Qazaqtyń ulttyq kıimi qandaı syr shertedi — Astanadaǵy kórmege sholý
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqtyń ulttyq kıimi tek sán úshin tigilmegen. Onyń ár bólsheginen halqymyzdyń turmys-tirshiligin, salt-dástúrin, qyz balaǵa degen qurmetin ańǵarýǵa bolady. Búginde kóne kıimderdiń bir bóligi mýzeılerde saqtalsa, endi biri sheberlerdiń qolymen qaıta jańǵyrtylyp jatyr. Astanada ashylǵan «Eń ádemi kıim — ulttyq kıim» kórmesinde XIX ǵasyrdan jetken jádigerler men tarıhı úlgide tigilgen jańa týyndylar kópshilikke usynyldy. Kazinform tilshisi kórmeni aralap, olardyń ereksheligimen tanysty.
Kórmedegi buıymdardyń 30 paıyzy — kóne jádigerler
Respýblıka kúnine oraı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttik ortalyǵynda ashylǵan kórme «Táýelsizdiktiń mádenı kody» jobasy aıasynda ótip jatyr. Ony Prezıdenttik ortalyq pen «Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestigi birlesip uıymdastyrdy.
Kórmege etnodızaıner, Qazaqstan Qolónershiler odaǵynyń múshesi, ıÝNESKO sapa belgisiniń ıegeri Tilek Sultannyń jeke kollektsııasyndaǵy kóne kıimder men ózi jańǵyrtqan ulttyq buıymdar qoıylǵan.
Munda qazaqtyń dástúrli bas kıimderin, kımeshekterin, shekpenderin, ishikterin, kesteli etikteri men zergerlik buıymdaryn kórýge bolady. Olardyń arasynda ǵasyrdan astam ýaqyt buryn tigilgen kıimder de bar.
Tilek Sultannyń aıtýynsha, kórmedegi buıymdardyń 30 paıyzy — onyń jeke kollektsııasyndaǵy kóne kıimder. Qalǵan 70 paıyzy — tarıhı úlgiler negizinde jańadan jasalǵan týyndylar.
— Kollektsııamdaǵy eń kóne buıymdardyń biri — XIX ǵasyrdan jetken jarǵaq shalbar. Sondaı-aq XX ǵasyrda kıilgen shekpender, qystyq ishikter, tumaqtar men kesteli etikter bar. Qalǵandary — burynǵy ulttyq kıimderdiń úlgisimen jańǵyrtyp jasalǵan týyndylar, ıaǵnı kıimder jańadan tigilgenimen, olardyń negizinde kóne úlgiler jatyr, — deıdi etnodızaıner.
Sheber ulttyq kıimderdi jańǵyrtpas buryn olardyń tarıhyn zertteıdi. Mýzeılerde saqtalǵan jádigerlerdi, eski fotosýretterdi qarap, ózi jınaǵan kóne buıymdardy úlgi etedi.
— Kıim úlgilerin mýzeılerdegi túpnusqalardan, tarıhı sýretterden jáne óz kollektsııamdaǵy buıymdardan alamyn. Barlyǵyn jalǵyz ózim tigemin desem, durys bolmaıdy. Qasymda tiginshiler jumys isteıdi. Biraq ár buıymnyń ıdeıasyn, baǵytyn ózim anyqtaımyn. Al biz kestelerin óz qolymmen tigemin, — dedi Tilek Sultan.
Bir sáýkeleniń bólshekterin jınaýǵa on jyl ketken
Kórmedegi erekshe buıymdardyń biri — Jetisý óńiriniń dástúrli úlgisimen jasalǵan sáýkele. Ony ázirleý úshin Tilek Sultan shamamen on jyl boıy qajetti bólshekterin jınaǵan.
— Bul sáýkeleni Jetisý úlgisinde jasadym. Onyń bólshekterin jınaýǵa on jyldaı ýaqyt ketti. Burynnan osyndaı sáýkele jasaýdy oılap, qajetti dúnıelerdi jınastyryp júrdim. Bıyl bári retine kelip, sáýkeleni aıaqtap, kórmege alyp keldim. Jelegi, qulaqbaýy jáne basqa da bólshekteri tolyq jasaldy, — deıdi ol.
Qazaq halqy sáýkeleni qalyńdyqtyń eń baǵaly bas kıimderiniń biri sanaǵan. Ony jasaýǵa erekshe mán berip, túrli áshekeımen bezendirgen. Sáýkele qyz balanyń turmysqa shyǵýyna baılanysty kıiletin bas kıim ǵana emes, halqymyzdyń qolóner sheberligin de tanytady.
Ulttyq kıim qazaq áıeliniń qoǵamdaǵy ornyn qalaı kórsetedi?
Kórmede qyzdar men áıelderdiń kıimderine basymdyq berilgen. Uıymdastyrýshylar muny qazaq qoǵamyndaǵy áıeldiń orny men ulttyq kıimniń mánin tanystyrý maqsatymen baılanystyrady.
«Qara shańyraq» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory Sháken Turar búginde ulttyq naqyshtaǵy kıimder keńinen taralǵanymen, olardyń tarıhı úlgileri men erekshelikterin kópshilik bile bermeıtinin aıtady.
— Qazir ulttyq kıim tigetinder kóp. Biraq qazaqtyń burynǵy kıim úlgilerin bárimiz birdeı bile bermeımiz. Olardy kóbine mýzeılerden kóremiz. Al mýzeıge barmaıtyn adamdar da bar. Sondyqtan osy kórme arqyly halqymyzdyń ulttyq murasyn kópshilikke tanystyrǵymyz keldi, — dedi ol.
Onyń sózinshe, qazaqtyń ulttyq kıimderi men zergerlik buıymdary qyz balanyń qoǵamdaǵy ornyn da ańǵartady.
— Bizdiń maqsatymyz — ulttyq kıim men zergerlik buıymdar arqyly qazaq qyzynyń, qazaq áıeliniń qoǵamdaǵy ornyn kórsetý. Qazaq halqy bar ádemisin, bar baılyǵyn qyz balasyna arnaǵan. Bir ǵana sáýkele arqyly qyz balanyń qanshalyqty qadirli bolǵanyn ańǵarýǵa bolady, — deıdi Sháken Turar.
Uıymdastyrýshy ulttyq áshekeılerdiń ózindik máni men taǵylý tártibine de toqtaldy. Aıtýynsha, qazir keıbir buıymdardyń tarıhı ereksheligi eskerilmeı, ózge halyqtardyń áshekeılerimen shatastyrylyp júr.
— Mysaly, shekeliktiń qandaı áshekeı ekenin, onyń qaı jerge taǵylatynyn bilý mańyzdy. Qazir keıde ózge halyqtardyń áshekeılerin qazaqtyń ulttyq buıymy retinde kórsetip jatady. Sondyqtan biz ár oıýdyń, ár áshekeıdiń ereksheligin durys túsindirgimiz keledi, — dedi ol.
Tórt jylda tórt kórme
Bul — Tilek Sultannyń Qazaqstandaǵy tórtinshi kórmesi. Buǵan deıin onyń «Kelin-kemeshek» kórmesi 2024 jyly Astanadaǵy Ulttyq mýzeıde ótken. Keıin Soltústik Qazaqstanda jáne Jezqazǵanda uıymdastyrylǵan.
Sháken Turardyń aıtýynsha, sheberdiń týyndylaryn elimizdiń ár óńirine tanystyrý týraly oı tórt jyl buryn týǵan.
— Men mýzeı salasynda 25 jyl jumys istedim, etnografpyn. Tilek Sultanmen tórt jyl buryn tanysqan kezde onyń jeke kórmesin búkil Qazaqstanda ótkizý týraly oı keldi. Sodan beri osy maqsatta jumys istep kelemiz. Búgin tórtinshi kórmeni ashyp otyrmyz. Aldaǵy armanymyz — bul týyndylardy barlyq oblys ortalyǵyna aparyp, sońynda «Kelin-kemeshek» atty kitap shyǵarý, — dedi ol.
Degenmen kórmeni Astanada ótkizý ońaıǵa soqpaǵan. Sháken Turardyń aıtýynsha, qarjylyq qoldaýdyń jetkiliksizdiginen birqatar qıyndyq týyndaǵan. Bastapqyda sharany byltyr ótkizý josparlanǵanymen, densaýlyǵyna baılanysty keıinge qaldyrýǵa týra kelgen.
Bıyl kórme Prezıdenttik ortalyqtyń qoldaýymen ashyldy.
— Bul kórmeni Astanaǵa ákelý úshin kóp kúsh jumsadyq. Endigi maqsatymyz — ony búkil Qazaqstanǵa kórsetý. Ásirese jastardyń, mektep oqýshylary men stýdentterdiń kelgenin qalaımyz. Óıtkeni ulttyq kıim arqyly halqymyzdyń tarıhyn, mádenıetin, dúnıetanymyn tanýǵa bolady, — dedi Sháken Turar.
Tilek Sultannyń týyndylary buǵan deıin Qazaqstannan bólek, Túrkııa, AQSh, Frantsııa, Qatar, Úndistan jáne Ortalyq Azııa elderindegi halyqaralyq kórmelerde tanystyrylǵan. Sheber ulttyq kıimderdi jańǵyrtýmen qatar, tapsyryspen de tigedi.
«Eń ádemi kıim — ulttyq kıim» kórmesi 16 qarashaǵa deıin Prezıdenttik ortalyqta jalǵasady. Elorda turǵyndary men qonaqtary kóne kıimder men jańǵyrtylǵan týyndylardy tegin tamashalaı alady.
Buǵan deıin qazaqtyń ulttyq kıimderi men áshekeı buıymdarynyń máni, erekshelikteri jáne búgingi qoldanysy týraly keńinen jazǵan edik.
