Qazaqtar nege shaıqumar
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde shaı ımporty otandyq óndiris kóleminen asyp túsedi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıyl Qazaqstanda 3 829 tonna shaı óndirilgen. Onyń 92,1 paıyzy Almatyǵa tıesili. Al osy kezeńde elge 18,3 myń tonna shaı ımporttalǵan. Importtyń 27,2 paıyzy Kenııadan jetkizilgen. Bul derekter shaıdyń Qazaqstanda kóp tutynylatynyn ańǵartady. Qazaq dastarqanynan erekshe oryn alǵan sýsynnyń tarıhy birneshe ǵasyr burynǵy saýda baılanystarymen sabaqtas.
Uly Jibek jolynan qazaq dastarqanyna deıin
Shaıdyń otany – Qytaı. Saýda joldary arqyly basqa aımaqtarǵa taraǵan sýsyn qazaq dalasyna jetken. Etnograf-ǵalym, taǵam antropologııasynyń mamany Áıgerim Musaǵajınovanyń aıtýynsha, shaı qazaqtyń turmysyna XVIII–XIX ǵasyrlarda enip, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kúndelikti tutynatyn sýsynǵa aınalǵan.
– Qazaq dalasy Qytaı, Ortalyq Azııa jáne Reseı ımperııasyn baılanystyratyn saýda joldarynyń toǵysynda ornalasqan. Qytaıdan kóbine kirpish pishininde basylǵan shaı ákelinse, Reseımen saýda arqyly baıha shaıy tarady. Buhara, Qulja men Qashǵar qalalarymen baılanystar da mańyzdy ról atqardy, – dedi etnograf.
Alǵashynda shaı, qant pen samaýryn qymbat sanalyp, otbasynyń dáýletin tanytqan. Keıin sýsyn kópshilikke keńinen taralyp, jergilikti turmysqa beıimdeldi. Sonyń nátıjesinde shaı ishý dástúri qazaqtyń qonaq kútý mádenıetimen tyǵyz baılanysta qalyptasty.
Óńirlerdegi shaı ishýdiń erekshelikteri
Shaıdyń qazaq turmysyna sińýi ony daıyndaý men usynýdyń ózindik erekshelikterin qalyptastyrdy. Eldiń ár óńirinde shaı ishýge qatysty dástúrler saqtalǵan. Máselen, Batys Qazaqstanda shaıǵa qýyrylǵan tary qosylsa, ońtústikte kók shaı keń taraǵan. Keı óńirlerde sút, tuz, maı jáne qýyrylǵan un qosylǵan shyrshaı daıyndalǵan.
Etnograf Áıgerim Musaǵajınovanyń aıtýynsha, shaıdyń túr-túrin ázirleýmen qatar, ony usynýdyń da ózindik ádebi bar.
– «Aq shaı» qoıý demdelgen shaıǵa sút nemese qaımaq qosý arqyly daıyndalady. Al «kelin shaı» dástúrinde jas kelinniń qonaqtardy qarsy alyp, shaı usynýyna erekshe mán berilgen. «Bas aıaq» dep dastarqan basyndaǵy syıly qonaqqa nemese úlken kisige usynylatyn alǵashqy keseni ataǵan, – dedi etnograf.
Qazaqtyń shaı ishý ádebinde qonaqqa shaıdy az mólsherde quıyp, qaıta-qaıta usyný qurmettiń belgisi sanalady. Bul dástúr shaıdyń jaı ǵana sýsyn emes, qonaqpen áńgimelesýge, syılastyqty bildirýge múmkindik beretin mádenı qubylys ekenin kórsetedi.
Qazaqtyń dástúri men Belgııa ǵalymdarynyń tájirıbesi
Sút qosylǵan shaı qazaq dastarqanynda ǵana emes, kezinde Ulybrıtanııada da keń taraǵan. Alaıda brıtandyqtardyń bul sýsyndy ishýine tarıhı jáne turmystyq jaǵdaılar áser etken.
Tipti, 1980 jyldardyń sońynda Belgııa koroldik jaratylystaný ǵylymdary ınstıtýtynyń hımıkteri sýsyn ázirleýdiń túrli ádisin zerttegen. Olar ıngredıentterdi aralastyrý retin, qaınatý uzaqtyǵyn, súttiń temperatýrasyn jáne tuz sekildi qospalardyń áserin tájirıbe júzinde synaǵan.
Qazaqstanda da shaı ishý mádenıeti ýaqyt óte kele jańa talǵamdarmen tolyǵyp keledi. Máselen, qazir arsha men kıikoty sekildi jergilikti ósimdikterdi qosyp, sýsynnyń jańa túrlerin ázirleý úrdisi baıqalady. Degenmen, mundaı jańashyldyqtardy dástúrmen baılanystyrý úshin tarıhı negizge súıený mańyzdy.
– Jergilikti ósimdikterden jańa retsept jasaý – ulttyq ashananyń zamanaýı ınterpretatsııasy. Biraq sýsyndy dástúrli dep ataý úshin tarıhı derekter qajet, – dedi Áıgerim Musaǵajınova.
Etnograftyń pikirinshe, jastardyń jańa dámderge qyzyǵýy ulttyq dástúrden bas tartýdy bildirmeıdi. Kerisinshe, dástúrdiń mánin saqtaı otyryp, ony zamanǵa saı damytý mańyzdy. Osylaısha, shaı ishý mádenıeti tarıhı tamyrynan ajyramaı, jańa talǵamdarmen tolyǵa alady.
Shaıdy 60 gradýstan tómen temperatýrada ishken durys
Shaıdyń mádenıet pen kúndelikti turmystaǵy orny onyń densaýlyqqa áserine de nazar aýdartady. Medıtsına ǵylymdarynyń magıstri, №1 otbasylyq medıtsına kafedrasynyń assıstenti, gastroenterolog Áıgerim Sarbaevanyń aıtýynsha, kofeıni bar shaıdy shamadan tys tutyný uıqysyzdyq pen mazasyzdyqqa ákelýi múmkin.
– Qara jáne kók shaıdy kúnine 3–5 kese, ıaǵnı shamamen 600–900 mıllılıtr kóleminde ishýge bolady. Al shóp shaılarynyń mólsheri quramyna baılanysty ártúrli bolady, – dedi dáriger.
Maman shaıdyń quramyndaǵy tanınder temirdiń sińýin tómendetýi múmkin ekenin de eskertedi. Sondyqtan temir tapshylyǵynyń qaýpi bar adamdarǵa shaıdy tamaqpen birge ishpeı, araǵa ýaqyt salyp tutynǵan jón.
Sýsynnyń temperatýrasy da mańyzdy. Dárigerdiń aıtýynsha, óte ystyq shaıdy únemi ishý óńeshtiń shyryshty qabatyna zııan keltirip, qaterli isik týdyrýy múmkin. Sol sebepti shaıdy 60 gradýstan tómen temperatýraǵa deıin sýytyp ishken durys.
Buǵan deıin Qytaıda taraqan men qurttar qosylǵan kofe trendke aınalǵanyn jazǵan edik.
