Qazaqtar qaza men qaıǵyny qalaı eńsergen
ALMATY. KAZINFORM — Qazaq úshin qaıǵy — jalǵyz adamnyń basyndaǵy aýyrtpalyq emes, tutas aýyldyń, aǵaıynnyń ortaq júgi. Qaraly úıdiń esigi jabylmaı, adamdardyń úzdiksiz kelip-ketýi, joqtaý men kóńil aıtýdyń úzilmeýi — osynyń dáleli. ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti Tarıh fakýlteti Arheologııa, etnologııa jáne mýzeologııa kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bıbizııa Qalshabaevanyń aıtýynsha, bul dástúrlerdiń astarynda tek salt emes, tereń psıhologııalyq mán jatyr.
Professordyń sózinshe, qazaq qoǵamynyń rýlyq qurylymy qaıǵyny birge eńserý mádenıetiniń negizin qalaǵan.
— Qazaq qoǵamynda erteden ár rýdyń óz jaılaýy, qystaýy bolǵan. Rý-rý bolyp ómir súrgen qazaqtardyń qýanyshy da, qaıǵysy da, jeńisi men jeńilisi de ortaq boldy. Sondyqtan bir adamnyń otbasyna qaıǵy tússe, ony búkil rý bolyp birge kótergen. «Jumyla kótergen júk jeńil» degen ustanym osydan shyqqan. Tipti eń kedeı adamnyń ózinde qaıǵy bolsa, biri soıys malyn, biri unyn, endi biri basqa azyq-túlik ákelip kómektesken. Bul durys atqarylmasa, ol búkil rýǵa syn bolǵan, — deıdi ol.
Onyń sózinshe, bul dástúr búginge deıin jalǵasyp keledi.
— Qazir rý-rý bolyp qonystanbasaq ta, qaıǵyny aýyl turǵyndary, týystar men kórshiler birigip kóteredi. Qaıtys bolǵan adamnyń ólimi tek otbasynyń emes, barlyq týǵan-týystyń ortaq qaıǵysy retinde qabyldanady. Tipti halyq arasynda toıǵa qaraǵanda qaıǵyda bas qosý mańyzdyraq bolyp esepteledi. Jetisi men qyrqyna deıin adamdar úzilmeı kelip, ásirese beısenbi men juma kúnderi qaraly úıge arnaıy baryp, qoldaý kórsetedi, — dep túsindirdi tarıh ǵylymdarynyń doktory.
Joqtaý, estirtý jáne syńsý
Qazaqtyń joqtaý, estirtý, syńsý sııaqty dástúrleri de — osy ortaq emotsııalyq tájirıbeniń bir bóligi.
— Joqtaý — qaıtys bolǵan adamdy joqtap, ishtegi muń-sherdi óleń arqyly shyǵarý. Bul tek qoshtasý emes, adamnyń ishki kúızelisin jeńildetýdiń bir joly. «Sóılemeı pende shydamas, qaıǵy otyna ashynǵan» dep, Abaı Qunanbaıuly aıtqandaı, joqtaýda ishki kúıik syrtqa shyǵady, — deıdi Bıbizııa Qalshabaeva.
Tarıhshynyń sózinshe, joqtaý erterekte kisi qaıtys bolǵannan keıin jyldyq asy berilgenshe aıtylǵan.
— Qazaq halqynyń ádet-ǵurpy jóninde 130-dan astam maqala jazǵan Áýbákir Dıvaev joqtaý jóninde «Qazaqtyń joqtaý óleńderi — kóshpeli qazaq áıelderiniń aqyl-oıyn kórsetedi, júrek sulýlyǵyn sýretteıdi» dep jazǵan. Sondaı aq joqtaý, daýys salý — ókirip jylaý emes, birsaryndy maqammen ándete otyryp, ishtegi jalyndy, kúıikti shyǵarý. Qansha degenmen, et jaqyn adamnyń qazasyna kúıinbeý múmkin emes, Qazaq qoǵamynda joqtaý dástúri áli de kezdesedi. Tipti áıeli, qyzdary durys joqtaı almady degen sózder de aıtylyp qalady. Joqtaýdy jattap aıtatyndar da bar, aıta almaı otyrǵandarǵa «ishińdegini shyǵar» dep jatady. Sondyqtan onyń psıhologııalyq mańyzy zor, — deıdi QazUÝ professory.
Al estirtý dástúri qaıǵyny birden emes, jumsartyp jetkizýdiń tásili bolǵan.
— Buryndary qaıǵyly habardy birden aıtyp salmaı, arnaıy adamdar arqyly estirtken. Mysaly, Joshy hanǵa balasynyń ólimin kúı arqyly jetkizgen «Aqsaq qulan» ańyzy bar. Estirtý kezinde jınalǵan adamdar otbasyǵa basý aıtyp, qaıǵyny birge bólisken. Qazir, ókinishke qaraı, áleýmettik jeli arqyly sýyq habardy birden jarııalaý jıilep ketti. Menińshe, bul qazaqy uǵymǵa jat, — deıdi Bıbizııa Qalshabaeva.
Syńsý dástúri de — emotsııany syrtqa shyǵarýdyń bir túri.
— Syńsý — uzatylyp bara jatqan qyzdyń elimen, ata-anasymen, aýyl-aımaq, aǵaıyn-týys, baýyrymen, qurby-qurdastarymen qoshtasýy. Syńsýdy uzatylatyn qyz sińlilerimen, jas jeńgelerimen týystarynyń úıin aralaı júrip, áýendetip aıtqan. Ol óz ýaıymyn, qorqynyshyn, saǵynyshyn óleńmen jetkizedi. Bul da psıhologııalyq turǵydan mańyzdy: qyz jańa ómirge daıyndalyp, ishki kúızelisin jeńildetedi, — dep túsindirdi ol.
Kóńil shaı
Qaıǵy kezinde adamdardyń úzdiksiz kelip-ketýi de beker emes.
— Kóńil aıtý — ár adamnyń paryzy. Bul qaraly otbasyǵa demeý beredi. Qaıǵyny jalǵyz kótermeı, adamdarmen aralasý arqyly jeńildetedi. Jetisi men qyrqyna deıin úıde adam qarasy úzilmeıdi, bul — qaraly jandardy jalǵyz qaldyrmaýdyń tásili. Adamdar kelip, áńgime aıtyp, sabyrǵa shaqyrady. «Kóńil shaı» berý dástúri de osydan týǵan, — deıdi ǵalym.
Toqym qaǵar
Professor qazaq mádenıetinde tek qazany emes, belgisizdik pen qorqynyshty da kópshilik bolyp eńsergenin aıtady.
— Mysaly, «toqym qaǵar» dástúri — saparǵa shyqqan adamǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetý. Án-kúı, ázil arqyly ony jaqsy kóńil kúımen shyǵaryp salǵan. Jolaýshyǵa bata berip, joly jeńil bolsyn degen senim qalyptastyrǵan, — deıdi ol.
Bıbizııa Qalshabaevanyń aıtýyna qaraǵanda, erterekte bul joralǵy kóbine jas balanyń úıinen uzap, at jalyn tartyp minip, sapar shegý qurmetin toılaý úshin jasalǵan.
— Atqa minip, jolǵa shyǵý bozbalaǵa úlken jaýapkershilik júktegen. Bir jaǵynan, balany eńbekqorlyqqa baýlý, jylqyny «er qanaty» retinde qurmetteý bolsa, ekinshi jaǵynan, bul dástúrli belgisizdik pen qorqynyshty jeńýge septigin tıgizedi dep qarastyrýǵa bolady, — deıdi ol.
Osylaısha, qazaqtyń dástúrli qoǵamynda qaıǵyny jeńý jeke adamnyń emes, tutas qaýymnyń isi bolǵan. Al jyr, rásim, sóz jáne ortaq qoldaý — sol qaıǵyny jeńildetýdiń negizgi quraldaryna aınalǵan.
Eske salaıyq, buǵan deıin dástúrli qazaq qoǵamynda aqparat qalaı tarady, jańalyq bir rýdan ekinshisine qalaı jetkeni týraly jazǵanbyz.