Qazaqtar «jurttyń balasyn» nege mysal etedi

«Jurttyń balasy» qoǵamdyq baǵanyń ólshemi me?

Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, áleýmettanýshy Aıdar Hamıttiń aıtýynsha, balany ózgelermen salystyrýdy tek qazaq halqyna tán erekshelik nemese ulttyq tárbıeniń kemshiligi dep qarastyrýǵa bolmaıdy. Bul – ujymdyq qundylyqtar basym qoǵamǵa ortaq áleýmettik qubylys.

Qazaq qoǵamynda bala jeke tulǵa ǵana emes, otbasy men áýlettiń ókili retinde qabyldanǵan. Onyń minez-qulqy men jetistigi ata-ananyń tárbıesine berilgen baǵa sanalǵan. Sondyqtan «Uıat bolady», «El ne deıdi?», «Pálensheniń balasyna qara» degen sózder balany qoǵamda qabyldanǵan talaptarǵa beıimdeýdiń bir joly bolǵan.

Frantsýz áleýmettanýshysy Emıl Dıýrkgeım tárbıe arqyly qoǵam óziniń normalary men qundylyqtaryn keler urpaqqa jetkizetinin aıtqan. Osy turǵydan alǵanda, «jurttyń balasy» – úlkendi qurmetteý, eńbekqorlyq, tártip pen bilimge umtylý sııaqty qoǵam maquldaǵan qasıetterdiń shartty úlgisi.

Alaıda bul qundylyqtardy boıǵa sińirý men balany ózgelerge kúshtep uqsatýdyń arasy alshaq. Dástúrli tárbıe úlgisinde úlkenniń sózine qarsy kelmeý mańyzdy sanalǵandyqtan, bala ózine jasalǵan salystyrýǵa qarsylyq bildire almaýy múmkin. Osylaısha, bastapqyda tártipke shaqyrý úshin qoldanylǵan tásil birtindep psıhologııalyq qysymǵa aınalýy yqtımal.

– Qazaq qoǵamynda áleýmettik bedeldiń mańyzy joǵary. Balanyń jaqsy oqýy, bedeldi mamandyq tańdaýy nemese materıaldyq jetistikke jetýi keıde onyń jeke nátıjesi ǵana emes, búkil otbasynyń mártebesi retinde qabyldanady. Per Býrdeniń túsinigimen aıtsaq, balanyń jetistigi otbasynyń áleýmettik jáne sımvoldyq kapıtalyna aınalady, – dedi Aıdar Hamıt.

Ózgemen salystyrý balanyń psıhologııasyna qalaı áser etedi?

Qoǵamdyq baǵaǵa saı bolýǵa umtylý otbasyndaǵy qarym-qatynasqa da áser etedi. Psıholog Alına Nurlanovanyń aıtýynsha, ata-ananyń jaqsy nıetpen aıtqan salystyrýy balanyń ózin ózgelerden kem sezinýine jáne súıispenshilikke laıyq bolý úshin únemi jaqsy nátıje kórsetýi kerek dep oılaýyna ákelýi múmkin.

– Bala «Ol jaqsy, al men jaqsy emespin. Sondyqtan meni jaqsy kórmeıdi» degen oıǵa kelýi múmkin. Ata-anasy muny baıqamaǵanymen, bala ózin joly bolmaǵan adamdaı sezinip, ózgege qyzǵanyshpen qaraýy yqtımal, – dedi maman.

Mundaı sezim balanyń jetistikke umtylýynan da kórinedi. Biri ózgelerden ozyp, ózin únemi dáleldeýge tyryssa, ekinshisi qolynan eshteńe kelmeıtinine senip, jańa múmkindikterden bas tartýy múmkin. Eki jaǵdaıda da bala óz qyzyǵýshylyǵyna emes, syrtqy baǵaǵa kóbirek mán bere bastaıdy.

Buǵan qosa balalardyń qabileti, damý qarqyny men ómirlik jaǵdaıy ártúrli. Máselen, sabaqtan tys ýaqytta úı sharýasyna kómektesip, ini-qaryndastaryna qaraıtyn balanyń múmkindigi qosymsha sabaqqa qatysyp, ata-anasynyń qoldaýyna súıenetin balanikinen ózgeshe bolýy múmkin. Sondyqtan olardyń nátıjesin bir ólshemmen baǵalaý ár balanyń jeke jaǵdaıyn eskermeýge ákeledi.

Áleýmettik jeli bul uǵymdy qalaı ózgertti?

Buryn balany kóbine kórshiniń, týystyń nemese synyptasynyń jetistigimen salystyrsa, qazir áleýmettik jeli bul sheńberdi keńeıtken. Grant utyp alǵan, shetelde oqıtyn nemese erte jetistikke jetken balalardyń ómiri ekran aldynda. Mundaı mysaldardy kórgen ata-ana da óz balasynyń nátıjesin ózgelermen salystyra bastaıdy.

Aıdar Hamıttiń pikirinshe, jelide adamnyń ómiri kóbine jetistikteri arqyly kórsetiledi. Alaıda onyń qandaı jaǵdaıda óskeni, qandaı múmkindikterge ıe bolǵany jáne sol nátıjege jetý jolynda qandaı qıyndyqtarǵa tap bolǵany kóp jaǵdaıda shynaıy aıtylmaıdy.

Áleýmettanýshy Ervıng Gofmannyń tujyrymdamasy boıynsha, adamdar qoǵam aldynda ózderiniń jaǵymdy beınesin kórsetýge tyrysady. Osy turǵydan alǵanda, búgingi «jurttyń balasy» – adamnyń shynaıy ómirinen góri kópshilikke usynylǵan jetistiktiń beınesi. Onymen salystyrý balanyń da, ata-ananyń da óz jetistigine kóńili tolmaýyna áser etýi múmkin.

Bul qubylys tsıfrlyq ortada ósip kele jatqan Z jáne Alpha býyndary úshin de mańyzdy.

– Zaman da, aqparat aǵynynyń jyldamdyǵy da, balalardyń ósý ortasy da ózgerdi. Sondyqtan ár býynnyń ereksheligin óz kezeńiniń jaǵdaılarymen baılanystyra qarastyrǵan jón. Ata-analar balalyq shaǵyn búgingi urpaqtyń ómirimen salystyryp, burynǵy tárbıe tásilderin sol kúıinde qoldanbaýy kerek, – dedi psıholog Alına Nurlanova.

Mamannyń aıtýynsha, ata-ana balasyna talap qoıa alady, biraq ol balanyń jasyna, múmkindigine jáne damý qarqynyna saı bolýy qajet. Balanyń nátıjesimen qatar, talpynysy men eńbegin baǵalaý da onyń ózine degen senimin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady.

Balany ózgemen emes, ózimen salystyrý mańyzdy

Psıhologtyń pikirinshe, balany yntalandyrýdyń tıimdi joly – onyń burynǵy jáne qazirgi jetistikterin salystyrý. Bul óz damýyndaǵy ilgerileýdi baıqap, ózine degen senimin nyǵaıtýǵa kómektesedi. Máselen, «Buryn bul tapsyrma saǵan qıyn bolatyn, qazir óziń oryndap júrsiń» degen sózder balanyń eńbegin baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Alına Nurlanova balany tárbıeleýde ata-ananyń jeke tájirıbesi de mańyzdy ekenin atap ótti. Balaǵa sezimin basqarýdy úıretý úshin ata-ana da óz emotsııasyn rettep, sózi men isiniń birizdi bolýyna mán bergeni jón. Keıbir ata-ana ashýyn balasynan alady, endi biri óz balalyq shaǵyn mysalǵa keltirip, balasyn únemi ózimen salystyrady. Al shekten tys qamqorlyq tanytatyn ata-ana onyń derbes sheshim qabyldaýyna kedergi keltirýi múmkin. Sondyqtan balanyń pikirin tyńdap, qıyndyqtardy ózdiginen eńserýine múmkindik berý mańyzdy.

Áleýmettanýshy Aıdar Hamıt te «jurttyń balasy» túsiniginen tolyq bas tartýdan góri, onyń tárbıedegi ornyn qaıta qarastyrý qajet dep sanaıdy.

– Balany ózgeden ozýǵa emes, óziniń ósýine baǵyttaǵan durys. Onyń qabiletin ózgelerdiń nátıjesimen ólshemeı, múmkindigin ashýǵa kómektesý qajet. Sonda tárbıe syrtqy qysymǵa emes, qoldaý men jeke jaýapkershilikke negizdeledi, – dedi ol.

Buǵan deıin olımpıadadaǵy jetistik balanyń bolashaǵyna qanshalyqty áser etetinin jazǵan edik.