Qazaqtyń aq dastarqanynda as atasy nannan keıin qadirlisi - et
ASTANA. QazAqparat - Qazaqta aldyńǵy tolqynnan úzilmeı kele jatqan úlgi kóp dedik. Sonyń biri jón-josyǵy bólek, kádeli taǵamdar qatarynan oryn alatyn - et der edik. Árıne, álemde et jemeıtin adam kem de kem shyǵar. Biraq qazaqtyń aq dastarqanynda as atasy nannan keıin qadirlisi et desek, qatelespeımiz. Ettiń qasıetin babalarymyz baıaǵyda-aq bilgen. Ulttyq taǵamnyń ulysyna aınaldyra alǵan. Adam aǵzasyna, úlken-kishige qaramaı tórt túliktiń eti paıdaly degendi medıtsınalyq bilimi bolmasa da zerdelilikpen tap basyp tanı alǵan, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti.
Iá, qazaq qazy-qartany, jal-jaıany qııasynan kesip jep, qııandy qystap, kók jaılaýdy jaılap, qozysyn kógendep, qulynyn baılap, buzaýyn arqandap júre bergen jurt emes. Tereń oqýy bolmaǵanmen, sý túbinen aqyq tergendeı kóńilge toqyp, kókeıge túıgen toqýymen tórt qubylasyn túgendep, barynyń baǵasyn bilip, joǵyna joqshy bolyp otyrǵan. Máselen, ultymyzdyń maldy bata jasap soıǵannan bastap, et jeýdiń ózindik úrdisi saltyna sińgen, turmysynda ornyqqan. Ony keıingiler úırenip alyp, buljytpaı oryndaıtyn dástúr jalǵasyn tapqan. Qazynaly qarttar men el jaqsylarynyń aldyna bastan bastap, onyń qasyna qosylatyn kádeli músheler, odan keıingi orta býynǵa tartylatyn, aradaǵy ózge de tolqynǵa tıesili, tipti, ıilip turǵan kúıeý balaǵa da, aqyr sońynda shybyqty at qylyp minip shapqylap júretin balaǵa ustatatyn sıraqqa deıin ózindik joly bolǵan. Ol, ásirese, syıly jerde buzylsa, kúlki bolý óz aldyna, qonaq kútkenderge túrpi bolyp tıgen. Ondaıǵa jol bergender «jazasyz» qalmaǵan. Anaý zamandardan qaımaǵy buzyla qoımaǵan sol salt-sana bul kúnderi jón biletinderdiń «qolyna tússe» ádemi atqarylyp, halyqtyq qalypqa nemquraıdy qaraıtyn bákene tirlik keshkenderdiń «enshisine» ótse, jambas pen jilik, tipti kádeli bas pen sheke de ornyn tappaı, qoıqańdaǵan jastardyń úlesine tıip, úlkender jaǵyna shabylǵan moıyn men soraıǵan qara qabyrǵa tartylatyn jaılar da az kezdespeıdi. Bilgender bul qalaı dep tiksinedi, uqpaıtyndarǵa báribir. «Et etke, sorpa betke» dep tarta beredi. Bul arada, báribir emes pe deıtinder tabylar. Biraq qazaqtyń dastarqan basyndaǵy peıili men yqylasy usynǵan tamaǵynyń joralǵysynan, dám tatýynan kórinedi. Otbasynyń berekesi, otaǵasy men otanasynyń pıǵyly, kisi syılaı alatyny, salt-dástúrdi berik ustaıtyny tabaǵynan da, tamaǵynan da bilinedi. «Qyryqtyń biri - qydyr», dep arǵy-bergini boljaǵan keńpeıil jandardy zerdeliler jaǵy, «Tegi bar eken, ata jolyn umytpapty» dese, bas jibi joq tanadaı tapyraqtaǵandardy kórgende «Tamyryna nár tımegen jan boldy ǵoı. Kórgensiz, teksiz degen sóz osyndaılarǵa aıtylǵan-aý!» dep ishteı túıilip ketetinder de bolady.
Iá, qazaqtyń súısinip jeıtin súıikti asynyń bastysy jylqy eti. Jylqyny qalaı qadir tutsa, soıǵanda da úlken mán beredi. Joldy biletin úlkender jany qınalmasyn dep qasapshylar shaqyrady. Baýyzdar sátte kózin kólegeıleıdi, «kózine kóziń túspesin» deıdi. Jan shyqpaı julyndatpaıdy. Osynyń arǵy jaǵynda kóbimiz bile bermeıtin qupııanyń bary anyq. Súıekti shyǵarǵanda baltany jolatpaǵan, pyshaqpen buzǵan. Kereǵarys qabyrǵany sókkende qarymdy pyshaqty qaıys beldigine janyp alyp, osyp-osyp jiberip, omyrtqanyń eki jaǵyna jaıǵan dastarqandaı túsiretin istiń yǵyn biletin qasapshylar az bolmaǵan. Kórgeni kóp ondaı kisiler jylqynyń ishin jaryp jiberip, shor-shor bolyp baılanǵan qabyrǵa etegindegi qazyny baıqaǵanda «bárekeldi!» dep, taspadaı etip tilip alyp, qyrandaı shalqalap turyp qylǵytyp jiberedi.
Júrek maıynan balalardyń da aýzyna salyp: «Qasıetti, qyryq jylǵy keseldi kesedi», deıtinin qaıtersiń. Bylbyrap pisken qýyrdaqqa tis tısin deıtini jáne bar. Mundaı úlgini úıreter úlkender aýylda ómir keship jatqandardyń arasynda, el ishinde osy kúni de kezdesedi. San men qoldy jilikteýde, omyrtqany opyrýda, beldemsheni bólýde, qazyny tile bilý de - óner. Kádeli súıekti etsiz qaldyrmaý, qazy aınaldyrýdyń da ózindik qalyby jetip-artylady. Burynǵylar babyna keltirip, ár jylqydan qabyrǵasymen kelistirip otyryp ári ketse 12 qazy aınaldyratyn bolǵan. Qazir jylt etken maıy men qazy sanyn kóbeıtý ádeti qalyptasa bastady. Úımetabaq jylqy eti aldyńa kelgende muny qalaı taýsylar ekenbiz degen oı qaýmalaıdy, artynan surpy et pen qazy-qarta, jal-jaıany aralastyryp týrap jiberip kiriskende - sálden keıin tabaq túbi kórinip qalatynyn qaıtersiń. Bul jylqy etiniń baldaı sińimdiligin dáleldeıdi.
Qazir jylqy óniminiń, onyń ishinde súti men etiniń adam aǵzasyna paıdasyn ózimizden buryn ózgeler tamsanyp aıta bastady. Osydan on alty jyl buryn nemis ǵalymdary jylqy etiniń júrek, qan-tamyr aýrýlaryna shıpa ekenin dáıektegen. Verder qalasynda jylqy eti men súti arqyly em qoldanatyn shıpajaı ashqan. Al taıaýda ǵana amerıkalyqtar da qazaqtyń ulttyq taǵamyna den qoıyp, Greıs Garet degen azamatsha «amerıkalyqty etpen syıla» degen aktsııa ótkizipti. Aqıqatyna kelsek, qazaqtyń tabıǵı taǵamyna tórtkúl dúnıe kóz tigip qana otyrǵan joq, kúndelikti tirlikterine qoldana bastady. Baıqasańyz, ultty tanytý jolynda qazaqqa qazaq taǵamynyń da jón-josyǵyn tereń bilý, bul meniń halqymnyń qasıeti taǵamy deıtin ýaqyt taıap kele jatqandaı. Biz osyny qazirden bastap menshiktep almasaq, erteń basqanyń qanjyǵasynda keteri haq.
Shyndyǵyna kelgende, atam qazaq jylqynyń eti men sútin as dep qana bilmegen, syrqatyna em, tirligine tynys degen. Óniminiń dárýmendigin erte tanyp, bilgen. Otashylar aıqasyp bitken synyqty jylqy maıymen ajyratyp alyp, artynan qaıta ornyna keltirgen.
Halqymyz búgingideı sýytqyshy bolmasa da, jylqy etin ebin taýyp jyl boıy jegen. Túrli jolmen súrlep saqtaǵan. Súr qazyny kertip-kertip bir kún buryn saýmalǵa salyp kelistirip pisseń, maıy erip kelesi kúni qymyz bal tatyp turady. Ony halqymyz maı, ne bal qyzym dep ataǵan. Bul búırek jumysyn ońaltýǵa kóp septigin tıgizedi eken. Zamanaýı dári-dármekten de jaqsy áser etetinin ǵalymdar aıtyp júr. Sol sekildi súr ettiń adam aǵzasyna erekshe jasar jaqsylyǵyn zertteýshiler sońǵy kezderi jıi tilge tıek ete bastady. Budan ańǵarylatyny, babalarymyzdyń jylqy etin súrleı saqtap jeý arqyly da densaýlyqty túzeýge bolatynyn atam zamanda zerdesinde túıindegenin ańǵarý qıyn bolmasa kerek.
Jylqy eti men sútin zerttep júrgen oqymystylarmen oı bóliskenimizde, olar bul taǵam adamnyń este saqtaý qabiletin jaqsartatynyn alǵa tartady. Aqylmandarymyz muny tasqa baspaı-aq, ákeden balaǵa, baladan nemerege jalǵap, til marjanymen aýyzsha tarıh qalyptastyrǵanyn kóremiz. Sonyń jemisin búgin olar emes, biz kórip jatyrmyz. Ulttyq úlgini alystan izdeýdiń qajeti joq. Ol jyraýlardyń jyrynda taıǵa tańba basqandaı sýrettelgen. Solardyń sarqytyndaı sanalatyn aramyzda júrgen, sırep bara jatqan, kóne kóz qarııalardyń zerdesinde jazylǵan hat dersiń. Sóıletip, sózin tyńdasań kórgeni men kóńilge túıgenin, babalar ósıetin, ónegesin, halyq shejiresin aınadaǵydaı anyq aıtady.
Jylqy etiniń qyzýyn jylqyshylardan estýge bolady. «Et jep, qurt qatqan sorpa iship, qaqaǵan qysta, uıytqyǵan aq boranda kúzetke shyqsań, tońǵandy qoıyp tership júresiń. Keıde deneń qyz-qyz qaınaǵanda keýdeńdi ashyp qoıýǵa týra keledi», deıdi olar.
Qazir aýrý túri kóbeımese, azaımaı tur. Oǵan jasyq, jasandy tamaq ta óz «úlesin» az qosyp otyrǵan joq.
«Qoıdyń eti qorǵasyn» degen qoı etiniń de qasıetin, qýatyn aıqyndaǵandardyń biri bizdiń babalarymyz. Ony da olardan qalǵan qazaq sózi dáıektep bere alady. Jeńil-jelpi jel-ǵuzyńdy qoıdyń sorpasymen, quıryq maıymen emdep alatyn tásil de ótkennen qalǵan sabaq. Qımyl-qozǵalys barda, taza aýa, taza sý qýatty tamaqty sińirip jiberip otyrǵan. Sondyqtan da qoı etine burynǵylar erekshe kóńil bólgen. Osy kúnderi ǵoı, qoı etiniń aýyrlyǵy sezilip júrgeni. Degenmen, sońǵy ýaqytta halyq qoı etine qaıta bet bura bastady. Sorpasynyń súıkimdi ekenin tamsana aıtady. Tek jas kúıinde, belgili mólsherde jeseń zııanynan paıdasy mol deıdi kónekózder.
On úsh múshege bólinetin qoı etiniń de ózindik jol joralǵysy jetip-artylady. Qoıdyń basyn buryn ezýinen bastap kesetin bolǵan. «Ezýińdi tileıin be?» degen tirkes sodan qalsa kerek. «Qoıdyń qulaǵynda bereke bar», dep qulaqty balaǵa bergen. Munyń astarynda bereke balaǵa qonsyn degen nıettiń jatqany anyq. Osy jerde myna bir nárseni aıta ketsek deımiz. Mal etinde bez túıinderi bolady. Oǵan halqymyz qatań mán bergen. Buryn kádeli súıekten bez shyqsa, ıesine at-shapan aıyp salǵan. Sebebi, bezde adam ýlanatyn toksın bolatynyn ult jaqsylary baıaǵy zamannan bilgen.
Soǵymnan sybaǵa saqtaýdyń ózindik salty áli kúnge deıin joq emes, bar. Biraq onyń ózi sıreksip barady.
Mal etinen jasaıtyn taǵam túrlerin tizsek óte kóp. Jas qoıdyń etinen sirne, basynan mıpalaý, qudalyqty bekitetin quıryq-baýyr, et qosyp ókpe-baýyrdan pisiretin qýyrdaq, tóstik qaqtaý - osylaı kete beredi. Aldyna kelgen etti tap basyp taný jóninen de qazaq aldyna jan sala qoımaǵan. Muny aıtasyz, durys baýyzdalmaǵan, aram qany tolyq ketpegen mal etin dáminen biletin zerekter de bolǵan eken. Halqymyz aram etke jolamaǵan. Bul da tektiligin kórsetse kerek. Etti qoıyp, súıek sorpasy men súıek maıynyń paıdasyn jaqsy ajyratqan halqymyzdyń qadirli jandary qandaı zerdeli deseńizshi. Mal eti óz aldyna, buǵy, maral, bóken, qaraquıryq sekildi ań, qyrǵaýyl, úırek, qaz, ular tárizdi qus etteriniń de sińimdiligin bilýmen qatar, ony qaı kezde aýlaý kerektigin analyǵyn saqtap qalýdy aldymen oılaǵanyn qaıtersiń.
Qazaq jeriniń keńdigine qaraı ár óńirdiń ózindik ǵurpy, ataýly tamaǵy bolady. Máselen, túıe etiniń dárilik, qodas etiniń qýatty bolatyny anyqtalǵan. Keshegi kelmeske ketken KSRO zamanynda Qazaq elinde 1 mıllıon 200 myńnan astam túıe bolǵan kórinedi. Shirkin, túıe ósirýden sondaı bıikke jetsek, etten taý turmasa da halyqtyń qajeti biraz óteler edi. Sútten teńiz aǵyzbasaq ta, emdik qasıeti bar taǵam bastaý sýyndaı tunyp turar edi.
Shekshek ata túligine degen suranys qazir jyl sanap artyp keledi. Óıtkeni, eshki ósimtal. Ótken ǵasyrdyń basynda eshki qazaq dalasynda 19 mıllıonnan asqan eken. Otyzynshy jyldardyń oıranynan keıin eshki sharýashylyǵy qatty damypty. Jerdiń shóbin aıtpaǵanda, taý-tastaǵy buta gúlderin, ózge de ósimdikterdi qosqanda 500-ge jýyq shóp túrin terip jeıtin bul janýar etiniń quramynda holesterın kórsetkishi qus etinen de tómen eken. Qazir jurtshylyq eshki eti men sútine erekshe mán berýde. Qııa jerlerdi qııa basyp semirgen eshkiniń qabyrǵasynan atam qazaq qazy aınaldyrǵan.
Qazaqtyń baıtaq dalasy - astyndaǵy kenimen ǵana emes, ústindegi baılyǵymen de qasıetti. Sol baılyqtyń bir parasy balyq der edik. Balyqtyń etin babyna keltirip pisirse keremet! Sorpasynyń da dámi bólek. Balyq etindegi amın qyshqyldary adam aǵzasyna óte paıdaly. Baýyr aýrýlarynyń aldyn alady. Balyq belogynda boı ósirýge yqpal etetin qyshqyl da barshylyq. Balyq taǵamdary júrektiń qan aınalysyn jaqsartýǵa septigi bar ekeni dáıektelgen.
Sóz túıinine kelsek, et taǵamdary týraly taratyp aıta berýge bolar edi. Biraq bir maqalada onyń bárin qamtý múmkin emes. Eń bastysy nıet, Otanymyzda taza tabıǵı ettiń bar ekenin eske salý. Osynyń qadirine jetsek, aldaǵy ýaqytta qundylyǵyn joǵaltyp almaı, qasterlesek qana. Jasandy tamaqtyń zııanynan álem halqy qashyp jatqanda, biz barymyzdy baǵalasaq utylmaımyz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
