Qazaqtyń «Lomonosovy» atanǵan Eldes Omarov týraly ne bilemiz?

Iá, bizdiń búgingi Táýelsiz el bolyp otyrǵanymyzǵa Alash arystarynyń qosqan úlesi orasan zor ekeni tarıhtan belgili. Alash arystary dese, kóz aldymyzǵa Ahmet, Álıhan, Mirjaqyp, Júsipbek, Maǵjandar kólbeıdi. Onyń ar jaǵynda Jahansha, Halel Dosmuhamedovter, Qoshke Kemeńgerov, Mustafa, Muhammedjan, Otynshylar bar. Bulardyń árqaısysy bólip-jarýǵa kelmeıtin, tutas tulǵalar. Óıtkeni bul arystardyń maqsattary, armandary bir, ol - Qazaq Eliniń Táýelsizdigi.

Qazaq Eliniń táýelsizdik jolyndaǵy azapty saparynda jan aıamaı kúresken perzentterdiń biri - kórnekti ǵalym, bilikti aýdarmashy, ulaǵatty ustaz, belgili qoǵam qaıratkeri Eldes Omaruly.

Eldes Omaruly haqynda jazylǵan dúnıeler az, kóp jaǵdaıda ol kisiniń esimi birli-jarly Alash arystarynyń esimimen qatar júrgenin ǵana kezdestiremiz. Jazýshy, aqyn, dramatýrg Aqylbek Shaıahmettiń 2011 jyly «Taıbaǵar» atty aýqymdy kitaby jaryqqa shyqty. Úsh bólimnen quralǵan qoljazbanyń tutas bir bólimi «Taıbaǵarǵa», ıaǵnı Eldes Omarulyna arnalypty. Bul jerde Eldestiń ómirbaıanynan bastap, jazǵan eńbekteri, qazaq ǵylym úshin qosqan úlesi týraly egjeı-tegjeıli baıandalǵan. Endi Eldes jaıynda Aqylbek aǵanyń derekterine súıensek.

Eldes Omaruly Qostanaı óńiriniń Tobyl bolysynda, qazirgi Taran aýdanyna qarasty Qojaı aýylynda 1892 jyly dúnıege kelgen. Ákesi Omar erte hat tanyǵan, aýyldaǵy saýatty kisilerdiń biri bolǵan. Eldes áýeli Ybyraı Altynsarın ashqan Qostanaıdaǵy eki jyldyq qazaq-orys mektebinde bilim alyp, keıin Orynbordaǵy muǵalimder ınstıtýtyn úzdik bitirip shyǵady.

Azamat soǵysy jyldary Eldes Omaruly Qostanaı ýezi boıynsha «Alash Ordanyń» komıssary jáne Qostanaıdaǵy bólimshesiniń tóraǵasy dárejesinde qyzmet etti.

1920 jyldardan. bastap Orynbordaǵy halyqqa bilim berý komıssarıatynyń mektep bóliminde qyzmet ete júrip, ólkelik akademııalyq ortalyqtyń qyzmetkeri boldy.

Eldestiń qazaq tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qalýǵa tıisti úlken eńbegi onyń Ahmet Baıtursynovpen birge 1926 jyly Ázirbaıjannyń astanasy Bakýde ótken túrkologtardyń, ıaǵnı, túrkitanýshylardyń birinshi quryltaıyna (sezine) qatysýy. Munda ol jasaǵan baıandama mamandar tarapynan jaqsy baǵaǵa ıe bolǵan. Eldes aǵa Oqý komıssııasynyń múshesi bolǵan jyldarda da ónimdi eńbek etedi, qazaq mektepteri úshin arnaýly oqýlyqtar jazyp, birqatar kitaptardy orys tilinen qazaq tiline aýdarady. Ǵalymnyń kóptegen kitaptary Orynbor, Tashkent, Qyzylorda qalalarynda jaryq kóredi. Bul kitaptardyń birazy tiltanýǵa, qazaq tiliniń grammatıkasyna arnalsa, endi birazy hrestomatııalyq negizde qurastyrylǵan. Qalaı bolǵan kúnde de ǵalym qazaq mektebi úshin aýadaı qajet oqýlyqpen qamtamasyz etýge ózi de jan aıamaı kirisip, ózge kisilerdi de osy maqsatqa jumyldyra bilgen. Qazirgi ýaqytta kóptegen tilshi-ǵalymdarymyz ben aýdarmashylar orys tilindegi kóptegen sózderdiń balamalary men qazaqsha ataýyn dál taba almaı, bas qatyryp júrse, ári ustazy, ári dosy bolǵan Ahań sekildi Eldes aǵa da kóptegen qazaq sózderin utymdy ári sheber qoldanady.

Máselen, Ahań pýblıtsıstıkany kósem sóz, aforızmdi dilmar sóz dep atasa, Eldes ana tilinde jaryq kórgen geometrııa oqýlyǵyn pishindeme, trıgonometrııany keskendeme dep aýdarǵan. Al matematıkany esep-qısap dep ataǵan. Professor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Sársenǵalı Ábdimanapov: «Ana tili» gazetinde jaryq kórgen «Matematıka qazaqshalaýǵa kóne me?» degen maqalasynda, kezinde matematıkadan alǵashqy oqýlyqtar men oqý quraldaryn jasaǵan Eldes Omaruly eńbegine úlken baǵa berip, onyń «Pishindeme» oqýlyǵynda teorema - túıin, bıssektrısa - jarma, radıýs - óre, horda - kerme, parallelogramm - qıyqsha, proportsıonal- qurylymdas, fıgýra pishin, trapetsııa qostaban dep atalyp, qazaqqa óte túsinikti tilde jazylǵanyn atap kórsetedi. Eldes Omaruly alǵashqylardyń biri bolyp Muhtar Áýezovtiń ǵylymı eńbekteri týraly pikir jazǵan. Ol M. Áýezovtiń eńbekterine joǵary baǵa berdi. Muhtar Áýezov 1927 jyly týǵan ulynyń atyn Eldes Omarulynyń qurmetine Eldes dep qoıǵan bolatyn.

Eldes Omarulynyń Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń muraǵatyndaǵy (3626 is, 61-shi býma) 1935 jyldyń 10 maýsymynda óz qolymen toltyrǵan jeke paraqshada (lıchnyı lıstok po ýchetý kadrov) 1892 jyly 29 aqpanda sharýa otbasynda týǵanyn, Orynbordaǵy Qyrǵyz muǵalimder mektebine 1907 jyly túsip, ony 1911 jyly bitirip shyqqanyn, al 1918-1919 jyldary Alashordada qyzmet atqarǵanyn atap jazǵan. El basyna qara bult úıirilgen aýyr jyldardy Eldes Omaruly óziniń jan aıamas dostary Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaevtarmen birge ótkizedi. Osy beseýine ashylǵan №6 is boıynsha 1929 jylǵy 16 tamyzda Birikken saıası basqarmanyń Shyǵys bólimi bastyǵynyń kómekshisi Saenko Qylmystyq kodekstiń 207-statıasyn basshylyqqa alyp, qaýly shyǵarady. Máskeýdiń atyshýly Býtyr túrmesine de Eldes Omarov óz áriptesterimen birge túsedi. Al 1929 jyly 24 qarashada Birikken saıası basqarmanyń Shyǵys bóliminiń bastyǵy Mirjaqypty 14-shi kameraǵa alyp ketkennen keıin buǵan deıin bir kamerada otyryp kelgen Ahmet, Maǵjan, Júsipbek, Eldes jáne taǵy birneshe adamdy bir-birinen bólektep, jeke kameraǵa otyrǵyzýdy suraǵan qujat ta arhıv derekterinde saqtalǵan.

Eldes Omaruly qyzyq kúnderdi de dostarymen birge kórip, qysyltaıań zaman qııametin týǵan dalanyń aıaýly perzentterimen, alashtyń ardaqty uldarymen birge tartady. Eldestiń Maǵjanmen, Ahańmen jáne basqa qazaqtyń birtýar uldarymen túsken sýretteri de tabyldy.

Jazýshy Dúkenbaı Dosjanovtyń 1992 jyly Qazaqstan baspasynan jaryq kórgen «Abaqty» dep atalǵan kitabynda ǵalym týraly naqty derekter keltirilgen. Jazýshy arhıvten tapqan derekterge qaraǵanda, 1930 jyly 4 sáýirde Birikken saıası Bas basqarmanyń alqasy Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbekke qosa barlyǵy on úsh kisige atý jazasyn qoldaný týraly qaýly qabyldaıdy. Keıinirek Maǵjan, Eldes jáne Damýlla Bıtileýovke uıǵarylǵan atý jazasy kontslagerde on jyl otyrýǵa almastyrylady. Eldes bul merzimdi Maǵjan jáne Mirjaqyppen birge Qıyr soltústikte, Karelııa ormanynyń ishinde ótkizedi.

Taǵdyr tálkegi, maqsat birligi me, áıteýir, Alash asyldary qaıda da birge júrgenge, ómir taýqymetin birdeı kórgenge uqsaıdy. Orynborda bas qosqan qazaq zııalylary ultty aman saqtaý úshin jalpy qazaq sezin shaqyraıyq degen pátýaǵa kelgende, Alashorda múddesi úshin qurylǵan uıymdastyrý alqasyndaǵy bes adamnyń biri - Eldes Omaruly.

Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Saǵyndyq Dosjanovtardyń janynan tabylǵan Eldes 1918-1919 jyldary Alashordanyń Qostanaı ýezindegi komıssary bolǵan edi. Qazaqtyń Lomonosovy atanǵan aǵanyń «Lomonosov» degen búrkenshik aty da bolǵan. Al «Taıbaǵar» degen atpen «Jas qazaq» jýrnalyna (1924 jyl №5-7) «Qazaq salty» jáne «Daǵdyly jol men aılaly jol» degen maqalalaryn bastyrǵan. Birqatar shyǵarmalaryn «Ádil» degen búrkenshik atpen jarııalaǵan.

Kerekýde shyǵyp turatyn «Daýa» gazetiniń 1994 j. №1 (naýryz) sanynda jazýshy Ramazan Toqtarovtyń «Kúni bardyń kúnshildigi joq» dep atalǵan maqalasy basyldy. Onda oqý-aǵartý jumysynda júrgen iri memleket qaıratkerleri men qazaq zııalylarynyń irgeleri ajyramaı, únemi birge bas qosqany aıtylady. Jazýshy osy maqalasynda arystarymyz ózderiniń ońasha otyrys-májilisterinde birin-biri qosalqy attarymen ataǵanyn jazady. Mysaly: Mirjaqyp - Qońqaq, Mendeshev - Shubar, Sáken - Dolan, Eldes - Jorǵaq.

Álıhan Ahmet Baıtursynovqa jazǵan hatynda: «Eldesim jaqsy jigit. Buryn da jaqsy edi. Endi onan da súıikti bolyp ketti. Bir kúni Sháńgereı maǵan: «Men seni jaqsy kórem. Bilesiń be?» - dedi. Men: «Joq!» - dedim. Sháńgereı maǵan: «Sen shyn qazaqsyń ba? Seni qazaq dep jaqsy kórem!» - dedi. Fızıkany oqyp qarasam, Eldesim de qazaq eken», - dep jazypty.

Alash arysy týraly muraǵatta saqtalǵan qujattar syr shertedi:

Qazaq SSR-iniń Joǵarǵy soty 1989 jyly 22 tamyzda bergen anyqtamada: «Delo po obvınenııý Omarova Eldesa, 1892 goda rojdenııa, ýrojentsa Kýstanaıskogo okrýga Tobolskoı volostı, kazaha, bespartıınogo, do aresta rabotavshego prepodavatelem Kazpedvýza, peresmotreno. Opredelenıem sýdebnoı kollegıı po delam Verhovnogo sýda KazSSR №11 ot 4 noıabrıa 1988 goda Postanovlenıem kollegıı OGPÝ prı SNK SSSR ot 41 aprelıa 1930 goda ı 13 ıanvarıa 1931 goda v otnoshenıı Omarova Eldesa otmeneny ı delo proızvodstvom prekraşeno za otsýtstvıem v ego deıstvııah sostava prestýplenııa. Omarov Eldes reabılıtırovan», - dep jazylǵan.

Asyl aǵaǵa «japtym jala, jaqtym kúıeden» qutylý úshin alpys jyl, bir adamnyń tutas ǵumyry qajet bolǵan.

Azattyq ańsaǵan esil er abaqtyǵa san qamalyp, azap tartyp júrip, sońǵy ret 1937 jyldyń 22 qarashasynda tutqynǵa alynady. Ol kezde Eldes aǵa óziniń otbasymen Almaty qalasyndaǵy Vınogradov kóshesindegi 95-shi úıde turǵan. Otyz jetinshi jyldyń 1 jeltoqsanynda Almaty oblystyq NKVD bóliminiń úshtigi tergep-teksermeı-aq, ony atý jazasyna kesedi.

Iá, qatarlastary «qazaqtyń Lomonosovy» dep ataǵan Eldes Omarov Táýelsizdik alǵanymyzǵa 24 jyl bolsa da, áli óz baǵasyn alyp bitken joq. Kim biler, bálkim Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı jarııalanǵan ǵylymı eńbekterdiń paraqtarynan qylań berer...

Gúlden Ospanova