Qazaqtyń kórnekti aqyny Keńshilik Myrzabekovtyń týǵanyna 70 jyl

Kóziń túsken sátte del-sal deneńdi dereý qalaı jınap alǵanyńdy baıqamaı qalasyń. Bul Qasym aqynnyń mazmuny sotsıalıstik, túri ulttyq pa, álde kerisinshe me, umytyp ta bara jatyrmyz ǵoı, áıteýir qazaq ekenińdi áıgileı berý quptalmaıtyn zamanda qaǵazǵa túsken óleńiniń bastapqy shýmaǵy ekenin tap basasyz, árıne.
Odan beri qansha dáýren ótti.

Keshegi Esenqul Jaqypbektiń sózi tipti basqasha órilýi jáne orynsyz emes edi: «...Sulý dúnıe sezemin ǵoı bekerin, Sulýlyqtyń tattyq talaı shekerin. Abaqtydan endi shyǵar tutqyndaı Onda nege eleń-eleń etemin? Egdelikke burǵanymmen betimdi, Sulý dúnıe, kózim sende sekildi. Paqyr pende bolǵym kelmeı, áıteýir, Alaburttym, Aspanǵa ushtym, Ne tyndy?».
Dúnıe degenińiz - sol: júz qubylady, myń túrlenedi.

Muny jaqsy biletin jurt Keńshilik Myrzabekov 1972 jyly 7500 danamen jaryq kórgen alǵashqy óleńder jınaǵyn «Іńkár dúnıe» dep ataǵanda tań qala da qoımaǵan shyǵar. Jas aqynnyń ǵana emes, jalpy jas júrektiń tumsa sezimi osy ińkárlik bolatyndyǵyna kimniń daýy bar deısiz?! Sol sııaqty 41 jasynda shyqqan tańdamalysyn Syrbaı Máýlenovtiń «Shańqaı tús» dep ataýy áıtpese Qýandyq Shańǵytbaev 58 jasynda usynǵan jınaǵyn «Sarshatamyz» dep aıdarlaýy nemese 74 jastaǵy Qalıjan Bekhojınniń jyr kitaby «Keshki jańǵyryq» dep atalýy da eshqandaı kináratsyz zańdylyq edi. Degenmen biz qaıtadan Keńshilikke oralaıyq.

32 bettik, 12 tıyndyq juqa jınaqtyń saýsaqqa iliger-ilikpesteı kók-jasyl muqabasy rasynda da ińkár dúnıeniń kóshirmesi sekildi: jasyl jaılaý, jyly jańbyr, kók ózen, kóńildi qulyn... Tipti bul jınaqtyń qashan satylyp alynǵany da anyq tańbalanyp qalypty: «Arqalyq qalasy, 26.VІІ.73 j. Ýl. Lenına, 121, kv.1. E.Ashyqbaev». Sol kezderdegi qalalardyń basty sáni kórinetindeı qos tildiliktiń lebi esip turǵanyn qaıtersiz.

Eki bólimnen turatyn jınaqtyń alǵashqy bóliginiń aıdary qazir kóp jınaqtarda kózge ushyrasa bermeıdi: «Azamat úni». Rasynda da solaı ekenin óleńderdiń ataýlary jáne anyqtaı túsedi: «Adamnyń kúni adammen», «Baıqońyr», «Ant», «Qapshaǵaı áseri», «Temirjolshy», «Aınaldyq sábı kúlkiden», t.b.

Qazir de mundaı ataýlar túp-tuqııanymen joǵalyp kete qoıǵan joq. Tek tańdalyp alynǵan obektini jyrlaý mazmuny ózgerdi. Mysaly, búgingi Shahızada Ábdikárimovtiń «Baıqońyr» atty jyr jınaǵynan bir kezde Keńshiliktiń tiline ilikken «Baıqońyrym! Mártebesi - Otannyń, Jıhanǵa atyn jańǵyrttyń ǵoı japannyń» degen tárizdi lepti lebizderdi taba almaısyz. Onyń (Shahızadanyń) «Baıqońyr» atty óleńi: «...Aspanymnan bulttar da jylap kóshti, Tabanymda - qyraý, syz», - dep óksip-óksip sóıleıdi. Al bir taqyryptyń mazmundalý tásili árqalaı ózgerýi, árıne, zamannyń árqıly kıinýimen sıpattalmaq. Zaman anaý alǵashqy «Baıqońyrdyń» jazylýynan bergi kezde qanshalyqty aýys-kúıiske ushyraǵanyn oqyǵan-toqyǵan adamdarǵa qaıtadan táptishtep aıtýdyń qajeti joq ta shyǵar. Óıtsek taýsylmaıtyn áńgimege kirip ketemiz.

Sonymen birden ekinshi bólimge - «Balalyq kúnder elesine» túselik. Birinshi óleńge úńilelik:
Óliara mezgil...
on alty jasta edik biz,
Óliara ótse, órýge júrgen elikpiz...
Toqtaı qalasyń. Ras, eń úzdik úlgi emes. Erekshe teńeý deıtindeı de eshteńesi joq sekildi. Degenmen júrekke áldeqandaı bir jyly shuǵyla qonaqtaı qalady. Óliarany bilmeıtin qazaq joq, quralaı salqyny da árkimge málim. Áıtse de tap osy bastaý joldarda shól, shóleıtti aımaqtardy kezýge beıimdelgen sertke berik sergek kıiktiń emes, kók ózender alqabyn áıtpese ormandy shoǵyrlardy mekendeıtin tym úrkekteý eliktiń tilge iligýi áldebir jasyl boıaýly kóktemgi shaqqa shaqyryp turǵandaı.

Odan ári sol nyshan tutas aıqyndala túsedi: «Túnerip aspan tomsarǵan bulttar qarsy alyp, Jaýar ma eken ebil de sebil tamshy aǵyp?» nemese «Kók saǵymdarǵa jeterdeı-aqpyn júgirsem, Kógime qaraı kóterilseńshi, Kúnim, sen».

Mine, sodan keıin baryp bastapqy áýen óksiksiz ótinishpen syzyla qaıtalanady: «Óliara mezgil... óte ǵoı endi tezirek, Jolyńdy ashty jańa bir maýsym kezi kep. Bezinip týmaı, sezinip týǵan barlyǵyn. Búlkildep turǵan bir «pále» ekensiń, Búıirimde jatqan bir «pále» ekensiń, o, júrek».

Baıqap qarasańyz, «o, júrek» deıtin lebiz de asqaq pafos-uranmen emes, qarapaıym qaratpa sóz retinde keltirilip tur. Degenmen odaǵaımen juptastyrylǵan soń sońǵy joldyń da, jalpy shýmaqtyń da reńi nurlanyp-aq ketken. «O, júrek» deýdiń ornyna jaı ǵana «júregim» deı salsa, óliara mezgil beınesiniń órkeni óspeı qalardaı eken. Áıtse de avtor qanshalyqty jas qalam ıesi bolǵanymen basqa óleńderinde odaǵaı men qaratpa sózge kóp júgine bermeıdi. Óıtkeni bular (qaratpa sóz, odaǵaı) jalpy jurtqa izgi qyzmet etkenimen shaǵyn óleńderge shekteýli mólsherde engeni maqul. Ras, muny negizinen iri týyndylarda, mysaly, poemalarda mol paıdalanǵan, áıtse de solaısha qoldanǵanyn baıqatpaı jibergen aqyndar da bar. Bulaı órnekteýdiń shyn sheberlik ekenin moıyndaýǵa da tıispiz.

Endi bir sát bul óleńniń (óleńderdiń) tap sol shaqta bulaı jazylýynyń áleýmettik negizi de bolǵanyn eske túsireıik.
Alpysynshy jyldardyń sońy men jetpisinshi jyldardyń basy qazaq jurtynyń erekshe marqaıǵan shaǵy edi. Aýyldarda erinbegenniń qaltasyna qazyna tarapynan turaqty túrde eńbekaqy (jalaqy) túsip turatyn, qorada mal kóbeıgen, jeke sharýany memlekettiń qaptaǵan tehnıkasymen bitire salý da asa aıypqa sanala bermeıtin. Tyń ıgerýmen birge kelgen saıası zardaptardy osyndaı asta-tók molshylyqtar arakidik umyttyryp ta jiberetin. Sol kezde jıi aıtylatyn bir ánniń mátinine júginsek: «Qazaqtyń naǵyz shyrqaǵan kezi», Dedi ǵoı Leonıd Ilıchtiń ózi». ıAǵnı Sultanmahmuttyń «Qarańǵy qazaq kógine Órmelep shyǵyp kún bolam» deýi tarıhı faktige aınalyp, Maǵjannyń ólikke toly sary dalasy sahnadan múldem shyǵarylyp tastalǵan shaqta, alańsyz kún keshken jańa óspirim bozbalanyń qalamyna áýeli kóktemniń kóz qyzyqtyrar kórinisteri ilikpesteı reti de joq-ty. Jáne bul bozbalańyz móldir aspannyń astyndaǵy dıly dalanyń alqońyr aýasyn jutyp ósse she?! «Tań» - sol aýanyń bir lepesi:
Bozala tańda boztorǵaı áli shyr etpeı,
Typ-tynysh dala tumshanyp shyqqa súmekteı,
Jylystap alyp, jaryǵy nalyp juldyzdyń
Qaltyraıdy kep, qaıaý bir soqqan júrekteı.

Uıyqtaǵan bulttar uıtqyǵan jelmen jaıylyp,
Tazarady aspan nuryna talǵaq shaıynyp.
Seıilmeı salqyn sonyǵa túsip top jylqy,
Qotanda qoılar kúıisin sońǵy qaıyryp.

Boztorǵaı ushyp, úlgirdi sátte saırap ta,
Qarashyqtaı qus qaıda júr ózi, qaı jaqta?
Tabıǵat - ýyz, shaıqalyp ketip shelegi,
Álden-aq keıin aınalady endi qaımaqqa.

Ras, ol kezde de kóktem jaıly jaqsy óleńder az emes-ti. Mysaly, Saǵı aǵanyń 1969 jylǵy «Orkıik» kitabyndaǵy bir óleńi bylaı bastalatyn: «Kóktem zýlap ótip jatyr tóbemnen, Kókshil býlar kóship jatyr beleńnen... Beldi býyp, bir juldyzdy betke alyp, Bir sıqyrly jolǵa túsip kelem men». Sol 1969 jyly shyqqan «Mavr» jınaǵynda Muqaǵalı bylaı jyrlapty: «ıApyr-aı! Netken kóktem! Kóktem! Kóktem! Dúnıe-aý, sen osylaı kókpeńbek pe eń?! Qymyrandaı ashımyn qyrǵa shyǵyp, Ózegimdi jalaıdy ótken-ketken...». Ekeýi de jas býyn lezde jattap alǵan ataqty shýmaqtar. Ekeýi de antologııalyq jaýhar. Kóktemdi qarsy alý saltanatynyń kórkem qos joralǵysy. Biraq, úńile tússeńiz, osy bastapqy eki shýmaqtyń ekeýi de sol kelip turǵan kóktemge tek osy shaqtyń kózimen qarap turǵan joq, árirekten ótken shaq jáne qol bulǵaıdy. Kóz aldymyzǵa kópten tanys kezekti kóshpeli kóktemge kókshil býlardy jamyla ilesip bara jatqan baǵzy Saǵı aǵa elester edi. Sondaı-aq qyrǵa shyqqan Jyr-Muqaǵalıdyń nege qymyrandaı ashıtyny da bek túsinikti. Al Keńshilik she? Tipti balaýsa aqyn. Albyrt bozbala. Oǵan osy bula dáýrende bastan keshken az ǵana kóktemniń ár kelýi - jańalyq. Oǵan ózimen jastas deýge bolatyndaı qyzyl-jasyl kóktemniń ár kórinisi - ǵajaıyp áser. Ol (Keńshilik) qysqy tonyn sheship tastap, gúldi kóılek kıip shyǵa kelgen shadyman shaqtyń eshbir qubylysyn da nazardan tys qaldyrǵysy kelmeıdi. Asyryp aıtsaq, kenetten tańsyq kóp oıynshyqqa tap bolǵan aıran-asyr sábı tárizdi. Kózine ilikkender kógenge tizile qalady: tań, shyq, juldyz, bult, jel, qus... Jáne, keıbir bolmashy kedir-budyrlardy attap óter bolsaq, osylardyń barlyǵy da ózderine laıyqty teńeýlerge ıe bola qoıady. Mysaly: «Uıyqtaǵan bulttar uıtqyǵan jelmen jaıylyp...». Birinshiden, túndi negizinen táýliktiń tynshý tabar mezgiline balaıtynymyz qandaı ras bolsa, sol túnnen shyqqan bulttardy jaı bulttarǵa emes, uıyqtap jatqan bulttarǵa teńeý de sondaı jarasymdy kórinbeı me?! Ekinshiden, osy joldy qaıtalap oqyǵanda burynǵy bir kezeńderde, ásirese, shaǵyrmaq shildelerde aspandaǵy býmaq-býmaq aqsha bulttardyń áldebir jaqqa qaraı baıaý ǵana toptala syrǵyp bara jatatyny qaıtadan kóz aldyńa keledi eken. Al myna joldar tań aldyndaǵy shaqtyń ózgeshe bir bederli beınesi: «...Jylystap alyp, jaryǵy nalyp juldyzdyń Qaltyraıdy kep, qaıaý bir soqqan júrekteı». Jaryǵy nalýly juldyz ben qaıaý bir soqqan (baıaý bir soqqan emes) júrek bir-birin únsiz túsinisip turǵan sekildi ǵoı. Degenmen bul óleńniń avtory, joǵaryda aıtqanymyzdaı, albyrt bozbala, sol sebepti ol tipti tańǵajaıyp kórinisterdiń ózin uzaq tamashalap tura almaıdy, oǵan taǵaty jetpeıdi, áldebir jaqtarǵa asyǵady. Sóıtedi de óleńdi short qaıyrady, biraq munshama qapylysty qadamyn múlde sezdirmeıdi, solaı bolýǵa tıisti ekenine sendiredi, sanaǵa sińirip jiberedi: «...Tabıǵat - ýyz, shaıqalyp ketip shelegi, Álden-aq keıin aınalady endi qaımaqqa». Demek, budan keıingi joldar - basqa óleńniń enshisi, biraq, ańǵarsańyz, munda da ótken shaqtyń izi joq, keler shaqqa silteme jasalady.

On besten on altyǵa jetken bozbalaǵa bozala tań ǵana emes, bozǵyltym kesh te súıkimdi bolatynyn óz basynan ótkergender jaqsy biledi. Ulyqbek Esdáýlettiń jetpisinshi jyldardyń basynda jazylyp, jarııalanǵan boıda oqyrmandy erekshe eleń etkizgen, qazir de orny bólek «Namazdygerde qolatta Yrdýan arba yrǵalyp...» dep bastalatyn belgili óleńi bar. Sol ymyrtta qyr ústin órtegen qyrmyzy otqa qyzyǵa qaraǵan balaǵa qasynda otyrǵan atasy: «Batysqa, balam, qyzyqpa, Batqan kún - bizdiń kúnimiz. Kókjıek degen syzyqqa Sińgenshe ǵana tirimiz», - deıtini bar. Al qasynda atasy joq Keńshilik keshti («Kól jaǵasynda») eshkimniń eskertýinsiz qyzyǵa erkin jyrlaıdy:
Keshtete kólden samal soqty ǵoı,
Shabandap esip, sarań soqty ǵoı.
Tynshý mezgilde typyrshyp turmyn,
Samal bola almaı,
Amal joqtyq-oı!

Jaǵasy kóldiń bozqonaq, óleń,
Qoǵasy kóldiń qozǵalady áreń.
Lap etip janyp, lyp etip sónip,
Lyqsıdy júrek - bozbala denem.

Kemerdi shaıyp tolqyn keledi,
Tóbemnen qoıý bir tún keledi.
Tur óńir tynysh...
júregimde urys,
Shattyqtan shalqyp kúlkim keledi...
Áne, solaı. Ádette keshki kórinister asa jarqyldaq kóńil-kúıdiń egizdesi bola bermeıtini belgili. Kókirektegi muń-nazdy kóbirek oıatatyn tustary da jetkilikti. ıAǵnı keshki mezgil salqynqandy sabyrlylyqqa, bir mezet baıyz tabýǵa shaqyrsa kerek-ti. Mysaly, mundaı shaqty kemeline kelgen Ǵafý Qaıyrbekov: «Batar kúnniń taýda qaldy sıraǵy, Saý denesi saı ishinde qırady. Anaý jaqtan aıý bulttar shyǵa kep, Kúnniń altyn synyqtaryn jınady», - dep qulpyrta beınelep berer edi. Biraq sııaǵa qalamushyn bappen batyryp, bulaısha baıyptaı jazyp otyrýǵa bozbala aqynnyń ýaqyty bar deısiz be?! Ol - asyǵys qımyldyń ıesi, lap etip janyp, lyp etip sónetin jas júrektiń jas qojasy. Ol shabandap esip, sarań soqqan samaldyń ózine de rıza emes, sol sebepti de «Samal bola almaı, Amal joqtyq-oı!» dep tyqyrshıdy. Denesi kólden taraıtyn salqyn aýaǵa da tońazymaıdy. Joq (árıne, bar bolýǵa tıis) shattyqtan shalqyp, áldenege kúlkisi keledi. Bul óleń - boıamasyz minezdiń bir nusqasy.
Aýyl syrtyndaǵy kókpeńbek qyr týraly óleń de jasyl nur aralasqan tunyq tamshylardyń biri. Óleńniń negizinen qatań daýyssyz dybystardan bas qurap bir-birin qýalaǵan uıqasynyń ózi sol óleńdegi qaıyrýsyz qulyn-taılardyń tynymsyz shabysy tárizdi, álsin-álsin jas tuıaqtyń álsiz dúńkili estiletindeı:
...Bizdiń aýyl arjaǵy kókpeńbek qyr,
Іzgi jaýyn sebelep kóktem kep tur.
Shańdaq qyrǵa shashadan kók meldep tur,
Qoryq bolmaı áne bir shalǵyn taban
Óriske ótken kóp malǵa ótkel bop tur.
... Qoryq kórgen qunandar kóp kelmeıdi,
Qulyn-taıǵa qaıyrýsyz ókpem kep tur.
Árıne, ásirese, kóktem týraly lırıkanyń syzyla túzilip, átir aralasqan jyly lepteı eljiretkenine ne jetsin!? Degenmen qoryqty oırandaǵan myna erke qylquıryqtylardyń olaı sýretterlikteı qylyǵy bolyp tur ma? Bular da osy kóktemge qýana jetken, oınaqtaýdan basqada sharýasy joq ýyz tirshilik ıeleri emes pe?! Onyń ústine osylaı baıandaýdyń ilgeriden qalǵan úlgisi de bar ekenin bilesiz: «...Túıe bozdap, qoı qozdap - qora da shý,
Kóbelekpen, quspenen saı da dý-dý».
Jalpy «Balalyq kúnder elesi» dep atalatyn bólimdegi barlyq óleńderge tán ereksheliktiń bireýi - osy, sezimdi qozǵaǵan qubylysty qaǵazǵa sol kúıi túsirý, asa maǵynaly pálsapamen tereńdetýge tyryspaý. Qazaq televızııasy qazir «Jıvoı golos» deıtin oryssha ataýdyń balamasy retinde «Jandy daýys» degen aıdar taýyp aldy ǵoı, dáp sol sııaqty Keńshiliktiń osy bólimdegi óleńderi - balalyq kúnderdiń kerim sıpattaryn kóz aldyńa ákeletin jaı ǵana eles emes, jandy eles.
Taǵy bir óleńdi oqıyq:
Jaǵalaýda quba tal,
Tal arasy jalbyz ǵoı.
Sýat jaqqa qudasha
Kele jatyr, jalǵyz ǵoı.

Aq baltyry qozǵalsa,
Aq kóılegin jel qaqqan.
Oń aıaǵyn sozǵansha,
Sol aıaǵyn shań qapqan...
Kórkem-aq shýmaqtar. Ystyq kóńildiń tamyljı tamsanǵan sáti. Árıne, qudasha, onyń ústine jalbyz keshken jalǵyz qudasha álde bir qupııańdy únsiz baýraýǵa tıistigi onsyz da belgili ǵoı. Al oǵan jolshybaı beımálim jel, buldyraǵan shań qosylǵanda buǵan deıingi kórip turǵan sulý sýretiń odan saıyn symbattana túsedi eken. Jáne bir sóz qossaq, mundaǵy ekinshi shýmaǵyńyz «Qara jerge qar jaýar, Qardy kór de etim kór, Qar ústine qan tamar, Qandy kór de betim kórdiń» úshinshi jaqtan aıtylatyn jańa turpatty varıantyn jasap turǵan joq pa?! Óleńniń osy jetistigi shuqshıyp oqyǵanda tabylatyn, jetistikke jatpaıtyn kináratty keshirýge májbúr etedi. Buny da tııanaqtap óteıik. Qazirgi zamandy qoıa turyp aıtsaq, budan áride, Keńshiliktiń jınaǵy jarııalanǵan shaqtyń ózinde de uıqas máselesi sheshilip bolǵan edi ǵoı. Máselen, jýan, jińishke, erindik, ezýlik dybystylarǵa zor mán beriletin. Erterektegi «at súrinshek» pen «bir kelinshek» uıqasyndaǵy asty-ústili eki áripke (i, a) asa mán bermeıtin bolsaq, bunyń óz tarıhy bar, óleńniń óz damý jolyna tıesili zańdylyq bar. Tyńdap kórińizshi, yńyldap qosylyńyzshy:
Qan tússe aıaǵyna at súrinshek,
Kelgende jıyrma beske qyz erinshek.
Osy ánge shattandyryp salady eken
Túbinde zaımkeniń bir kelinshek.
Ásirese, ánmen bite qaınasyp turǵan soń uıqastardaǵy biliner-bilinbes min baıqalmaı qalady. Halyq ánderin, oǵan qosa, bálkim, aýyldyń alty aýyzyn sheber qaıyratyndardy tyńdap ósken Keńshilik áýendilikpen astasyp jatatyn osy názik qupııany zerdesine mol quıyp alǵany ańǵarylady. Quba tal men qudasha, jel qaqqan men shań qapqan, qalaı deseńiz de, baltalasa buzylmaıtyn uıqastar emestigin bylaı qoıǵanda, kemshilikke jatqyzýǵa da bolatyn usaq aqaýlyqtar. Biraq oqyp otyrǵan shaqta, arnaıy qaıtadan úńilip qaramasańyz, osy min sezilmeıdi de. Sezdirmeıtin sebep - syrtqy kórkemdik, ishki úndestik. Budan shyǵatyn bir qorytyndy, keıde óleńdi myzǵymaıtyn tastaban uıqastarǵa baılap qoımaı-aq ta kórikti etip usynýdyń ádisteri barshylyq eken. Ras, orys poezııasynda bul qalypty qubylys, biraq ol basqa áńgimeniń enshisi.
Al, qudasha týraly óleńge qaıta oralsaq, munyń alty jolǵa sozylyp ketken sońǵy shýmaǵy da áldebir qımastyq sezimniń shoǵyn úrleıdi:
...Qadala qarap tur edim,
Qaı jaqtan... bireý qabaqqa
Qarsydan shyǵyp qylt etti,
Júregim meniń búlk etti...
...Jaǵanyń jeli jalbyzdyń
Jat ısin maǵan úrlep tur.
Siz, árıne, qudashany kórgen joqsyz, tipti óleńde onyń aq mańdaıy men alma beti de naqyshtalmaǵan, sonda da álgi qabaqqa qarsydan qylt etip shyǵa kelgen bireýdi onsha unatyńqyramaı qalasyz, ishińiz ýdaı ashyp ketedi.
Bir baıqalatyn jaı, osy «Balalyq kúnder elesine» jınaqtalǵan kóktem men jas dáýren haqyndaǵy óleńderdiń arasynda nazarǵa iligýge laıyq emesteri kemde-kem: «Qaraǵym deımin, qaıda álgi baqyt, qaıda arman, Basymyzǵa bizdiń bala jyldarda aınalǵan. Buldyrap ushyp, býaldyr keshte ketti me, Qolǵa ilikpeıtin sýyrtpaq sáýle saılardan» nemese «Kóktemniń kezi, kólderge quıǵan qar sýy, Balquraq qamys qozǵalyp ketse - bal shýy. Boıyńdy keıde dir etkizedi, dúnıe-aı, Baıqatpaı ǵana aıaýly sezim shanshýy» áıtpese «Esińde bar ma, el qonǵan mezgil jaılaýǵa, Kóde men kókpek kóz jaýyn alyp saılarda. Tabanyń jerge tura almaýshy edi taıǵanap, Sáskeniń sárýar sáýlesi qyrdy shaıǵanda».
Mine, osylaısha ár óleń sezimdi áıteýir bir shymshyp ketedi. Solardyń ishinde, árıne, «Anardyń» orny tym bólek edi.
Keńshiliktiń osy «Anar» dep atalatyn (1969 jyly jazylǵan) óleńi tym qysqartyp basylǵany (58 joldyń 17 jolǵa túsirilgeni) budan buryn da birneshe ret aıtyldy. Keıingi jınaqtarda tutasymen basyldy da. Áıtse de tap osy óleńde moralǵa jat túk te joq edi. Bul - ylǵı da kináli bolýǵa beıim turatyn, sebebi syrbaz sabyr men turaqty tózimge joldastyqqa jaraı bermeıtin ystyq qandy sezim baıǵustyń bir sát asyp-tógilgen sýreti. Solaı-aq bolsyn delik. Sonda da bul óleńniń sonshama jazalanar jóni bar ma edi?! Tipti osy jyldar shamasynda «Jazýshy» baspasy Qadyr Myrzalıevtiń aýdarmasymen shyǵarǵan Ovıdııdiń shaǵyn kitapshasyndaǵy keı joldardy oqyǵanda «Anarǵa» jylap kóriskendeısiz ǵoı. Degenmen bul rette kommýnıstik moraldiń jalpy moraldan ózgesheleý bolǵanyn, ıaǵnı tym uıalshaq kún keshkenin umytýǵa da bolmas. Sol sebepti kitap redaktorynyń ásire saqtyǵyn da, onyń arǵy jaǵyndaǵy tsenzýranyń qatań talabyn da túsingiń keletin sııaqty. Tipti Muqaǵalıdyń ózi 1971 jylǵy kitaptarǵa taldaý jasaı otyryp, sol shamadaǵy «bolashaǵynan zor úmit kúttiretin, qazirdiń ózinde tvorchestvosy qalyptasyp qalǵan» úsh jas aqynnyń «Qolymdy apardym dirildep, Ústine jup-jumyr tizeńniń» nemese «Sıpaıyq sanyn qarakóz qyzdyń aq balyq» áıtpese «Qulaǵan ózim emes, esim jısam, Qulaǵan seni súıep tur ekenmin» degen joldary bar óleńderin synǵa alyp, «Aqyn degen - adam sezimi tunyqtyǵynyń saqshysy degenimiz qaıda?!» dep renish bildirmeıtin be edi?! Al qazirgi sapasyz erotıkalyq óleńderdi kórgende oıǵa qalasyz: moral kommýnıstik qoǵamnyń ǵana kodeksi me edi?!
Qalaı bolǵanda da, «Jıyrmasynshy ǵasyr jyrlaıdy» atty eki tomdyq antologııany qurastyrýshy Saýytbek Abdrahmanov «Keńshilik Myrzabekov, basqany bylaı qoıǵanda, «Anar» atty jalǵyz óleńimen-aq qazaq ádebıetiniń tarıhynda qala alatyn aqyn» dep baǵa bergen óleńdi osy tusta tolyq usynýdyń reti kelip-aq otyr:

ANAR

Bar ma eken seniń esińde,
Balqaımaq kúnder shaıqaýsyz.
Bultıyp bir zat tósińde
Býlyǵyp ósti baıqaýsyz.

Quraqtaı qaýlap qolań shash,
Quralpy qatar qyzǵanǵan.
Qynaı bel qypsha, qalamqas,
Qashqaqtap óstiń qyzdardan.

Omyraýdyń daýysyn shyǵaryp,
Alqa men shashbaý taǵynbaı.
Tal shybyq boıyń buralyp,
Tánti etpes qımyl tabylmaı.

Tomardan túsken shoqqa usap,
Tomsaryp kóziń janǵanda.
Taı sezimińe noqta sap,
Týlatpaı ustap alǵanda,

Jalǵanda eshkim joqqa usap,
Tezekke birge barǵanda
Kezekpen ánge salǵanda
Kezikkenimdi bilmeppin
Qadir tún - qaıran, armanǵa!

Qaqpasha jaǵań kún qaǵyp,
Qadalǵan túımeń qatarlaı.
Keýdeńe keıde urlanyp
Qaraıtyn edim bata almaı.

Boıyń da ósti býlyǵyp,
Oıyń da ósti býlyǵyp.
Tamyryn tartpaı báısheshek
Shyǵa ma jerge sýyrylyp.

...Ekindi qulaı eńkýge
Elgezek samal elpildep,
Jaǵa men jeńnen jel gýlep,
Jel tıgen etek jelpildep,
Aq tezek terdik, arqaǵa
Alasha qapshyq tórkindep.

Kódeniń túbi qarańdap,
Kireýke tartty nart ińir.
Jalqaıaq jalqyn talaýrap,
Jýasyp jatty jalqy qyr.

Qapshyqty qozǵap bar dene
Kótere bergen sátińde,
Dar ete tústi áldene,
Kún qaqqan jaǵań, nátinde...

Sekemsiz tur em aldyńda,
Seskenip menen qaldyń ba,
Aıdyndaı tósiń mólt etti,
Qos shabaq kólge sholp etti
Oralyp ósken baldyrǵa.
On eki músheń ketikteı
Qymsyńdyń nege aldymda,
Aıypty tozǵan kóılek pe,
Aıymyz basqa taǵdyr ma?!.
...Odan soń talaı jyl ótti,
Aýlyńa talaı bardym da,
Sábıińdi kórdim aldyńda,
Ańqıtyp tósińdi ıitip,
Razy bop sonda otyrdyń
Aıymyz basqa taǵdyrǵa.
Mine, osyndaı óleńder qaıshyǵa túskennen keıin Keńshilik pen onyń zamandastary qalamdaryn qalaısha irkip ustaýǵa májbúr bolǵandaryn shamalaýǵa bolatyn shyǵar. «Anar» tárizdi taǵy bir óleńi qalaı qapasqa otyryp shyqqanyn Keńshilik keıin óz áńgimeleriniń birinde jáne aıtqany bar: «Men besikten belim jańa ǵana shyǵyp, ádebıetke áli tolyq kelip úlgermegen kezimde «Tyń jyrtqan jyl nemese boz bıe» degen dúnıe jazdym. Osy óleńdi on segiz jyl jarııalata almaı júrip-júrip 1985 jyly aqyn Iranbek Orazbaev «Jazýshy» baspasynda meniń jınaǵyma redaktor bolǵan kezde áreń-áreń shyǵardym». Bul - bir.
Ekinshiden, ol kezde óleń, rasyn aıtqanda, shabyttyń jemisi ǵana emes, tirshiliktiń bir kózi de edi. Óleńdi bylaı qoıǵanda, jaıdaq maqalamen de belgili bir dárejede nápaqa aıyrýǵa bolatynyn KazGÝ-diń sol kezdegi jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentteri de jaqsy biletin. Osyndaı shaqta jarııalanbaıtyn jyrlar jazýǵa qushtarlyq oıana qoımaýy da zańdylyqqa aınalǵan. Sanany turmys bıleıtini qanshalyqty ras bolsa, qalamaqyny otbasynyń múddesi sonshalyqty talap etetini de túsinikti jaı ǵoı. Solaısha óleńniń ár jolyna tólenetin myrza qalamaqy sapany sandalysqa ushyratqanyn da jasyrýǵa bolmas. Biraq bul da sońy daýǵa soqtyratyn uzaq áńgime.
Al biz qysqa áńgimemizdi tuıyqtaıyq. Ádette tuńǵysh kitabyn keıin párshelep jyrtyp tastaǵan (árıne, óz týyndysyna ózi rıza bolmaǵan soń) nebir aqyndardy úlgi etetinimiz bar. Biraq bul - shart emes, jekelegen derekter, uzaq taldaýǵa ulasýǵa beıim astarly ushqyndar. Al negizinde tuńǵysh kitap jyrtylmaýǵa tıis. Osy Keńshilik Myrzabekov tárizdi biraz aqyndarymyzdyń tuńǵysh kitaptary keıin tipti de jyrtylmaǵany qandaı ǵanıbet!
Al Keńshiliktiń balalyq kúnder elesimen bastalǵan bul nurly kóktemi keıin jaıdary jazǵa qalaı ulasqany, árıne, barsha oqyrmanǵa ábden málim.
Ertaı AShYQBAEV