Qazaqtyń úsh birdeı mádenı murasy ıÝNESKO tizimine usynyldy
ASTANA.KAZINFORM — ıÝNESKO-nyń baǵalaý organy qazaqtyń salburyn merkesin, keste tigý óneri men dástúrli kıiz basý tásilin adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine engizýdi usyndy. Bul týraly ıÝNESKO jarııalaǵan qujatta aıtylǵan.
Atap aıtqanda túpkilikti sheshim 30 qarasha men 5 jeltoqsan aralyǵynda Qytaıdyń Sıamyn qalasynda ótetin Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jónindegi úkimetaralyq komıtettiń sessııasynda qabyldanady.
Qazaqstan «Salburyn — tazy men búrkit qatysatyn dástúrli ańshylyq festıvali» nomınatsııasyn jeke ózi usynǵan. Qujatta bul jyl saıyn ótkiziletin festıvaldiń tamyry kóshpeli halyqtyń salt-dástúrimen tyǵyz baılanysty ekeni jazylǵan. Ádette festıval kúzdiń sońynan qystyń basyna deıingi kezeńde ótip, shamamen bir aptaǵa sozylady. Oǵan saıatshylyq quratyn tájirıbeli qusbegiler men tazy ıeleri qatysady. Sonymen qatar shara aıasynda ónerpazdar, aıtyskerler men jastar da bas qosady.
Salburyn 2013 jyly Qazaqstannyń materıaldyq emes mádenı murasynyń ulttyq tizimine engizilgen. Nomınatsııany ázirleýge «Qyran» federatsııasy, «Jalaıyr shora» jáne «Qansonar» qaýymdastyǵy atsalysqan.
Keste tigý óneri nomınatsııasyn Qazaqstan Tájikstan jáne Ózbekstanmen birlesip usynǵan. Ol «Kashtachilik san’ati / Kashidaduzi / Biz keste, bedel keste» degen ataýmen tirkelgen.
Keste tigý — mataǵa túrli tústi jiptermen sándik ári sımvoldyq órnekter túsirýdi qamtıtyn dástúrli qolóner túri. Bul úshin maqta, jún, jibek matalar, keıde bylǵary da paıdalanylady. Kestemen qabyrǵaǵa iletin kilemder, jastyqtar, kıim-keshek, bas kıimder men úıge qajetti buıymdar bezendiriledi. Bul kásippen negizinen áıelder aınalysady. Olar úshin keste tigý — ulttyq dástúrdi jalǵastyrýmen qatar, tabys tabýdyń da bir kózi.
Al «Dástúrli kıiz basý» nomınatsııasyn Ázerbaıjan, Iran, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Tájikstan, Túrkııa jáne Ózbekstandy qosa alǵanda, segiz memleket birlesip usynǵan.
Kıizden kilem, namaz oqıtyn tósenish, kıiz úıdiń jabdyqtary, kıim-keshek pen túrli buıymdar jasalady. ıÝNESKO qujatynda atalǵan elderdiń ortaq mádenı murany saqtaý jáne nasıhattaý baǵytyndaǵy yntymaqtastyǵy joǵary baǵalanǵan. Sondaı-aq bul dástúrdiń belgili bir geografııalyq aýmaqpen shektelmeıtini atap ótilgen.
ıÝNESKO tizimine engizýge usynylǵan ótinimder úsh sanat boıynsha qaralady. Olar: tizimge engizý, tolyqtyrý úshin elderge qaıtarý jáne engizýden bas tartý. Tizimge engizýge usynylǵan nomınatsııalardy Komıtet, ádette, túpkilikti maquldaıdy.
Bıyl Adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine engizý úshin barlyǵy 59 nomınatsııa usynylǵan. Baǵalaý organy onyń 56-syn tizimge qosýdy qoldasa, qalǵan úsh nomınatsııany tolyqtyrý úshin elderge qaıtarýdy usynǵan.
Qazirgi tańda Qazaqstan atalǵan tizimde 14 mádenı mura elementimen usynylǵan. Olardyń qatarynda:
- Qazaqtyń dástúrli dombyra kúı óneri (2014);
- Aıtys óneri (2015);
- Nan daıyndaý jáne bólisý mádenıeti (2016);
- Qazaq kúresi (2016);
- Qazaqtyń dástúrli asyq oıyndary (2017);
- Qazaq jylqyshylarynyń kóktemgi dástúrli merekelik salt-joralǵylary (2018);
- Qorqyt ata murasy (2018);
- Toǵyzqumalaq (2020);
- Suńqarmen saıatshylyq qurý dástúri (2021);
- Qoja Nasreddın týraly ázil áńgimeler aıtý dástúri (2022);
- Orteke óneri (2022);
- Naýryz merekesi (2024);
- Betashar salt-dástúri (2024);
- Kıiz úı jasaýǵa qatysty dástúrli bilim men sheberlik (2025).
Osy muralardyń birqatary Qazaqstannyń basqa memlekettermen birlesken usynysy negizinde ıÝNESKO tizimine engizilgen.
Buǵan deıin 22 jyldyq úzilisten keıin Qazaqstannyń kıeli nysandary ıÝNESKO tizimine engenin jazǵanbyz.
