Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Ǵalym Muhamedın - 60 jasta

Adam balasynyń jan-júregin terbep, sezim qylyn shertetin názik te syrly halyq ánin  tyńdaǵanda ertede ótken babalarymyz ben analarymyzdyń muń men qaıǵysyn, ómirge degen súıispenshiligin  túsinip, oı eleginen ótkizemiz. Qýanyshyna  qaraı shattanyp, muńyna ortaq bolamyz.

Árıne, kıeli óner kez kelgen adamǵa qona berse qadiri de bolmas edi. Báıgege shapqan júırikteı topty  jaryp alǵa shyqqan, sheberligimen kózge túsken oryndaýshynyń ǵana juldyzy jaryq bolmaq.

Ánniń de estisi bar, eseri bar,
Tyńdaýshynyń qulaǵyn teseri bar,
Aqyldynyń sózindeı oıly kúıdi,
Tyńdaǵanda kóńildiń óseri bar, - dep Abaı atamyz jyrlaǵandaı, jaqsy án tyńdaǵanda adamnyń jany jadyrap, erekshe kúıge bólenedi.

Mine, osyndaı kıeli ónerdi jas kezinen arman etip, bala qyrandaı qanatyn qomdap, bıikke talpynǵan ánshilerimizidń biri - jańaarqalyq Ǵalym Muhamedın.

«Áý demeıtin qazaq joq» degendeı, Qaraǵandy oblysy Jańaarqa aýdanyna qarasty «Eskene» aýlynyń ár úıinde dombyra tartylyp, án aıtylatyn. Osy bir qasıetti ónerge qushtar jandar toı-dýmannyń kórki  de edi.

Aǵasy Qaraqoıshynyń dombyraǵa qosylyp án salǵanyna qyzyǵyp júrip, Ǵalym estigen ánderin tez qaǵyp alatyn. Ásirese,  osy óńirdiń ánshisi Igilik Omarov, kúıshisi Fazyl Tutqabekov, gıtarashysy Qorabaı Esenovterdiń ónerin tamashalaı júrip, án álemine degen qushtarlyǵy artty. Ol kezde Qazaq radıosynan beriletin ánderdiń ózi bala kóńildiń talpynýyna erekshe áser etti. Bala Ǵalym, ásirese, Júsipbek Elebekovtyń oryndaǵan ánderine qyzyǵýshylyqpen qarap, án oryndalyp bolǵansha siltideı tynyp tyńdaýshy edi.

Ǵalym Taldybulaq segizjyldyq mektebin tamamdaǵannan keıin Jańaarqa aýdan ortalyǵyndaǵy orta mektepti oıdaǵydaı bitirdi. Mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde de ánshi bala atanyp, aýdandyq, oblystyq kórkemónerpazdar úıirmesine qatysyp júrdi.

Toı aldynda ánshimen arnaıy jolyqqanymyzda :

- Júsekeńe shákirt bolam degen talpynys qaı kezden bastaý aldy?- degen  suraǵymyzǵa  ánshi Ǵalym Muhamedın tolǵana otyryp áńgimesin   bastady:

...1967 jyly bizdiń aýylǵa Júsipbek Elebekov bastaǵan «Qazaqkontsertten» kontserttik top keldi. Ózimniń Qaraqoıshy degen aǵam bar. Sol ekeýmiz keshke qaraı kontsertke bardyq. Júsekeń baıannyń súıemeldeýimen úsh án aıtty. Olar «Qaramashy, qadamashy kózińdi», «Traktorshy qaryndas», «Kógarshyn» ánderi...

- Oı, Júsipbek, dombyrańdy almaısyń ba? - degen  daýystar shyqty. Sodan Júsipbek dombyrany qolyna aldy. Júsekeńniń birinshi bastaıtyn áni «Eki jıren», «Qarqaraly», «Qarǵamaýdan» bastaıtyn.

... Júsekeń 1969 jyly taǵy keldi. Bólimshe bastyǵynyń úıine kelgende Qaraqoıshy ekeýmizge óleń aıtqyzdy. «Myna balalardy bizge jiberseıshi» dep edi. Qaraqoıshy oqýǵa bara almaı qaldy. Ákeı «barsań bar, Júsipbekteı ánshiden tálim alsań jaman bolmaısyń» degen. Júsekeń aýyryp júr eken. Bizden Ǵarekeń, Beken Jylysbaev, Káýken Kenjetaev emtıhan aldy. Men Birjannyń «Jonyp aldy» degen ánin aıttym...»

Sóıtip, jas ánshi 1973 jyly Respýblıkalyq estrada  stýdııasyna túsip, Júsekeńe shákirt bolady.  Qıyndyǵy men qyzyǵy bir stýdenttik kezdiń alǵashqy kúni ustazy Ǵalymnan qandaı án biletinin surap ortaǵa shyǵardy. Birjannyń «Jonyp aldy», Jaıaý Musanyń «Aqsısa» ánderimen qosa aýyl arasynda aıtylatyn qyrǵyzdyń «Qyzyl órik», halyqtyń «Qyzylqumda aýylym» ánderin tize bastap edi, ustaz balań ánshige kúlimsireı qarady.

- Men Úkili Ybyraıdy kózimmen kórdim. Ánderin óz aýzynan tyńdaǵam. Ol kisiniń «Gákkýin» saǵan úıreteıinshi, - dep ánniń dombyraǵa keletin ekinshi túrin Júsekeń Ǵalymǵa úırete bastady.

-  Bul ándi ekpindetip aıtpasań, ánniń maǵynasy ashylmaı qalady. Sondyqtan ár ánniń mazmunyn ashyp, erekshe sezimmen oryndaý kerek,- dedi ustaz.

Ǵalym uzaq ýaqyt izdenis pen eńbektenýdiń arqasynda bul ándi sheberlikpen oryndaıtyn boldy.

Júsekeń basqa ustazdarǵa qaraǵanda ándi túsinip, erekshe sezimmen aıtýǵa basa kóńil aýdaratyn. Ásirese,  dombyrany oınaýdaǵy sheberlikke kóńil bólýshi edi. Án aıtqan saıyn sherte otyryp, ádemi qaǵystardy qosýdy talap etetin. Júsekeń shákirtterine dombyrany teris buraýǵa keltirip, Jaıaý Musanyń «Qulbaı baı», «Sapar», «Gaýhar qyz», «Qyzdaraı»  ánderin úıretetin. Birde Ǵalymǵa «Qulbaıbaı» ánin úıretip ustaz eriksiz kúlip jiberdi: - Oı, allanyń ámiri-aı, keıbir án oryndaýshysyn tapqanda áserli shyǵady, qarashy, osy seniń oryndaıtyn ániń edi,-dep erekshe tyńdaǵany áli esinde. Ǵalym bul ándi úlken sahnada talaı ret náshine keltire oryndaǵan.

Ǵalym Muhamedın 1975 jyly stýdııany tamamdap, Jezqazǵannyń oblystyq fılarmonııasynyń janynan qurylǵan «Jezkıik» ansambline  ánshi bolyp qabyldanady. El aralap óner kórsetedi, ustazdan alǵan tálim-tárbıesiniń jemisin kóredi. Ánshi án aıta júrip, el ishinde sırek oryndalatyn ánderdi jınap, óz án baǵdarlamasyna qosty.

Ǵalym: «Ulytaý kıeli jer ǵoı. Halyqtyń keıbireýi kelip: «Ǵalym, mynandaı óleńder aıtylmaı júr» dep ánderin syılap jatady. Sen eldiń arasynda júresiń, úırenip alshy»  dep kóp  ánderdi beredi. «Ýgaı-aı», «Altyn kese» degen ánder. Sosyn Qarataý jaǵynan kelgen «Kók aıdaı», «Jalǵyz jýsan» degen  ánder. Bunyń bárin Janǵalı Júzbaev degen azamatymyz bar. Sozaq elinen ákeldim dep maǵan úıretken...»

Ǵalym oblystyq fılarmonııanyń janynan qurylǵan «Án kóńildiń ajary» tobyna jetekshilik ete júrip qaladaǵy saz kolledjine ustazdyq etedi. Shalǵaı jatqan alys oblystardan, ásirese, Qyzylorda , Qostanaı, Arqalyq  jáne  Semeı oblystarynan kelgen jas talapkerlerdi án oryndaý sheberligine shyńdap, tálim-tárbıe beredi. Tájirıbeli ustaz Júsekeńnen úırengen dombyra qaǵysyn, ánniń maǵynasyn ashý syryn úıretip, daýys múmkindigine  júrek lúpilin qosyp oryndaý tásilin shákirtterine túsindire úıretedi.

Ǵalymnyń kóp jylǵy eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Búginde Jezqazǵan saz drama teatrynyń  aktrısasy Qarlyǵash Baıdalına, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń túlegi Aqqalqa Ahmetova, konservatorııa stýdentteri Amangeldi Qojamuratov, Amangeldi Kúzeýbaev, Jezqazǵan oblystyq fılarmonııanyń ánshisi Dárigúl Aldajanovalar Ǵalym Muhamedınnen tálim-tárbıe alǵan túlekter.

Ǵalym sońǵy kezde Taıjan aqynnyń án-termelerin repertýaryna qosyp, halyq aldynda nasıhattap júr. Osy jóninde oı bólisken ol sózin bylaı jalǵastyrdy.

Ǵalym: Taıjan jazyqsyz japa shekken babalarymyzdyń biri ǵoı. 1937 jyly naqaqtan atylyp ketken.

1936 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndiginde shymyldyǵyn ashqan Taıjekeń eken. Ol kezde bul kisiniń ánin, óleńin oqyǵan adamdardy sottaǵan. Júsekeńniń aıtýymen Taıjekeńniń ánin izdedim. Aqyry el arasynan 10 shaqty ánin taýyp qurastyryp jatyrmyz.

Ánshi Ǵalym Muhamedınniń Qazaq radıosynyń altyn qorynda jıyrmadan astam áni bar. Jalpy qaı ánshiniń bolmasyn, óziniń baǵyn ashatyn ánderi bolady. Mysaly, Úkili Ybyraıdyń «Gákkýi», Aqanseriniń «Balqadıshasy» nemese Jaqsygeldi Seıilovtyń «Jezkıigi»  ánshiniń  daýys múmkindigin ashqan áserli ánder deýge bolady. «Jezkıik» ánshiniń daýys múmkindigin ashqan áserli ánder deýge bolady. «Jezkıik» ánin Ǵalym Jákeńniń qasyna úsh jyl erip júrip úırengen. Bir kúni sazgerge osy ándi tyńdatqanda «Ǵalym, bul ándi budan bylaı sen oryndashy, men aıtpaı -aq qoıaıyn» degeni bar edi. Ǵalymnyń eńbegi erekshe baǵalanǵan kezderin atap ótsek, ol Respýblıkalyq Ámire Qashaýbaev atyndaǵy ánshiler baıqaýynyń jeńimpazy, halyq ánderin úzdik oryndaýshy nomınatsııasynyń ıegeri, Qazaqstannyń tuńǵysh prezıdenti Nursultan Ábishulynyń «Alǵys haty» men  Aqparat jáne mádenıet mınıstrliginiń, qazaqtyń án ónerin damytýǵa qosqan úlesi úshin» gramotasymen marapattalǵan.

2002 jyldan beri Jezqazǵan qalasynyń qurmetti azamaty».

Ánshi Ǵalym Muhamedınniń kóp jylǵy eńbegi baǵalanyp, 1992 jyly Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ataǵyn aldy.

Jýyrda Jańaarqa óńirinde  Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi  Ǵalym  Muhamedınniń 60 jasqa tolǵan mereıtoıy atalyp ótti. Dástúrli án dýmanyna aınalǵan sol bir tamasha dúbirge Semeıden jeztańdaı ánshi  Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Tursynǵazy Rahımov, belgili gıtarashy ánshi Qorabaı Esenov, dáýlesker Muhamedjan Tileýhanov pen Fazyl Tutqabekovter toı kórigin qyzdyryp,  shertpe kúılerdi  sheber oryndady. Sondaı-aq Ǵalymnyń tól shákirtteri Amangeldi Kúzembaev, Amangeldi Qojamuratov, Ardaq Muqyshev, Erkebulan Ahmetovtar  merekelik kontsertke qatysyp, jaqsy  ánderimen  kópshilik kózaıymy  atandy.

Kereký óńiriniń  tamasha ánshisi Erbol Aıtbaev pen Qaraǵandylyq Jaqsygeldi Kemalov  ánshi aǵalaryn arnaıy quttyqtap, án shashýlaryn arnady. Osy toıdyń keshin úsh jarym saǵat júrgizgen  Jaqsygeldi Kemalov óziniń sóz sheberi  ekendigin dáleldetti.

Osynyń bárine muryndyq bolyp júrgen Jańaarqa aýdanyynyń ákimi,  belgili ánshi Igilik Omarovtyń uly Ǵabdyrahman Igilikulynyń  atqarǵan uıymdastyrý jumystary, aýdandyq máslıhat hatshysy   Dúısenbaı  Jumaseıitovtyń sińirgen  eren eńbegin erekshe ataý abzal.  Ánshi Ǵalym Muhamedınnyń torqaly toıyna at mingizip, shapan japqandarda san joq. Eli elep, halqy qurmettegen ánshi  sol kúni óz baǵasyn alyp,  erekshe mártebesi ósti.

Eskene boıyn, Imanaq baýraıyn, Sarysý saǵasyn án dúbirine bólegen  osy mereke tulparlar dúbirindeı  kórermendi rýhanı shynyqtyryp, kóńil-kúıin  kóterdi, halyq el  ishinen  shyqqan Ǵalymdaı azamattyń  ónerine taǵy da tánti boldy.

Aqyryn júrip anyq bas,
Eńbegiń ketpes dalaǵa,-   dep Abaı atamyz aıtqandaı, 40 jyldan astam sahna tórinde án shyrqap, tájirıbe jınaqtaǵan Ǵalym belgili ánshi, ulaǵatty ustaz. «Ata kórgen oq jonar» degendeı, osy bir kıeli ónerdi án atasy Ámireden Júsekeń úırense, Júsekeńnen Ǵalym, al Ǵalymnan keıingi urpaq úırenip jatsa  án dástúri jalǵasyn tapqany emes pe?!