QAZAQSTANNYŃ KÓRІKTІ JERLERІ: Sharyn shatqaly (FOTO)

Sharyn shat­qalynyń tarıhy budan 300 mln jyl burynǵy geologııalyq zamandardan syr shertedi. Munda kóne zamandardan saqtalǵan sanalýan pishindi túrli-tústi jartasty «qamaldardy» kóz aldyńyzǵa ákelip qoıǵandaı kórikti kórinisterdi elestetedi. Dúnıejúzinde dál sondaı kórinisterdi tek Soltústik Amerıkanyń Kolorado shtatyndaǵy «Úlken shatqal» alqabynan ǵana kezdestirýge bolady. Jer bederiniń mundaı kóriniske ushyraýy budan 12 mln jyl burynǵy jel men sý erozııasynyń jáne muzdaný dáýirindegi tabıǵı qubylystardyń áser etý yqpalynan paıda bolǵandy­ǵy baıqalady.

Sharyn shatqaly Almaty qa­lasynan 193 shaqyrym qashyq­tyqtaǵy Almaty oblysynyń Eńbek­shiqazaq, Raıymbek jáne Uıǵyr aýdandarynyń aýmaǵyndaǵy Sharyn ózeniniń ańǵaryn boılaı ońtústik-batystan soltústik-shyǵysqa qaraı 154 shaqyrymdyq alqapqa sozylyp jatyr.
Sharyn shatqalyndaǵy san­alýan bederli kórinisterdi jergilikti turǵyndar erte kezderde «Shaıtan qala», keıinnen «Qyzǵylt qamaldar ańǵary» dep ataǵan. Ondaǵy ár túrli músin pishindi jeke jartastar «Sfınks», «Mystan kempir», «Aıdahar», «Tas qapshyq», t.b. atalady. Shatqaldaǵy túrli pishindegi «jartasty qamaldardyń» ózen arnasynan bıiktigi 150-300 metrge jetedi, al ózen ańǵarynyń eni 20-80 metrdeı bolyp keledi.
Sharyn ózeni Teriskeı jáne Kúngeı Alataýlarynan bastalyp, Іle ózenine quıady, onyń uzyndyǵy 427 shaqyrym.
Sharyn shatqalyndaǵy ózen ańǵarynda geologııalyq zamandardan saqtalǵan relıkti eren aǵashy shaǵyn toǵaı bolyp ósedi. Bul eren toǵaıy Orta Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda ǵana saqtalǵan óte qundy birden-bir tabıǵat eskertkishi bolǵandyqtan, 1964 jyly 19 naýryzda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń №447-R arnaıy qaýlysymen respýblıkalyq mańyzy bar tabıǵat eskertkishi dep jarııalanady.

Ertedegi geologııalyq zamandar­dan beri ósip kele jatqan eren aǵashy­nyń toǵaıy qazirgi kezde dúnıejúziniń eki aımaǵynda ǵana saqtalǵan. Onyń biri Sharyn ózeniniń ańǵarynda bolsa, al ekinshisi Soltústik Amerıkanyń Nevada shtatyndaǵy «Grand» shat­qalynda ǵana ósetini belgili.
Eren aǵashynyń qazaqsha ataýy týraly bir-birine sáıkes kelmeıtin pikirler bar. Qazirgi kezde jaryq kórgen sózdikter men keıbir maqalalarda eren aǵashyn kóbine «shaǵan», keıde «sheten», «shegen», tipti, «shynar» dep te ataıdy. Munyń bári de shyndyqqa sáıkes kelmeıdi.
«Eren» bul óńirde ósetin oryssha «ıasen» aǵashynyń qazaqsha ejelgi ataýy ekendigin qalamy qarymdy, ári tabıǵat jaıly óte qundy maqalalar men kitaptar jazyp júrgen osy óńirdiń týmasy, kórnekti jýrnalıst Janbolat Álıhanuly (Aýpbaev) birneshe ret baspa betterinde eren aǵashy ataýynyń burmalanyp, basqasha jazylyp júrgendigi týraly, bıolog-ǵalymdarǵa eskertý jasaǵany da belgili:
«...Onda (Sharyn shatqalynda) temir sııaqty óte qatty, ystyq temperatýraǵa shydamdy aǵash ósedi. Ony bıolog-ǵalymdar Sharyndaǵy sheten (ıasen) toǵaıy dep júr. Bizdińshe, bul - durys emes, qate ataý. Sebebi, sheten aǵashtardyń ishindegi eń jasyǵy. Onyń álsizdigi sondaı, eger qazyq jasap jerge qaqsańyz, jartysynan mort ketetin ol, soqqy tıgen saıyn boı-boı bolyp sógilip, shytynap ketedi. Bala kúnimizde Sarytoǵaıdan ákelgen joǵarydaǵy temir aǵashty atalarymyz ben ákelerimiz: «Bul - eren aǵashy Ony ózen kópiriniń astyndaǵy tireýishke qoı­sań shirimeıdi, úıdiń tóbesin jabarda belaǵashqa paıdalansań synbaıdy», - dep otyratyn.

Sharyn shatqalyndaǵy eren toǵaıy ósken alqap 5 014 gektar (keıbir derekterde 4 855 ga) aýmaqty qamtıdy. Eren toǵaıy Sharyn ózeniniń ańǵarynda teńiz deńgeıinen 650-750 metr bıiktiktegi alqapta ósedi.
Eren aǵashy ósimdikterdiń záı­túnder tuqymdasyna jatady. Ony ǵylymı tilde «soǵdy ereni» (Fraxinus sogdiana) dep ataıdy. Ol ylǵal súıgish aǵash bolǵandyqtan, ózen ańǵaryn boılaı ósedi. Aǵashtyń dińi temir sııaqty óte qatty ári salmaqty bolǵandyqtan, sýǵa batyp ketedi. Ony baltamen uzynnan shaýyp syndyrý múmkin emes, tek kóldeneńinen aralap kesýge bolady. Dińi tik ósip, bıiktigi 20-25 metrge deıin jetedi. Tamyrlary jerdiń betki tuzdy qabatynan ótip 4-5 jylda 1,5 metr tereńdikke deıin taraıdy.
Sharyn shatqalyndaǵy eren aǵa­shy «Sarytoǵaı» dep atalatyn alqap­ta shoǵyrlanyp, toǵaı bolyp ósedi.
Kaınozoı zamanynyń úshtik kezeńinen beri ósip kele jatqan kóneniń kózindeı jalpaq japyraqty eren aǵashy Balqash-Alakól sý alabyna jatatyn Іle, Jetisý Alataýlaryndaǵy, Ketpentaýdaǵy, Talas Alataýyndaǵy (Dáýbaba, Berikqara), Qarataýdaǵy jáne Orta Azııanyń Pamır-Altaı, Kopetdag taýlaryndaǵy ózen ańǵarlarynda jeke-dara ári sırek ósedi.
Eren aǵashynyń jasyl jelekti kórinisi alystan birden kózge túsedi. Ol tuqymy arqyly kóbeıedi, ári óte baıaý ósedi de, uzyndyǵy 2 metr bıiktikke jetkennen keıin ósýi jyldamdap, 30 jylda 5 metrge, 70 jylda 18 metrge, al 300 jylda bıiktigi 20-25 metrge jetedi. Eń iri eren aǵashynyń dińine 7 adamnyń qushaǵy áreń jetedi.
Sharyn shatqalyndaǵy eren aǵashynyń azaıýyna, negizinen, ózendegi sý deńgeıiniń tómendeýi, mal jaıý, órt shalý jáne beıbereket qyr­qý jaǵdaılary áser etetini belgili.

Sharyn shatqalynyń tarıhı landshaftylyq, geomorfologııalyq, estetıkalyq, ekologııalyq qundy­lyqtary men ondaǵy bıologııalyq alýan túrlilikti saqtap qalý, qorǵaý jáne qalpyna keltirý maqsatynda bul alqapta 2004 jyly 24 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №213 arnaıy qaýlysymen Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı saıabaǵy uıymdastyryldy. Onyń jer kólemi alǵashynda 93 150 gektar alqapty qamtysa, al 2010 jyly jer kólemi keńeı­tilip, 127 050 gektar alqapqa jetti.
Sharyn ulttyq tabıǵı saıabaǵy­nyń aýmaǵynda ósimdikterdiń 940 túri ósetini anyqtalǵan jáne onyń 23 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna (1981) tirkelgen.
Sharyn ulttyq tabıǵı saıabaǵy­nyń aýmaǵynda ósimdikterdiń dalaly, shóldi, butaly, ormandy, toǵaıly, shalǵyndy jáne batpaqty toptaryna jatatyn 70-teı tabıǵı birlestikteri ósedi. Munda endemık jáne sırek kezdesetin ósimdikterdiń 60 túri kezdesedi. Kóne zamandardan ósip kele jatqan túrlerge - torańǵy aǵashyn, Іle sasyryn, zınaıda shólmasaǵyn jáne mıhelson kermegin ataýǵa bolady. Endemık túrlerden - nedz­vetskıı kekiresi, sógeti sasyry, jartas dala zyǵyry óte sırek kezdesetindikten, Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna (1981) tirkelgen.

Sharyn ulttyq tabıǵı saıabaǵy­nyń aýmaǵy janýarlar dúnıesine de baı alqap sanalady. Mundaǵy omyrtqasyzdardyń túr quramy to­lyq anyqtalmaǵan.
Omyrtqaly janýarlardan ult­tyq tabıǵı saıabaǵynyń aýmaǵynda balyqtyń - 10 túri, qosmekendilerdiń - 4 túri, jorǵalaýshylardyń - 18 túri, qustardyń - 111 túri jáne sútqorektilerdiń - 32 túri kezdesedi. Balyqtardan - Іle sharmaıy Qazaq­stannyń Qyzyl kitabyna (2010) tirkelgen. Qosmekendilerden - qyzylaıaq baqa men pevtsov (Danata) qurbaqasy óte sırek kezdesetindikten, Qazaq­stannyń Qyzyl kitabyna (2010) tirkelgen.
Jorǵalaýshylardan - ulttyq tabıǵı saıabaq aýmaǵynda kesirtkeniń - 10, jylannyń - 8 túri taralǵan. Olardan shubar bat-bat kesirtke Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna (2010) tirkelgen.
Qustardyń tabıǵı saıabaq aýma­ǵynda sırek kezdesetin túrlerine - qa­raqus, jylanjegish, saqaltaı, qara degelek, bıdaıyq, úki, ıtelgi, jurt­shy, búrkit, dýadaq, t.b. ataýǵa bolady.
Sútqorekti janýarlardan - Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna (2010) - qaraquıryq, aqtós sýsar, shubar kúzen, sabanshy, kámshat tirkelgen.Sharyn ulttyq tabıǵı saıabaǵy aýmaǵynan geologııalyq zamandarda keńinen taralǵan, keıinnen joıylyp ketken ósimdikter men janýarlardyń (pil, mastodont, múıiztumsyq, stenon jylqysy, t.b.) qazba qaldyqtarynyń tanymdyq mańyzynyń zor ekendigine dálel bola alady.

Іle ózeniniń eń iri tarmaǵy sanalatyn Sharyn ózeni Almaty oblysynyń shyǵysynda jatyr. Sharyn ózeniniń negizgi qaınar kózi bolyp esepteletin Shalkódesý ózeni óz bastaýyn Ketpen jotasynyń ońtústik baýraıynan alady. Ózen óziniń orta aǵysynda Kegen bolyp atalyp, Jalańash alqabynan keıin Sharyn atalady.

Sharyn ózenine Teriskeı jáne Kúngeı Alataý jotalarynyń soltústik baýraıynan bastaý alatyn kóptegen ózen sýlary qosylyp, sýy mol ózenge aınalady da, Jalańash oıpaty men Toraıǵyr taýyn shyǵysynan qaq jara ótip orasan zor shatqal jasaıdy. Trapetsııa pishindi shatqaldyń eni 3 shaqyrymǵa, tereńdigi 200-den 300 metrge deıin jetedi. Sharyn arnasy shońǵaldy, aǵysy qarqyndy. Qat-qattalyp nyǵyzdalyp tasqa aınalǵan qyzǵylt qumdaq sheksiz jel erozııasynyń nátıjesinde jalańashtanyp, erekshe bir kóriniske ıe bolǵan. Ásirese, batyp bara jatqan kún sáýlesimen shomylǵan tik qulama jarlar ásem kórinis syılaıdy.

Uzynbulaq alqaby («Qazaq úıler alqaby», «Sary shatqal») Qatý taýynyń ońtústiginde ornalasqan. Bul alqaptyń tanymaldyǵy azdaý jáne soǵan oraı, kelýshiler de kóp emes. Degenmen, Uzynbulaq alqaby da tabıǵattyń jaýhary, asa ásem tabıǵat týyndysy. Jeldiń mújýi men jaýyn-qar sýlarynyń shaıýy sap-sary shógindi taý jynystarynan tańǵajaıyp arhıtektýralyq pishinderdi - qatar tizilgen kıiz úıdi eske túsiretin beıneler jasaǵan. Kóptegen tilimdelgen jyra, ańǵarlar men saılar qalyń ári retsiz shaǵyn shatqaldar tizbegin quraıdy. Shatqaldan alǵashqy qaýym adamdarynyń turaqtary men qural-saımandary, jalańashtanǵan jynystardan ıÝrsk kezeńine jatatyn tasqa aınalǵan janýarlar men ósimdikter tabylǵan.

Taǵy bir shaǵyn shatqal «Qorǵandar alqaby» men Temirlik ózeniniń oń jaǵyndaǵy salasy arasynda ornalasqan. Ol «Qorǵandar alqabynyń» kishkentaı kóshirmesi sııaqty. Negizgi aıyrmashylyǵy san alýan munaralary men baǵana tireýishteri jáne Pasha araly músinin eske túsiretin munaralarymen erekshelenedi.

Sharyn shatqalyndaǵy taǵy bir nysan ­­- Sharyn ózeniniń oń salasy bolyp tabylatyn Temirlik ózeni. Bul ózen Sharynnyń eń iri ári sońǵy salasy bolyp sanalady. Sharyn ózeni sııaqty Temirlik te uzyndyǵy shamalas bolyp keletin óz aldyna derbes úsh shatqalǵa bólinedi.

Shatqaldyń ortańǵy bóligi keń bolyp kelgen, onyń eni shamamen 1,5 shaqyrymdy, tereńdigi 160 metrdi quraıdy. Uzyndyǵy 11 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Tańqalarlyǵy sol, shatqaldyń osy bóligi basqa jerlerinen ǵajaıyptyǵymen erekshelenedi. Jaǵany boılaı ósken kóptegen aǵashtar men butalardyń qara kóleńkesimen ózen sýy birqalypty jap-jasyl ásem jaǵalaýdy boılaı aǵady. Jartylaı qýań dala ystyǵyndaǵy naǵyz oazıs. Onan ary qaraı ózen sýy aǵash pen butalar kóleńkesinen atyla shyǵyp, jabaıy jylqylar úıiri jaıylyp jatqan quzdy shatqal arqyly qaıtadan keń shatqaldy keńistikke shyǵady. Osydan keıin shatqaldyń eń qyzyqty bóligi bastalady. Mıllıondaǵan jyldar boıy shógindi taý jynystarynyń tas-talqanyn shyǵara qarqyndaı aqqan ózen sýy tereń ári tar arna jasaǵan. Jasalynǵan relef pishini «Qorǵandar alqabyn» eske túsiredi. Sharyn ózeniniń basqa nysandaryna qaraǵanda shatqaldyń dál osy bóliginiń zor artyqshylyǵy san alýan ósimdikter áleminen qalyń jap-jasyl orman toǵaıynyń ósip, shatqal túbinde jaıly mıkroklımat jasap turýynda.

Sharyn shatqalyndaǵy geologııalyq faktorlar qatarynyń arqasynda búgingi kúnderi joıylyp ketken kóne flora men faýnanyń qaldyqtary anyqtaldy. Sharyn shatqalynyń tik, qulama jarlarynan tasqa aınalǵan súıekterdiń mol shoǵyry (mastodont - kóne zamanda ómir súrgen pil tektes haıýan, shilder, múıiztumsyqtar, stenon jylqylary, qorqaý qasqyr, t.b) tabyldy.

Sharyn ózeni jaǵalaýlarynan ótken ǵasyrlarda túrli taıpa men halyqtardyń turaǵy bolǵanyn aıǵaqtaıtyn júzdegen qorǵandar tabyldy. Uly Jibek jolynyń bir butaǵy Sharyn shatqalyn boılaı ótkendigine de dálel bar. Ótken ǵasyrlarda jyl saıyn Sharyn ózeniniń bastaýyndaǵy Kegen alqabynda, kúzgi Qarqara jármeńkesi ótkizilip búkil álemnen san alýan taýarlar jetkizilip otyrǵan.

Sharyn ózeniniń barlyq nysandary Memlekettik ulttyq tabıǵı Sharyn parki terrıtorıasynda ornalasqan. Park 2004 jyly Sharyn ózeni alqabynda Almaty oblysynyń Uıǵyr jáne Eńbekshiqazaq aýdandary shekarasynda flora men faýnanyń sanyn qalpyna keltirý maqsatynda uıymdastyrylǵan. Parktiń jalpy aýmaǵy 93150 gektar, Іle taýaralyq qazanshuńqyrynda, Almaty qalasynan 193 shaqyrym jerde ornalasqan. Ol shatqaldy alqapty jáne jelpýish tárizdi ózen atyraýyn, Sógeti alqabyna jaqyn ornalasqan shól dalany, Úlken Bógeti taý jotasynyń tómengi etegin, sonymen qatar alqaptyń joǵarǵy jaǵy men Toraıǵyr jotasynyń bókterin qamtıdy. Munda týrıstik marshrýttar (avtomobılmen, sý jáne jaıaý júrýge arnalǵan) jasalǵan. «Qorǵandar alqabyna» jeksenbi kúnderi kóptegen tabıǵattaný ekskýrsııalary júrgiziledi. Jaıaý saıahattaýdy unatatyndar joǵarǵy kópirden «Qorǵandar alqabyna», onan ary ózendi boılaı shatqal ishine tereńdeı enedi.

Sý týrısteri árbir jaz saıyn Soltústik Tıan-Shannyń eń iri ózenine barady. Keń ańǵarly Aqtoǵaıdan Sarytoǵaı shatqalyna deıingi tereń ári aınalmaly jer Sharyn shatqalynyń negizgi bóligin quraıdy. Sharyn shatqalyndaǵy sýmen aǵyp ótýdiń kúrdelilek sanaty eń joǵary satyda, sondyqtan tek mashyqtanǵan kásibıler ǵana tasqyndy sýdy yrqyna kóndire alary sózsiz.

Tabıǵat syıy - ǵajaıyp eskertkishterdi teledıdar men sýretterden kórý bir basqa, al ony týrıst retinde arnaıy kelip kórý múlde bólek. Sharyn shatqalyna atbasyn buryp, ondaǵy bıik qorǵan-qamaldardy, ózge de dúnıelerdi tamashalaýǵa ábden bolady. Almaty qalasynan onsha qashyq emes, 200 shaqyrymdaı jerde. Halyqaralyq Almaty - Qaljat avtokólik joly birer saǵatta jetkizedi.

2014 jyly «Sharyn mem­le­ket­tik ulttyq tabıǵı parki­niń» qu­ryl­ǵa­nyna 10 jyl to­lyp, kór­gendi kó­z­a­ıym qy­zyqqa bólegen osynaý jer jaý­haryn el ıgiligine aı­nal­dyryp otyrǵan ujym bul me­reıtoıyn dúbirli dúr­mek­pen atap ótken bolatyn. On jyl aýqy­myn­da tek óz elimizde ǵana emes, álem­niń san túk­pi­rindegi tabı­ǵat ja­na­shyr­lary men qyzyqtaýshy saıa­hat­shy­lardy eliktirgen Sha­ryn shat­qa­lynyń dańqy osy toı­dan keıin arta tústi.

Sharyn shatqaly res­pýb­lı­ka­myz­ǵa, jaqyn, shalǵaı shet­elderge jaqsy tanys. Muny oǵan jyl saıyn keletin myń­daǵan saıa­hat­shy­nyń geog­ra­fııasynan da aıqyn ań­ǵa­rýǵa balady. Sondaǵy saıa­hat­shylardy tartatyn basty nárse - erekshe shyraıly Sha­ryn shatqaly men ondaǵy er­te dúnıe tábárigi eren aǵa­shy. Park aýmaǵynda jal­py qashyqtyǵy 49 sha­qy­rym­dy quraıtyn 3 týrıstik ba­ǵyt jasal­ǵan. Onyń birinshi ba­ǵyty qoryq­qa kelgen saıa­hatshylardy 5 mıl­lıon jyl­dan beri tabıǵı qalpyn óz­­gert­peı, tirshiligin jal­ǵas­ty­ryp kele jatqan soǵdy eren toǵaıyn tanystyrady. Tabı­ǵattyń osynaý erekshe jara­ty­lysyn qo­ryq­shylar tabıǵı qal­pyn­da qor­ǵap, saqtaýmen qatar qol­dan ósirýdi de qolǵa alyp otyr. Bul baǵytta saıahatshylar úshin 12 oryndy bir qonaqúı, eki kottedj bar. Buǵan qo­symsha 2014 jy­ly 100 oryn­dy jazǵy de­malys ory­ny ja­salyp, aı­na­la­sy, jol­da­ry abat­tan­dy­ryl­dy.

Ekinshi baǵytta jaıaý já­ne avtokólikti saıa­hat­shy­lar ǵun, saq, úısin dá­ýir­­lerinen qalǵan qorym­dar men qor­ǵan­dardy qyzyq­taı­dy.

Úshinshi baǵyt jalpylap «Qa­maldar mekeni» dep atalyp, tý­rıs­terdi Sharyn shatqalyndaǵy jer be­de­ri­niń geomorfologııalyq ny­san­daryna jeteleıdi. Qa­ýip­sizdik sharalaryna baı­la­nysty shatqaldyń ishine kó­likpen kirýge tyıym sa­lyn­ǵan. Saıahatshylar bul ba­ǵytqa arnaıy kóliktermen jetkizilip, shatqaldyń erek­she kórinisterin jaıaý júrip tanys­tyrady. 2015 jyldyń toǵyz aıynda ǵana «Sharyn» MUT parki­ne 5045 saıa­hatshy kelipti. Onyń eki myńnan astamy 45 mem­le­ketten kelgen sheteldik tý­rıs­ter.

Qoryq qyzmetkerleri jer­gilikti atqarýshy bılikpen, mekeme, kásiporyndar jáne mem­lekettik emes uıym­darmen tyǵyz baılanysta ju­mys istep keledi. Tabıǵat janashyrlarynyń qata­ryn kóbeıtý men ony qoǵamdyq qorǵaýdyń pármenin arttyrý maq­satynda jyl saıyn kórshi aýdan­dardyń mektep oqýshylary men jergilikti jastar arasynda kór­kem sýret salýdan, ádebı-tanym­dyq shyǵarmalar jazýdan jáne qol­óner týyn­dy­la­ryn jasaýdan jarys ja­rııa­lap, onyń qory­tyn­dysyn óz­deriniń tól merekesi sa­natty halyqaralyq «Park­ter she­rýi» kúngi saltanatty jıynda ja­rııalap, talantty jastardy ynta­landyrýdy dástúrge aınaldyrǵan. Sol dástúrli tabıǵat qorǵaý ak­tsııasy oblys kó­le­mindegi 16 mekteptiń oqý­shy­lary, 2 kolledj, 2 joǵary oqý ornynyń stý­dent­teri já­ne 18 aýyldyń jastary qa­tysýymen aıshyqtaldy.

Qoryta aıtsaq, óskeleń ur­paqty, otandyq jáne shet­eldik saıahatshylardy týǵan jer tabıǵatynda qyzyq­tyryp, tańyrqatar, tam­san­dyrar tańǵajaıyptar Jeti­sý jerinde az emes.

Saılaý Abylaev