Qazaqtyń belgili aqyndary men kúıshileri qandaı dombyra tartqan

Mýzeı qorynda 1 200-den astam mýzykalyq aspap bar. Onyń ishinde dombyranyń 200-den astam túri saqtalǵan. XIX–XX ǵasyrlarda ómir súrgen belgili aqyndar, kúıshiler, kompozıtorlar, ánshiler men dáýlesker mýzykanttar paıdalanǵan aspaptar memorıaldyq zalda saqtalǵan.

– Memorıaldyq aspaptar zalynda XIX–XX ǵasyrlarda ómir súrgen ataqty batyrlar, aqyndar, jyrshylar men kompozıtorlardyń dombyralary saqtaýly. Olardyń barlyǵy túpnusqada. Tek Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń dombyrasy kóshirme. Túpnusqasy bizdiń murajaıda joq, – dedi mýzeı ekskýrsovody Aqbota Ǵalıeva.

Qurmanǵazynyń dombyrasynyń kóshirmesin oraldyq sheber Edige Nábıev jasaǵan. 2018 jyly kúı atasynyń 200 jyldyǵy qarsańynda ol túpnusqa aspap saqtalǵan Astrahan oblysyna arnaıy baryp, dombyranyń pishini men qurylymyn zerttegen. Sheber «kúı atasy» atanǵan áıgili kompozıtordyń dombyrasy Qazaqstanda da bolýy kerek dep eseptegen. Sóıtip onyń kóshirmesin jasap, mýzeıge tabystaǵan.

Eń kóne dombyra – Mahambettiki

Mýzeıdegi eń qundy jádigerlerdiń biri – qazaqtyń aqyny ári batyry Mahambet Ótemisovtiń dombyrasy. Mýzeı gıdiniń aıtýynsha, aspap shamamen 1840 jyldary jasalǵan. Demek, oǵan eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boldy.

– Bul – kollektsııamyzdaǵy eń kóne ári erekshe dombyra. Ony qazaqtyń aqyny, batyry Mahambet Ótemisov ustaǵan. Dombyra mýzeı qurylǵan kúnnen bastap osynda saqtaýly. Aspapqa azdaǵan ózgeris jasalǵan. Joǵarǵy tıek aýystyryldy, al qalǵan bólikteriniń bastapqy pishini sol kúıinde saqtaldy, – dedi Aqbota Ǵalıeva.

Dombyranyń taǵy bir ereksheligi – onyń shanaǵynyń artqy jaǵyndaǵy romb pishindi qosymsha dybys oıyǵy.

Dombyranyń negizgi eki pishini

Aqbota Ǵalıevanyń aıtýynsha, qazaqtyń dástúrli mýzyka ónerinde dombyranyń negizgi eki pishini keń taralǵan. Olar – tamshy tárizdi jáne qalaq tárizdi dombyralar. Árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar.

Tamshy tárizdi qos ishekti dombyralar negizinen Qazaqstannyń batys jáne ońtústik óńirlerine tán. Mundaı aspaptardyń moıny uzyn ári jińishke keledi. Onda kóbine ekpindi, qarqyndy kúıler oryndalady.

Al qalaq tárizdi úsh ishekti dombyralar shyǵys, soltústik jáne ortalyq óńirlerde kóbirek taralǵan. Olardyń moıny jýan ári qysqa bolady. Mundaı dombyralar áýezdi, lırıkalyq shyǵarmalardy oryndaýǵa qolaıly.

Mýzeıde qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń dombyrasy da saqtaýly. Ol qalaq tárizdi pishinimen jáne dybys oıyǵynyń ózgeshe qurylymymen erekshelenedi.

Ekskýrsovodtyń sózinshe, úsh ishekti dombyralar óte sırek kezdesedi. Máselen, qazaqtyń aqyny Shákárim Qudaıberdiuly osyndaı dombyrada oınaǵan. Onyń aspaby da Abaıdyń dombyrasy sekildi qalaq tárizdi bolǵanymen, dybys oıyǵy úshburysh pishindi. Bastapqyda dombyra úsh ishekti bolǵan, alaıda ýaqyt óte bir ishegi úzilip, aspap mýzeıge qazirgi kúıinde jetken.

Mýzeıdegi erekshe aspaptardyń biri – qossaz. Ol eki dombyranyń biriktirilgen túri: bir bóligi úsh ishekti bolsa, ekinshisi eki ishekti. Oryndaýshy aspaptyń ár bóliginde kezekpen oınap, áýen oryndaıdy. Qazir bul aspapty «Qońyr» ansambliniń solısteriniń biri paıdalanady.

Jeti aınasy bar dombyra

Dombyranyń syrtqy pishinine mýzykanttardyń jeke talǵamy da áser etti. Muny óz dáýirinde ánshilik ónerimen tanylǵan sal-serilerdiń aspaptarynan baıqaýǵa bolady. Keıbir dombyralar qosymsha áshekeılermen bezendirilgen. Al dybys oıyqtarynyń kólemi men ornalasýy ártúrli bolǵan. Máselen, keıbir aspaptardyń dybys oıyqtary shanaqtyń búıir tusyna ornalastyrylǵan.

Ekspozıtsııada Jambyl Jabaevtyń dombyrasy da bar. Onyń aldyńǵy betinde kólemi shaǵyn on dybys oıyǵy ornalasqan.

– Dybys oıyqtarynyń kólemi men ornalasýy aspaptyń únine áser etedi. Eger oıyqtary kishkentaı bolsa, mundaı dombyra ánge súıemel jasaýǵa qolaıly. Sebebi aspaptyń úni ánshiniń daýysyn basyp ketpeıdi. Al dybys oıyǵy úlken dombyrada kúı oryndaǵan yńǵaıly, – dep túsindirdi gıd.

Belgili kúıshi, kompozıtor Dına Nurpeıisovanyń dombyrasy da erekshe nazar aýdartady. Kúıshi solaqaı bolǵandyqtan, aspapta sol qolymen oınaǵan. 1950 jyldary sheber Qamar Qasymov dombyrany oryndaýshynyń jeke ótinishi men qalaýyna saı jasap bergen.

– Dına Nurpeıisova – uly Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń shákirti. Ol 94 jyl ómir súrgen. Kúıshiniń dombyrasy tarıhymen ǵana emes, arnaıy tapsyryspen jasalýymen de qyzyq. Sheber aspapty oryndaýshynyń ótinishterin eskerip jasaǵan. Dombyranyń joǵarǵy tıegine Jambyl Jabaevtyń beınesi salynǵan. Sonymen qatar aspaptyń pishini de zamanaýı úlgige jaqyn, – dedi Aqbota Ǵalıeva.

Mýzeıde akademık, kompozıtor Ahmet Jubanovtyń dombyrasy da bar. Onyń pishini Dına Nurpeıisovanyń aspabyna birshama uqsaıdy. Dombyraǵa adam beınesi beınelengen. Alaıda onyń qolyndaǵy zattyń ne ekeni naqty belgisiz. Bir boljam boıynsha, ol – dombyra, ekinshi nusqada úrmeli aspap bolýy múmkin.

Birjan sal men Aqan seriniń dombyralary da ózgeshe pishinimen erekshelenedi. Ekskýrsovodtyń aıtýynsha, aspaptardyń kólemi oryndaýshynyń boıy men qolynyń uzyndyǵyna baılanysty bolǵan. Sondyqtan bir mýzykanttyń dombyrasy ekinshisinikine qaraǵanda áldeqaıda uzyn nemese kólemdi bolýy múmkin.

Kúıshi-kompozıtor Seıtek Orazalynyń dombyrasy jeti aınamen bezendirilgen. El arasynda bul aınalar oryndaýshyǵa jurt nazaryn aýdaryp, ony til-kózden saqtaýy úshin taǵylǵan degen túsinik bar.

Mýzeıde qazaq arasynda «XX ǵasyrdyń Gomeri» atanǵan Muryn jyraýdyń dombyrasy da saqtaýly. Ol «Qyrymnyń qyryq batyry» eposyn jatqa bilgen sońǵy jyrshy sanalady. Onyń dombyrasy batys óńirine tán úlgide jasalǵan.

Dombyrasynyń pishinimen erekshelenetin taǵy bir ónerpaz – dombyrashy, kompozıtor-kúıshi, Qazaq KSR halyq ártisi Maǵaýııa Hamzın. Ol aspabyn ózi jasaǵan. Dombyranyń qurylymy dástúrli úlgiden ózgeshe. Ádette kúı oryndaǵan kezde mýzykanttyń saýsaqtary joǵarǵy tıekke tıip ketýi múmkin. Maǵaýııa Hamzın osy qolaısyzdyqty boldyrmaý úshin aspaptyń qurylysyn ózgertip, keıbir bólikterin qysqartqan. Sonyń nátıjesinde dombyrada oınaý ózine yńǵaıly bolǵan. Bul aspaptyń úni de basqa dombyralardan erekshelenedi.

Mýzeı qorynda belgili mýzykanttar Ábiken Hasenovtiń, Manarbek Erjanovtyń jáne Júsipbek Elebekovtiń dombyralary da bar. Elebekovtii aspaby áıgili sheber Qamar Qasymov jasaǵan dombyralarǵa uqsaıdy. Ony jasaý kezinde janýar súıekteri paıdalanylyp, aspap sándik elementtermen bezendirilgen.

Memorıaldyq zalda Ahmet Jubanov, Nurǵısa Tilendıev, Naýsha Bókeıhanov, Súgir Álıuly, Kenen Ázirbaev jáne basqa da belgili ónerpazdardyń aspaptary qoıylǵan. Olardyń arasynda Nurǵısa Tilendıevtiń jeke dombyrasy erekshe nazar aýdartady.

Mýzeıde Qamar Qasymov, Jolaýshy Turdyǵulov, Dilmanovtar áýleti, Romanenko jáne basqa da belgili sheberler jasaǵan dombyralar da bar.

Mýzeı qory jańa jádigerlermen tolyǵyp keledi

Mýzeı kollektsııasy memorıaldyq aspaptarmen de tolyǵyp otyrady. 2019 jyly Shákárim Qudaıberdiulynyń urpaqtary aqynnyń dombyrasyn mýzeıge tapsyrǵan. Al 2026 jyldyń aqpanynda belgili ánshi Dımash Qudaıbergen bala kezinde ustaǵan alǵashqy dombyrasyn syıǵa tartqan. Bul aspaptardyń mýzykalyq murasymen qatar tarıhı qundylyǵy da zor.

– Yqylas Dúkenuly atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi bıyl 45 jyldyǵyn atap ótedi. Bıyl qorymyz XIX–XX ǵasyrlarda ómir súrgen kórnekti tulǵalardyń jáne Qazaqstannyń atyn álemge tanytyp júrgen zamandastarymyzdyń aspaptarymen tolyqty. 2026 jyldyń aqpanynda Dımash Qudaıbergenniń alǵashqy shyǵarmashylyq qadamyna serik bolǵan dombyrasyn qabyldadyq, – dedi mýzeı bóliminiń jetekshisi Danııar Janqabaev.

Mýzeı qoryna ánshi Roza Baǵlanovanyń aspaby da qosyldy. Ony ánshiniń uly 2026 jylǵy 18 mamyr Halyqaralyq mýzeıler kúni mýzeıge saqtaýǵa tapsyrǵan. Danııar Janqabaevtyń aıtýynsha, aspap kollektsııa úshin erekshe qundy bolǵandyqtan, ekspozıtsııaǵa qoıylmas buryn azdaǵan restavratsııadan ótken.

Bıyl qazaqtyń aqyny, dramatýrgi Bákir Tájibaevtyń týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Aqynnyń uly ákesiniń dombyrasyn mýzeıge saqtaýǵa bergen. Mereıtoıǵa oraı mýzeıdiń kontsert zalynda úlken kontsert uıymdastyrylǵan.

– Yqylas Dúkenuly atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi qazaq halqynyń mýzykalyq murasyn saqtap qana qoımaı, halyqtar arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýǵa da úles qosyp keledi. Qazir mýzeıde álemniń 50-ge jýyq halqynyń mýzykalyq aspaptary bar. Bıyl qorymyz taǵy eki jádigermen tolyqty. Sonyń biri – Portýgalııanyń lıssabon gıtarasy. Portýgalııa konsýldyǵymen birlesip, mýzeıdiń kontsert zalynda osy aspapta oınaıtyn mýzykanttardyń kontsertin ótkizdik. Іs-shara sońynda aspapty mýzeı qoryna tapsyrdy. Aldaǵy ýaqytta kollektsııany tolyqtyrý maqsatynda ózge eldermen de yntymaqtastyq ornatýdy josparlap otyrmyz, – dedi ol.

Mýzeı týraly

Aıta keteıik, Yqylas Dúkenuly atyndaǵy halyq mýzykalyq aspaptar mýzeıi Almatyda 1981 jyly ashylǵan. Mýzeı qurý týraly ıdeıa memleket qaıratkeri Ózbekáli Jánibekovke tıesili. Ol qazaqtyń ulttyq aspaptarymen qatar, kórshiles respýblıkalar men ózge elderdiń mýzykalyq murasyn da jınaqtaýdy kózdegen.

Búginde mýzeı qorynda qazaq halqynyń jáne álemniń 50-ge jýyq halqynyń mýzykalyq mádenıetin tanytatyn 1 200-den astam jádiger bar. Munda dombyra, qobyz, jetigen, syrnaı, dabyl, dańǵyra jáne basqa da mýzykalyq aspaptardy kórýge bolady.

Mýzeı eksponattardy saqtaýmen qatar, aǵartýshylyq jáne ǵylymı-zertteý jumystarymen de aınalysady. Munda dástúrli mýzyka oryndaýshylarynyń kontsertteri, ǵylymı konferentsııalar, sheberlik sabaqtary men dárister uıymdastyrylady.

Mýzeıge qazaqtyń kórnekti kúıshisi, kompozıtory, qobyzda oryndaýshylyq ónerdiń ulttyq mektebin qalyptastyrýshylardyń biri Yqylas Dúkenulynyń esimi berilgen. Onyń shyǵarmashylyǵy men kóne qobyz dástúrin jańǵyrtýǵa qosqan úlesi mýzeı tujyrymdamasynyń negizine aınaldy.

Mýzeı ornalasqan ǵımarattyń ózi de tarıhı jáne sáýlettik eskertkish sanalady. Onyń jobasyn belgili sáýletshi Andreı Zenkov 1908 jyly jasaǵan.

Eske salaıyq, Almaty mýzeıinde 1930 jyldardan búginge deıingi alpınızm tarıhyna arnalǵan «Aspanǵa umtylǵan shyńdar» kórmesi ashylǵan edi.