵan tulǵa. Nebári 45-jasqa sozylǵan qysqa ǵumyrynda ol juldyzdaı jarqyrap halyq súıispenshiligine bólendi. 20-ǵasyrdyń mýzyka mádenıetinde paıda bolǵan jańalyqty halqy ardaqtaǵan Kúlásh Baıseıitovanyń daryny men asqan óneri "zańdastyra" tústi. Eýropanyń mýzykalyq jańa janry men túrleri - hor óneri, sımfonııalyq orkestr, aqyrynda opera - kóshpeli qazaq dalasynyń ómirine kompozıtorlar men Reseı mýzykanttary kómegimen ǵana emes, daryndy ulttyq oryndaýshylarymyzdyń arqasynda endi. Olardyń oryndaýshylyq ónerine mindetti talap - shyǵarmashylyq sıntezdi múmkindiginshe jaryqqa shyǵarý, mýzykany halyqtyń sanaly qabyldaýyna jetkizý bolatyn. Kúlásh Baıseıitovanyń daryny kóp qyrly. Ol dramaly spektaklderdi aıryqsha oryndaýshy respýblıkamyzdyń tuńǵysh kásibı deńgeıdegi kontserttik jáne operalyq qazaq ánshisi . Qazaq halqy Kúlásh arqyly dúnıe júziniń klassıkalyq operasy men kóptegen halyqtardyń mýzykasyn tanydy. Zamandastary dúnıejúzilik mádenıetti tanýda Kúlásh atymen baılanystyrady. Onyń daýysy - qazaq dalasyndaı keń de bıik, ulttyq naqyshy aıryqsha bolǵandyqtan, oryndaǵan ánderi qazaq halqyna jaqyn ári túsinikti edi.

 Bıbigúl Tólegenova - álemdik deńgeıdegi ánshi, opera juldyzy. Ol - óziniń  ónerdegi asa joǵary jetistikteri úshin ǵana emes, halyq arasynda úlken súıispenshilikke ıe bolǵandyqtan da halyq ártisi atanǵan jan. Bıbigúl  Ahmetqyzyn álemniń ónersúıer qaýymy árqashan qushaq jaıa qarsy alady. Onyń  ánderine Nıý-Iorktyń, Londonnyń, Parıjdiń, Rımniń, Afınynyń, Tokıonyń, Seýldiń, Kaır men basqa da álemniń iri qalalarynyń aıtýly kontsert zaldaryna jınalǵan jurt tamsana qol soqqan.  Halyq ártisi álemniń eń úzdik  orkestrlerimen: Osıpov atyndaǵy orys ulttyq  akademııalyq ult aspaptar orkestri, Chaıkovskıı atyndaǵy úlken sımfonııalyq orkestri, prınts Ýelskııdiń (Ulybrıtanııa)  kameralyq orkestrimen birge  án salǵan. ıÝNESKO sheshimi boıynsha Bıbigúl Tólegenova XX  ǵasyrdyń uly  jıyrma áıelderiniń qataryna engen bolatyn.

  Qazaq sahna óneriniń has sheberi atanǵan óner Hadısha Bókeevanyń da mádenı tarıhymyzdan alar orny erekshe. BQO-nyń Qaztalov aýylynda dúnıege kelgen Hadısha Bókeeva alǵashqy sahnalyq qadamyn kórkemónerpazdar úıirmesinen bastaǵan edi. 1938 jyly Lenıngradtyń memlekettik sahna óneri tehnıkýmynyń qazaq stýdııasyn bitirgen ol Shymkent oblystyq Qazaq drama teatrynda, al 1942 jyldan Almatydaǵy Qazaq drama teatrynda uzaq jyldar boıy jemisti eńbek etip, el esinde qalǵan talaı rolderdi tamasha oryndady. Ol somdaǵan rolderdiń ishinde Sáýleniń (Ábishevtiń «Dostyq pen mahabaty»), Qarlyǵanyń (Áýezovtyń «Qobylandy»), Mehmene Banýdyń (Nazym Hıkmettiń «Mahabbat týraly ańyzy»), Katarınanyń (Shekspırdiń «Ýkroşenıe stroptıvoı»), Sáýleniń (T.Ahtanovtyń osy attas týyndysy), Thannyń (Kýprııanovtyń «Zvezda Vetnama» týyndysy) rolderi bar. 1957 jyly  Qazaqstannyń halyq ártisi, 1964 jyly KSRO halyq ártisi atanǵan óner sańlaǵy ustazdyq qyzmetpen de aınalysyp, professor (1974) ataǵyna ıe boldy. Elge tanymal kóptegen sahna sheberlerin tárbıelep, Lenın, «Qurmet Belgisi» ordenderimen marapattalǵan.

 
Óziniń úzdik darynynyń arqasynda teatr óneriniń jetekshi mamandary sapynda bolyp, Qazaqstannyń ulttyq óneriniń damýyna orasan úles qosqan Farıda Sháripovanyń sahna men kınoda somdaǵan birtalaı beıneler kórermender júreginde óshpes iz qaldyrdy. Ol 1936 jyly 16 jeltoqsanda QHR Sháýeshek qalasynda týyp ósken. 1955 jyly Almaty Memlekettik óner ınstıtýtyn támamdap (qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy Memlekettik konservatorııa), M. Áýezov atyndaǵy drama teatryna qabyldandy. Qazaq aktrısasynyń shyǵarmashylyǵy qazaqstandyq kórermenderge «Súıikti meniń áýenim» spektaklindegi Jámılıa, Sh.Aıtmatovtyń «Ana-Jer-Anadaǵy» Tolǵanaı, M.Áýezovtyń «Abaıyndaǵy» Ajar, «Qozy Kórpesh-Baıan Sulýdaǵy» Baıan (Ǵ.Músirepov), «Eńlik-Kebektegi» Eńlik, «Qarakózdegi» Qaragóz, Á.Nurpeıisovtyń «Qan men Terindegi» Aqbala rolderimen tanymal. 1967 jyly «Ana-Jer-Ana» spektaklindegi Tolǵanaı roli úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekttik syılyǵyna ıe boldy. Al 1974 jyly Á.Nurpeıisovtyń «Qan men Ter» spektaklindegi Aqbala beınesin shyǵarǵany úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. 1995 jyldan bastap F.Sháripova kınoǵa túsedi. 1969 jyly «Vetnam juldyzy» spektaklindegi Hıen roli úshin F.Sháripova Azııa jáne Afrıka elderi jáne Vetnamdy qoldaý komıtetiniń gramotasymen marapattaldy. Kóp jyldar boıy teatr jáne kórkemóner ınstıtýtynda ustazdyq qyzmet atqarady. 1996 jyly M.Áýezov atyndaǵy teatrda F.Sháripovaǵa arnaıy jazylǵan S.Balǵabaevtyń «Ǵashyqsyz ǵasyr» spektakli jaryqqa shyqty. Basty roldi F.Sháripova ózi oınady. Kıno ónerinde dýblıaj qyzmetin sheber oryndaýshy F. Sháripova «Meniń atym Qojada» Qojaǵa, «Qyz Jibektegi» Jibek, «Devýshka djıgıttegi» Ǵalııa, «Botagózdegi» Botagóz, «Gaýhartastaǵy» Saltanat, «Taqııaly perishtedegi» Aısha beınelerin sóılete bildi.

 KSRO jurshylyǵyn ónerimen tánti etken taǵy bir qazaqtyń talantty ónerpazy Roza Jamanova Aqtóbe qalasynda týǵan. Oral qalasyndaǵy mýzyka mektebin, keıin goboı jáne vokal klasy boıynsha mýzyka ýchılışesin bitirgen. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynda professor A.Kýrganovtyń klasynda oqyǵan. R.Jamanovanyń repertýarynda 20-dan astam qazaqstandyq kompozıtorlardyń operalaryndaǵy jetekshi partııalar (E.Brýsılovskııdiń "Qyz Jibek", "Er Tarǵyn", A.Jubanovpen L.Hamıdıdiń "Abaı", M.Tólebaevtyń "Birjan-Sara", S.Muhametjanovtyń "Aısulý", E.Rahmadıevtiń "Alpamys", "Qamar sulý", Q.Qojamııarovtyń "Nazýgým", FǴ.Jubanovanyń "Eńlik-Kebek", "Jıyrma segiz"), batys-evropalyq (Dj.Pýchchınıdiń "Toska", "Madam Batterflıaı", Dj.Verdıdiń "Travıata", "Aıda", J.Massneniń "Manon", Sh.Gýnonyń "Faýst", "Romeo men Djýletta", L.Delıbtiń "Lakme") jáne orys kompozıtorlarynyń operalarynan (P.Chaıkovskııdiń "Evgenıı Onegın") bar.

  Bı óneriniń hanshaıymy atanǵan Shara Jıenqulovanyń da  qazaq mádenıetinen alar orny erekshe. Ol on alty jasynda «Bıshi qyz» ataǵyn ıelendi. Úlken sahnadaǵy óner jolyn joldasy Qurmanbek Jandarbekovpen birge Qazaq drama teatrynda bastady.Beıimbet Maılınniń «Maıdan» pesasyndaǵy Púlish beınesi - onyń teatrdaǵy alǵashqy somdaǵan róli boldy. Keıinnen Muhtar Áýezovtyń «Eńlik-Kebek» pen «Qaragóz» qoıylymdarynda, «Aıman-Sholpan» mýzykalyq dramasynda, Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek», «Jalbyr» jáne «Er Tarǵyn» operalarynda basty rólderdi somdady. Shara Jıenqulova 1936 jyly Máskeýde ótkizilgen Qazaq ádebıeti jáne óneriniń onkúndik mádenı sharasyna qatysyp, ózge halyqty ulttyq bı ónerimen tań qaldyrdy. 1938 jyly qazaqtyń tuńǵysh baleti «Qalqaman-Mamyr» qoıylymynda ol basty keıipker Mamyrdyń partııasyn oryndady. Baletmeıster L.A. Jýkovpen birlese otyryp, 1940 jyly I.N. Nadırovtyń «Kóktem» baletin qoıdy. Óz jumysyn Shara Jıenqulova 1940-1962 jyly Qazaq fılormonııasynda jalǵastyrdy. 1962-1966 jyldary Qazaq án-bı ansambliniń basshysy boldy. 1966-1975 jyldary Almaty horeografııa ýchılışesiniń dırektory qyzmetinde boldy. Ol qazaq óneriniń damýyna súbeli úles qosty. Ulttyq bı ónerin ǵylymı turǵyda tereń zerttep, qazaq halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúr, halyq bılerine jańa dem berdi. Ol «Aıjan qyz», «Qara jorǵa», «Táttimbet», «Qyryq qyz» t.s.s. bılerdi dúnıege ákeldi.