Qazaqtaný ǵylymy áli ınstıtýttyq dárejede damı almaı otyr - Jaqan Moldabekov

Alaıda Alashtanýdan bastaý alatyn osy is-sharalar kóp jaǵdaıda júıesiz júrgizilip jatqandaı bolady. Biz osyǵan oraı bul saýaldy belgili qazaqtanýshy, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń mádenı antropologııa kafedrasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Jaqan Moldabekovke qoıǵan edik.

- Jaqan Janboluly, Qazaqstan derbes el retinde óz táýelsizdigin jarııalaǵanyna 20 jyldaı ýaqyt ótti. Qazaqtaný ǵylymynda atqarylyp jatqan is-sharalarǵa kóz júgirtip ótseńiz?

- Táýelsizdiktiń 20 jyly qarsańynda qazaqty ult retinde jáne onyń perzentteriniń kásibı deńgeıi men olardyń keleshek urpaǵynyń bolashaǵy týraly árqıly oılar aıtylyp jatyr. Bul zańdy nárse dep esepteımiz. Olar ómirdiń talabynan týyndap jatqan jáne árbir azamattyń kókeıinde júrgen mándi, mańyzdy oı-pikirler dep aıtýǵa bolady. Biraq osy oı-pikirdiń aıasynda keı jaǵdaıda kimniń, neni, ne sebepten, qalaı aıtyp jatqanyn uqpaı jatqan, estimeı jatqan, bilmeı jatqan jaǵdaıymyz da jıilep bara jatqan sekildi kórinedi. Eń úlken oılanatyn nársemiz: endi osy máseleniń ıdeıalyq rýhanı jáne ádistemelik negizin qalyptastyrý máselesi dep oılaımyn. Ideıalyq jaǵynda jaqsy, qundy pikirler aıtylyp jatyr ǵoı. Maǵan da ol bir júıege keltirilmegen sııaqty kórinedi. Ádistemelik jaǵyna, rýhanı tereńdigine boılaýdy endi-endi qolǵa alyp jatyrmyz.

- Qazaqtaný degen ǵylymnyń kerektigin jáne onda keshendi izdenistiń qajet ekenin árdaıym aıtyp, jazyp júrgen ǵalymdardyń biri ózińizsiz. Oǵan qalaı kelgenińizdi jáne ǵylymnyń bul jańa salasy nege qarqyndy túrde damyp kete almaı otyrǵanyn aıtyp bere alasyz ba?

- Ras bul máseleni kóterip, osy baǵytta izdeniste júrgenime 15 jyldyń júzi boldy. Doktorlyq dıssertatsııamdy qorǵaǵanǵa deıin men dıalektıkalyq materıalızmmen, ǵylymı tanym metodologııasymen shuǵyldanǵam. Qazaqtaný máselesin zertteýge Sábetqazy Aqataı da, Amanjol Qasabek pen basqa da kóptegen ǵalymdar ártúrli jolmen keldik. Bárimiz de buryn Máskeýde oqydyq. Biraq syrtta basqa máselemen shuǵyldanyp júrip, bárimizdiń bir baǵytqa oralýymyzdyń ózi maǵan qazir oılanarlyq jáne arnaıy zertteıtin másele sııaqty kórinedi. Osy másele endi oıyma kep júr. Bul salada Muhamedııar Serikbekuly alǵashqylardyń biri bolyp buryn-sońdy tujyrymdalyp aıtylmaǵan tyń ıdeıany kóterip ketti. Onyń kólemi shaǵyn bolsa da mazmuny tereń, tyń zertteý eńbegi bárimizdi de eleń etkizdi. Ǵylymda problemany qoıý óz aldyna bir erlik, al onyń mańyzdy ekenin kórsete bilý ózinshe bir jańalyq. Jalpy tyń materıaldardy azdy-kópti tarıhshylar men arheologtar ǵana biletin shyǵar. Sondaı tarıhshylardyń biri bilip, biri bilmeıtin, al fılosoftardyń kóbi bilmeıtin arhıvte jatqan, áli ǵylymı aınalymǵa enbegen materıaldardy ornymenen saýatty paıdalana bilý, óziniń ıdeıasyna ushtastyra, úılestire, kórsete bilý bizde tapshy bolyp tur.

Qazir taný degen sóz kóbeıip bara jatyr, oryndy. Alashtaný, Abaıtaný, Baýyrjantaný deıdi men bárin de qoldaımyn. Sońǵy jyldary tulǵalyq nemese áleýmettik ómirimizdegi atyshýly kezeńderdi shoǵyrlanyp, toptasyp zertteý úrdiske aınaldy. Bul - qajet dúnıe. Buǵan deıingi ál-Farabı, Dýlatı, Jambyl úlken kóshtiń bastamasy boldy. Ol aldaǵy ýaqytta odan ári jalǵasyp kete beredi dep oılaımyn. Biraq men tańǵalatyn bir jaǵdaı bar. Bárin aıtyp kelip, «bizge qazaqtaný kerek pe», degen kezde ǵalymdardyń bireýi moıyndaıdy, endi bireýiniń oǵan kelgende tili kúrmelip qalady. Bul qalaı? Munyń bári qazaq úshin aıtylyp jatyr ǵoı. Eger arystarymyzdyń bireýimen shektelip qalsaq, biz óz mádenıetimizdiń órisin taryltpaımyz ba? Eshkimdi tómendetpeıik, biraq báriniń túbiriniń, baǵytynyń ortaq ekenin nege aıta almaımyz. Bul suraqty áriptesterime ashyq qoıyp júrmin, biraq meni qanaǵattandyratyn jaýap sırek. Biraq kósh bastalyp, osy áńgime qozǵalǵannan keıin ol erteli-kesh óziniń arnasyn tabady degen oıdamyn.

Jalpy qazaqtanýdy ǵylym retinde bir adam ǵana qalyptastyrmaıdy. Onda úlken ujym bolyp ártúrli mamandardyń bas qosýy kerek. Osyǵan deıin qazaqtaný máselesine baılanysty jeke ózim 6-7 kitap shyǵardym. Qazaqtaný ǵylymy bar ma, degen kezde, bar, ne joq dep kesip aıtýǵa bolmaıdy. Men úshin ol bar. Al ınstıtýttyq dárejede joq. Buryn bizde akademık Tájibaev atyndaǵy etnopsıhologııa jáne etnopedagogıka ortalyǵy bolǵan. Endi ony Qazaqtaný jáne ulttyq tálim-tárbıe ortalyǵyna aınaldyrýdy usynyp otyrmyn. Bul ıdeıany qazir rektorat ta qoldap jatyr. Bul jańa ortalyq qurylsa, oǵan barlyq janashyrlardyń basyn qosqym keledi.

- Tileginińizdiń oryndalýyna biz de tilektespiz. Ýaqytyńyzdy bólip, oı-pikirińizben bóliskenińizge rahmet.