Qazaqtar men kóshpeliler shekarany qalaı qorǵaǵan

Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń assıstent-professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Edil Noıanovtyń aıtýynsha, qazaq memlekettiliginiń negizin qalaǵan ejelgi jáne ortaǵasyrlyq memleketterdegi shekara máselesin túsiný úshin saq dáýirinen bastaý qajet.

Saqtar jaýdy shekarada emes, el ishinde toqtatqan

Tarıhshynyń sózinshe, keıin qazaq halqynyń qalyptasýyna úles qosqan etnostar qazirgi Qazaqstan aýmaǵynan áldeqaıda keń keńistikte ómir súrgen. Sondyqtan olardyń shekaraǵa degen kózqarasy otyryqshy memleketterden erekshelendi.

Bul erekshelik Gerodottyń «Tarıh» eńbeginde sıpattalǵan parsy patshasy І Darııdiń skıfterge qarsy joryǵynan anyq kórinedi.

Skıfter parsy áskerine qarsy soǵys máselesinde ekige bólinedi. Gelon, býdın jáne sarmat taıpalary soǵysý týraly sheshim qabyldasa, qalǵan úsh taıpa ashyq shaıqasqa qatysýdan bas tartady. Soǵysýǵa bel býǵan taıpalar óz kezeginde beıtarap taıpalardyń jeri arqyly shegine otyryp, qudyqtardyń kózin jaýyp, jaý áskeri paıdalanýy múmkin shópti órtep otyrǵan.

Edil Noıanovtyń aıtýynsha, bul kezdeısoq áreket emes, aldyn ala oılastyrylǵan áskerı strategııa bolǵan.

– Osy ýaqytqa deıin Lıdııany, Assırııany, Egıpetti jáne Vavılondy baǵyndyrǵan Parsy ımperııasy kóshpelilerdi de ózine qaratýǵa tyrysty. Alaıda skıfterdiń áskerı taktıkasy múldem bólek edi. Olar halqyn da, malyn da ishkeri kóshirip, jaýdy eldiń tereńine qaraı jeteledi. Jol boıyndaǵy sý kózderin jaýyp, jylqyǵa azyq bolatyn shópti órtep otyrdy. Negizgi maqsatqarsylastyń kúshin álsiretý bolatyn. Parsylar úshin mundaı soǵys tásili túsiniksiz boldy, - deıdi tarıhshy.

Darıı joryqtyń sozylyp ketkenin kórip, skıf patshasy Idanfırske arnaıy elshi jiberedi.

– Darıı Idanfırske «Aqymaq! Nege únemi qasha beresiń? Kúshińe senseń, shaıqasqa shyq. Álsiz bolsań, jeriń men sýyńdy syıǵa tartyp, kelisimge kel» degen mazmunda habar jiberedi. Biraq Idanfırs «Men buryn da, qazir de qoryqqannan qashqan emespin. Meniń elimde sen qıratyp ketetin qalalar nemese atyńnyń tuıaǵy taptap ótetin egis alqaptary joq» deıdi. Bul kóshpeliler úshin basty másele qalany qorǵaý emes, halyq pen jerdi saqtaý bolǵanyn kórsetedi, - deıdi Edil Noıanov.

Aqyrynda parsy áskeri skıfterdi tolyq baǵyndyra almaı, óz jerine sheginýge májbúr bolady.

Tomırıs pen Kır: kóshpelilerdiń qorǵanys tásili

Saqtar tarıhyndaǵy shekara men jer qorǵaý máselesi áıgili Tomırıs pen parsy patshasy Kır arasyndaǵy soǵysta da baıqalady.

Gerodottyń dereginshe, Kır Syrdarııaǵa kópir saldyryp, massagetter jerine ótedi. Alǵashynda massagetterdiń sheginýin jeńis retinde qabyldaǵanymen, keıin Tomırıs basqarǵan áskerdiń joıqyn shabýylyna tap bolady.

– Tomırıs basqarǵan ásker keıin qarsy shabýylǵa shyǵyp, parsylardy talqandaıdy. Sońynda Kırdiń ózi qaza tabady, - deıdi tarıhshy.

Ǵundar shekarany qalaı kúzetti

Uqsas áskerı taktıka kóne ǵundarda da bolǵan.

Qytaıdyń «Hanshý» («Han áýleti») jylnamasynda kóshpelilermen soǵys júrgizýdiń qıyndyǵy birneshe ret aıtylady. Qytaı áskerleri ǵundardyń shegine otyryp shaıqasýyn túsine almaǵan.

– Jylnamalarda «taǵylar attaryn keri buryp qashýdy ózine namys kórmeıdi» degen mazmundaǵy sıpattamalar kezdesedi. Shyn máninde, bul qorqaqtyq emes, áskerı aıla bolatyn. Ǵundar qarsylasyn el ishine kirgizip, onyń azyq-túligi azaıyp, sý tapshylyǵy bastalǵan kezde kútpegen jerden soqqy bergen. Osylaısha, olar óz jerin saqtap qaldy, - deıdi Edil Noıanov.

«Jer – memlekettiń negizi»

Tarıhshy kóshpeliler úshin jerdiń qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn ǵun memleketiniń negizin qalaýshy Móde táńirqut týraly oqıǵadan kórýge bolatynyn aıtady.

Dýnhý bıleýshisi alǵashynda Módeniń ákesinen qalǵan sáıgúlik atty suraıdy. Keıin ámeńgerlik jolmen alǵan áıelin talap etedi. Móde ekeýin de beredi. Muny álsizdik dep qabyldaǵan kórshi bıleýshi eki el arasyndaǵy shóleıtti aýmaqty suratqanda jaǵdaı ózgeredi.

– Móde bul joly úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, soǵys jarııalaıdy. Onyń áıgili «Jer – memlekettiń negizi» degen sózi bar. Kóshpeliler úshin jer jaı ǵana aýmaq emes, memlekettiliktiń tiregi sanalǵan. Sondyqtan terrıtorııa máselesinde eshqandaı ymyra bolmaǵan, - deıdi tarıhshy.

Ulystar men júzder – kóshpeli shekaranyń negizi

Orta ǵasyrlarda memleket aýmaǵy ulystyq júıe arqyly belgilendi.

Altyn Orda dáýirinde árbir ulys belgili bir Shyńǵys áýletiniń ókiline tıesili kóship-qoný aýmaǵy retinde qalyptasty. Sol aýmaqtar memleket shekarasynyń quramdas bóligi boldy.

Bul júıe keıin Qazaq handyǵynda da jalǵasty.

–Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibek urpaqtarynyń árqaısysynyń óz ulysy boldy. Ulystar belgili bir rý-taıpalardyń qonystaný aımaqtary negizinde qalyptasty. Keıin Táýke han tusynda basqarý júıesi ózgerip, júzdik qurylym ornyqty. Osylaısha, Uly júz, Orta júz jáne Kishi júz túrindegi etnıkalyq-terrıtorııalyq aımaqtar qalyptasty, - deıdi Edil Noıanov.

Tarıhshynyń aıtýynsha, Kishi júz Syrdarııanyń tómengi aǵysynan Edilge deıingi óńirdi qamtysa, Orta júz qazirgi Ortalyq, Soltústik jáne Shyǵys Qazaqstandy mekendedi. Al Uly júzdiń negizgi qonystary Jetisý men Ońtústik Qazaqstanda ornalasty.

Árbir rýdyń qystaýy, jaılaýy, kókteýi men kúzeýi naqty belgili boldy. Sondyqtan kóshpeli qoǵamda jerdiń kimge tıesili ekeni arnaıy karta bolmasa da jaqsy anyqtalǵan.

Qorymdar – jerdiń eń mańyzdy belgisi

Kóshpeli qoǵamda shekaranyń mańyzdy belgileriniń biri ata-baba qorymdary boldy.

– Ádette belgili bir rýdyń jeri sol óńirdegi qorymdar arqyly tanyldy. Qystaýlar mańyndaǵy zırattar jerge ıelik etýdiń belgisi sanaldy. Bul dástúrdiń tamyry óte tereńde jatyr. Búginge deıin saqtalǵan saq qorǵandary men qorymdary belgili bir qaýymnyń osy jerdi ejelden mekendegenin kórsetedi, - deıdi tarıhshy.

Onyń aıtýynsha, kóshpeliler ózderine qala nemese saraı salmasa da, ata-baba qorymdaryn turǵyzýǵa erekshe mán bergen.

– Idanfırstiń Darııge aıtqan taǵy bir mańyzdy sózi bar. Ol «Eger shynymen soǵysqyń kelse, bizdiń ata-babalarymyzdyń qorymdaryn taýyp kór. Sonda biz sendermen soǵysamyz ba, joq pa, sony kóresiń» deıdi. Bul kóshpeliler úshin jer men ata-baba rýhynyń ajyramas uǵym bolǵanyn kórsetedi, – deıdi Edil Noıanov.

Qaraýyl tóbelerden Kenesaryǵa deıin

Qazaq dalasynda shekara qaýipsizdigin qamtamasyz etýde qaraýyl tóbelerdiń de mańyzy zor boldy.

Bıik tóbeler syrttan kele jatqan jaýdyń baǵytyn baqylaýǵa jáne elge der kezinde habar jetkizýge múmkindik bergen.

Tarıhshynyń aıtýynsha, XVIII ǵasyrdaǵy «Aqtaban shubyryndy» kezeńinen keıin qazaqtar ata qonysyn saqtap qalyp qana qoımaı, jońǵarlardy óz jerinen yǵystyra aldy. Keıin Qoqan jáne Hıýa handyqtarynyń qysymyna qarsy kúrester de osy maqsatpen jalǵasty.

– Kenesary hannyń, Janqoja batyrdyń jáne basqa da qazaq batyrlarynyń kúresteri óz jerin saqtaý men qaıtaryp alý jolyndaǵy qozǵalystar boldy. Jer máselesi qazaq qoǵamynda árdaıym erekshe oryn aldy, - deıdi ol.

Sonymen qatar XIX ǵasyrda Reseı ımperııasy qazaq dalasynda ákimshilik jáne sot reformalaryn júrgizgen kezde de «jer daýy» men «jesir daýy» sııaqty máselelerdi qazaqtardyń óz quzyrynda qaldyrǵan.

Edil Noıanovtyń pikirinshe, qazirgi Qazaqstan aýmaǵy – qazaq memlekettiligi tarıhynda oryn alǵan ejelgi jáne ortaǵasyrlyq memleketterdiń murasy ǵana emes, osy jerde ómir súrgen rý-taıpalardyń ǵasyrlar boıǵy qonystarynyń jalǵasy.

– Qazaq halqynyń búginge deıin kóp óńirde bir rýdyń ókilderin jeke qorymdarǵa jerleýi ejelgi dástúrdiń saqtalǵanyn kórsetedi. Bul saq dáýirinen bastaý alatyn jerge ıelik etý mádenıetiniń jalǵasy. Bul kúni de rýhy qazaq, elin súıetin azamat úshin Qazaqstannyń ár óńiri qasıetti jer bolyp sanalady, - deıdi tarıhshy.

Onyń sózinshe, qazirgi Qazaqstan aýmaǵy ǵasyrlar boıy osy jerde ómir súrgen jáne qazaq ultynyń qalyptasýyna úles qosqan rý-taıpalardyń tarıhı mekeni retinde urpaqtan urpaqqa jetip otyr.

Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq qoǵamynda soǵys tutqyndary qalaı ómir súrgeni týraly jazǵan edik.