Qazaqtyń alǵashqy jýrnalıst qyzdary

Názıpa - tuńǵysh jýrnalıst

Názıpa Quljanova (1887-1934) Qostanaıdaǵy qyzdar gımnazııasyn támamdady. Sóıtip, Semeıdegi muǵalimder semınarııasynda sabaq berdi. Osy kezden bastap qazaq áıel­deri arasynan daralanyp, ult­tyń joǵyn joqtady. Qazaq mektepterine arnap oqýlyq jazdy. Tek pedagog, ǵalym ǵana emes, qalamy qarymdy jýrnalıst retinde de qoǵamǵa ún qosty. «Qazaq», «Aıqap», «Birlik týy», «Jańa mektep» sekildi basylymdarda Názıpa qazaq taǵdyryna, oqý-aǵartýǵa qatysty maqalalaryn jarııalady. 1923 jyly - «Mektepten burynǵy tárbıe», 1927 jyly «Ana men bala tárbıesi» sekildi ádistemelik kitaptaryn dúnıege ákeldi. Ekinshisine Ahmet Baıtursynov alǵysóz jazdy.
Názıpa Abaıdy qazaqqa tanyt­qan zııalylardyń biri bolatyn. Júsipbek Aımaýytov «Aıqap» jýrnalyna bul týraly: «Bizdiń qazaqta ultqa qyzmet etken áıeldiń aldy Názıpa hanym bolyp shejirede jazylýy tıis» dep jazdy.
Iá, Názıpa qazaq jýrnalıs­tıkasyna eleýli úles qosty. 1922 jyly - «Eńbekshi qazaq» gazetinde, 1923 - 1925 jyldary - «Qyzyl Qazaqstanda» (qazirgi «Aqıqat» jýrnaly), 1925 - 1929 jyldary «Áıel teńdigi» (qazirgi «Qazaqstan áıelderi») jýrnaldarynda jaýapty qyzmet istedi. Aıta keteıik, Názıpa Quljanova - qazaq zııalysy Nurǵa­lı Quljanovtyń jubaıy bolatyn.

«Qazaqtyń» úsh qyzy

1914 jyly «Qazaq» gazeti Orynbordan shyǵyp turǵan kezinde redaktsııada úsh qyz istegen. Tipti úsheýiniń birge túsken sýretteri de saqtalǵan. Mine, osy úsh qyz Ǵaınıjamal Dýlatova, Aqqaǵaz Dosjanova jáne Gúlaıym Balǵyn­baeva bolatyn. Olar týraly Tursyn Jurtbaı: «Aqqaǵaz Dosjanova - qazaqtyń ishinen shyqqan ataqty qyzdardyń biri. Aqqaǵaz Batys Alashorda áskeriniń barlaýshysy bolǵan. Ol tuńǵysh ret qazaq qyzdary arasynda tolyq dárigerlik kýrsty bitirip, «dáriger, ǵalym-zertteýshi» degen ataq alǵan. Túrkistan ortalyq komıteti Qazaq avtonomııasy «Aqqaǵazdyń jumys istegenine bir jyl toldy» dep toı qylyp, atap ótken. Aqqaǵaz 1920 jyldardyń sońynda ókpe aýrýyna shaldyǵyp, dúnıeden ótken.
Gúlaıym Balǵynbaeva Germa­nııada oqyǵan. Umytpasam, Muhtar Murzınniń zaıyby bolǵan. Ol kezde oqyǵan qazaq qyzdarynyń «Alashtyń» jumystarynan tysqary qalýy múmkin emes. Ákesi patsha úki­metinde úlken qyzmet istegen. Aqqaǵaz da, Gúlaıym da, Ǵaınıjamal da «Alashtyń» búkil jazýlaryn qaǵazǵa túsirip otyrǵan» degen edi jazdy.
Aqqaǵaz Dosjanova (1893-1931) negizinen, medıtsına taqyrybyndaǵy maqalalar jazdy. Odan bólek, «Áıel teńdigi», «Abaı», «Jas azamat» basylymdaryna buratana halyqtardyń basyndaǵy teńsizdik pen ádiletsizdikke qatysty ótkir maqalalaryn shyǵardy. 1921 jyldyń 11 qyrkúıeginde «Stepnaıa pravda» gazetine Aqqaǵazdyń «Túrkistanda» degen maqalasy shyqty. Osy maqalasynda el ishinde beleń alǵan juqpaly aýrýlardyń qaýpi týraly jazǵan. Názıpa qazaqtan shyqqan tuńǵysh qazaq jýrnalısi bolsa, Aqqaǵaz tuńǵysh dáriger qyz boldy. Sondyqtan onyń maqalalary, negizinen, osy salaǵa tikeleı baılanysty edi. Aqqaǵazdyń jubaıy Álimgereı Ershın esteliginde: «Aqqaǵazdyń aldynda artyq sóz aıtýǵa Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýytov sekildi aqyn-jazýshylardyń batyly barmady» dep jazady. Qazaq qyzynyń qaısar bolmysyn osydan-aq baıqaýǵa bolady. Al «Qazaq» gazetindegi úsh qyzdyń bireýi Mirjaqyp Dýlatov­tyń jary Ǵaınıjamal edi.

«Aıqaptyń» arýlary

«Aıqap» jýrnalynyń erek­sheligi sol - qazaqtyń tuńǵysh jýrnalıst qyzdarynyń býynyn qalyptastyrdy. Alashtanýshy-ǵalym Qaırat Saq: «Jýrnal basshylyǵy ult baspasózi tarıhynda tuńǵysh ret qazaq qyzdaryn tilshilik qyzmetke tartady. Basylymda tyrnaqaldy týyndylary jaryq kórgen Saqypjamal Tileýbaıqyzy, Márııam Seıdalına, Kúláıim Ótegenqyzy - qazaq qyzdary ara­synan shyqqan alǵashqy jýr­nalıster. Olardyń esimderin ulyq­tap, el jýrnalıstıkasyna jańa­lyq engizgen eren eńbekterin baǵalaý - ýaqyt enshisindegi máse­le. Bir aýyz sózge syıdyryp aıtsaq, búginde elimizdiń buqaralyq aqparat quraldarynda halyqqa qaltqysyz qyzmet etip júrgen qazaq qyzdarynyń alǵashqy bastaýy «Aıqaptan» arna tartady» dep jazdy.
Márııam Seıdalına (1891-1916) - belgili zańger Jansultan Seıdalınniń qyzy. Jastaıynan óleń shyǵara bastady. «Aıqap» jýrnalyna ult joǵyn joqtaǵan maqalalarymen qatar, «Zarlaý», «Kózder», «Tur, qazaq!» sekildi otty jyrlaryn jarııalady. Qazaq zııalysy Seıilbek Janaıdarovqa turmysqa shyqty. Sóıtip, ekeýi 1916 jyly Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa attandy. Ol jaqta maıdandaǵy qazaqtarǵa qamqor boldy. Alaıda Márııam sol maıdan dalasynda dúnıe saldy. Nevel qalasynda jerlendi.
Saqypjamal Tileýbaıqyzy «Aıqap» jýrnalyna ozbyrlyqty, zorlyq-zombylyqty aıyptaǵan dúnıelerin jarııalady. Odan bólek erkindik, áıel bostandyǵy, óner-bilim sekildi máselelerdi qozǵady. «Aıqapta» Saqypjamaldyń «Qazaq qyzdarynyń atalaryna», «Muńdas­taryma bir-eki sóz», «Uzaq kútken úmitim hám bas adamdarǵa bir-eki sóz» sekildi maqalalary jarııalandy. Osyndaǵy 1911 jyly jaryq kórgen «Qazaq qyzdarynyń atalaryna» degen maqalasynda Saqypjamal: «Sharıǵat buıryǵyn­sha, er bala men qyz bala teń bolýǵa tıisti. Er balany artyq kórip tárbıe qylsyn da, qyz balany kem kórip tárbıe qylmasyn degen sharıǵat bar ma? Qyz balany kemge tutyný jahıttik belgisi emes pe?» dep jazdy. Osylaısha, jýrnalıst qazaq qyzdarynyń qalyń malǵa satylyp, súımegen adamyna eriksiz uzatylatyndyǵyn, sóıtip qalǵan ómiri qorlyqta ótetindigin synǵa aldy. Odan bólek jýrnalda «Qazaq qyzdaryna», «Qyz batasy» sekildi óleńderi jarııalandy.
Kúláıim Ótegenqyzy da «Aı­qap­tyń» atyn shyǵar­dy. Kúláıim kórkem-pýblıtsıstıka­lyq maqa­la­larymen kórindi. Ol da óleń jazdy. Kúláıimniń «Qazaq qyz­daryna» degen óleńi «Aıqapqa» jarııalanǵannan keıin sol kezdiń qyz-kelinshekteri bostandyqtaryn baǵalaýǵa, bilim alýǵa umtyla bastapty. Kúláıimniń bul óleńi jýrnaldyń 1912 jylǵy №8, №9 sandarynda jarııalanypty.

Keńes zamanynyń tilshileri

Keńes zamany jýrnalısteriniń biri - Sara Esova (1903-1984). Sara da Názıpa sekildi jolyn muǵalimdikten bastady. 1919 jyly Orynbordaǵy áıelder pedagogıkalyq ýchılışesin bitirip, Qyzylorda, Tashkentte bala oqytty. Revolıýtsııadan keıin partııa isine aralasty. 1920 jyldan bastap, Ǵanı Muratbaevpen birge Túrkistan komsomoly Ortalyq komıtetinde qyzmet istedi. 1922 jyly Jetisýǵa qonys aýdaryp, partııa komıtetiniń organy «Tilshi» gazetin shyǵardy. Al 1925 jyly «Áıel teńdigi» jýrnalynyń (qazirgi «Qazaqstan áıelderi») redaktory bolyp taǵaıyndaldy. Odan keıin Saranyń ómiri saıa­satpen bite qaınasty. 1938 jyly Sara zaıyby Oraz Isaevpen birge qamaýǵa alyndy. Toǵyz aıdaı tergeý abaqtysynda otyrdy. Sońynda Sarany Nadejda Krýpskaıa qutqardy. Ol Stalınniń qabyldaýynda bolyp, «kúıeýi úshin áıeli jaýap bermeıdi» dep Sarany abaqtydan alyp shyqty. Al jary Oraz 1939 jyly atý jazasyna kesildi. Sara 1939 - 1973 jyldary Ortalyq mýzeıde qyzmet istedi, jıyrma jyldaı mýzeı basshysy boldy. Sol jerden zeınetke shyǵyp, 1984 jyly dúnıe saldy.
1920 - 30 jyldardaǵy gazet-jýrnaldarda Naǵıma Aryqovanyń (1902 - 1956) aty jıi kezdesedi. Ol júzge tarta maqala jazǵan. Sol maqalalarynan jınaqtalǵan «Ókil áıelder ne isteý kerek?» sekildi kitaptary jaryq kórgen.
Naǵıma 1926 jyly Máskeýde ótken Jumysshylar keńesine Shy­ǵys áıelderiniń atynan baryp baıandama jasaǵan. Sol baıanda­masymen Klara Tsetkınniń nazaryna ilikken. 1927 - 1932 jyldary Naǵıma Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń múshesi boldy. 1933 - 1937 jyldary «Áıel teńdigi» jýrnalyna basshylyq etti. Otyzynshy jyldary Kremlge hat jazyp, Qazaq dalasynda bolyp jatqan jantúrshigerlik azaptaýlar jaıly baıandady. Sóıtip, ádildik izdegen Naǵıma odan arǵy qyzmetin sot isi boıynsha jalǵastyrdy.
Alma Orazbaeva (1898-1948) da Shyǵys áıelderinen shyqqan talantty jýrnalıst bolatyn. Ol da Sara sııaqty, Keńes ókimeti ornaǵan kúnnen bastap, áıel teńdigi, jesir daýyna qatysty maqalalarymen kórinip, qazaq áıelderiniń sanasyn oıatýǵa tyrysty. Almanyń da jýr­na­lıstıkadan keıingi ómiri saıasatqa arnaldy. A.Zataevıch Alma jaıly: «Orazbaeva meniń jumysyma baryn­sha yqylas bildirgen jáne maǵan óte qundy derekter bergen bókeılik birin­shi qazaq qyzy boldy» dep jazdy.
Sholpan Imanbaevanyń (1904-1926) alǵashqy dúnıeleri «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde jarııalandy. Sondaı-aq óleńderi «Qyzyl Qazaqstan», «Jas qazaq», «Áıel teńdigi», «Lenınshil jas» basylymdarynda jaryq kórdi. Sholpan Imanbaeva, Názıpa Quljanova, Alma Orazbaeva, Naǵıma Aryqova, Sara Esovamen jaqsy baılanysta boldy. Alaıda aýyryp erte qaıtys boldy. Sáken Seıfýllın «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1926 jylǵy sanynda: «Sholpan qazaqtyń alǵashqy aqyn qyzdarynyń biri edi. Ol kedeılerdiń arasynan shyqty. Alaıda dalada jaıqalǵan raýshan gúline aınaldy» dep jazǵan. Aqyn qyzdyń óleńderin 1927 jyly Názıpa men Sara kitap qylyp shyǵarǵan.
Qazaqtyń taǵy bir talantty jýrnalıst qyzy Lázıza Serǵazına (1908 - 1982) edi. Ákesi Meshitbaı zııaly adam bolatyn. Qyzyn jastaıynan oqý-bilimge baýlydy. On tórt jasynda Pavlodardaǵy aýyl mektepterine muǵalimder daıarlaıtyn qysqamerzimdi kýrsty támamdap, aýylda muǵalim boldy.
1930 jyldan bastap partııa qataryna ótip, Almatydaǵy kom­mýnıstik joǵary oqý ornyna tústi. 1933 - 1937 jyldary «Stalın joly» gazetinde áde­bı qyzmetker, jaýapty hat­shy, 1938 - 1949 jyldary «Sotsıalıs­tik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde bólim meń­gerýshisi boldy. Osy basylym­darda qyzmet ete júrip, óziniń eńbekqorlyǵymen kózge tústi.
1950 jyly «Qazaqstan áıel­deri» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolyp bekitildi. Lázıza qazaq áıelderdiń jýrnalyna jańa lep ákeldi. Ózi otbasy baqyty, bala tárbıesi, áıel teńdigi taqyrybyndaǵy maqalalaryn jazdy. Lázıza Serǵazına qazaqtyń belgili aqyny Ábý Sársenbaevtyń jary bolatyn.


Serikbol HASAN