Qazaqtar halyq sanyn qalaı eseptegen
ALMATY. KAZINFORM — Búgingideı sanaq, baza, tsıfr joq zamanda qazaqtar halyq sanyn qalaı bilgen? Kóshpeli qoǵamda «statıstıka» degen uǵym bolmaǵanymen, el óz sanyn shamalap bolsa da esepteı alǵan. Bul júıe qalaı jumys istedi?
ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy dáýirinde naqty esep júrgizý múmkin bolmaǵanymen, ózindik ólshemder bolǵan.
— HV-HIV ǵasyrlar aralyǵynda halyq sanyn dál anyqtaıtyn naqty ádisteme bolǵan joq. Alaıda shamalap esepteý tásilderi qoldanyldy, — deıdi ǵalym.
Kóshpeli qoǵamdaǵy basty esep birligi — ulys boldy. Bul tek aýmaq emes, belgili bir halyq sanyna ıe ákimshilik qurylym edi.
— Derekterde bir ulysta shamamen 10 myń shańyraq bolǵany aıtylady. Al bir shańyraqta orta eseppen 5-6 adam turǵan, — deıdi Bereket Káribaev.
Osy eseppen qaraǵanda, bir ulystyń halqy 50 myń men 80 myń aralyǵynda bolǵan.
— Qazirgi ólshemmen bul — bir aýdannyń halqy, — dep naqtylady tarıhshy.
Alǵashqy «mıllıon»: Qasym han dáýiri
Qazaq halqynyń jalpy sany týraly alǵashqy iri derek Muhammed Haıdar Dýlatıdiń eńbeginde kezdesedi.
— «Tarıhı Rashıdı» kitabynda qazaqtardyń sany 1 mıllıonnan asqany aıtylady. Bul — Qasym han tusyndaǵy eń qýatty kezeń. Sol kezde Qazaq handyǵynyń aýmaǵy Ertisten Edilge, Tobyldan Syrdarııaǵa deıin jetken, — deıdi ǵalym.
Alaıda bul san bir sátte paıda bola qalǵan joq.
— Bul aımaqta Qazaq handyǵyna deıin úsh iri ulys bolǵan: Mańǵyt, Shıban jáne Orda-Ejen. Solardyń jıyntyq sany shamamen 1 mıllıonǵa jýyq, — deıdi Káribaev.
Al Kereı men Jánibek bólinip shyqqanda, barlyq halyq birge ketken joq.
— Orda-Ejen ulysynyń tolyq quramy kóshken joq, shamamen úshten biri nemese jartysyna jýyǵy ǵana bólindi. Sonyń ózinde az ýaqyt ishinde olardyń sany 200 myńǵa jetken, — deıdi ol.
Shańyraqpen sanalǵan dala
Bul tásil keıingi ǵasyrlarda da saqtaldy. XIX ǵasyrda Reseı ımperııasy qazaq dalasyn zertteı bastaǵanda da halyq sany shańyraq arqyly esepteldi.
— Orynbor general-gýbernatory Volkonskıı qazaqtardyń sanyn saýdagerlerden surap jınaǵan. Ár rý, onyń qystaýy, basqarýshysy, qansha shańyraq bar — bári solaı tirkelgen. Alaıda bul naqty sanaq emes, shamamen alynǵan derekter edi, — deıdi tarıhshy.
Ol halyq sany týraly derekterdi jınaǵan zertteýshilerdiń biri — Levshın bolǵanyn aıtty.
— 1832 jylǵy eńbeginde ol qazaqtardyń sanyn 2-3 mıllıon dep kórsetedi, — deıdi Káribaev.
Alǵashqy resmı sanaq
Qazaq dalasyndaǵy alǵashqy tolyqqandy halyq sanaǵy 1897 jyly ótti.
— Sol sanaq boıynsha qazaqtardyń sany shamamen 4,5 mıllıon bolǵan. Biraq bul tolyq kórsetkish emes. Sebebi halyq arasynda erekshe túsinik bolǵan. — «Adamdy sanama» degen yrymǵa baılanysty kópshilik óz sanyn jasyrýǵa tyrysqan. Keıbir rý-taıpalar múlde tirkelmeı qalǵan, — deıdi tarıhshy.
Nege halyq sanyn bilý mańyzdy boldy
Halyq sanyn esepteý tek qyzyǵýshylyq úshin emes, naqty qajettilik edi.
— Árbir bıleýshi óz qol astynda qansha halyq baryn, qansha ásker shyǵara alatynyn bilýi kerek boldy, — deıdi ǵalym.
Qazaqtar halyq sanyn búgingideı dál tsıfrmen emes, «ulys», «rý», «shańyraq» sııaqty uǵymdar arqyly eseptegen. Bul — kóshpeli ómir saltyna beıimdelgen, ózindik qısyny bar demografııalyq júıe, ıaǵnı dalada sanaq body, tek bul basqasha júrgizildi.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq jyraýlary handarǵa qalaı áser etkeni týraly jazǵanbyz.