Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Daýyl Haırýllın jaıly syr

Ana áldıimen boıǵa sińgen ádemi yrǵaq besik jyry bop terbeıdi. Adam balasynyń ómir boıy qulaq túrip, ánnen daýa izdeıtini de sodan bolar...

Al búgingi áńgime etkeli otyrǵan ánshimiz óziniń az ǵumyrynda ómiriniń mánin óner dep túsingen daryn ıesi Daýyl Haırýllınniń júrip ótken ómir joly jaıly bolmaq.

Ánshiniń azan shaqyryp qoıǵan aty Jaılaýhan bolǵanmen, ata-anasy Daýyl dep atap ketse kerek.

Tabıǵaty sulý Shyǵys Qazaqstan oblysy Kúrshim aýdanyna qarasty Quıǵan aýlynda dúnıege kelgen ol bala kezinen ánge qushtar bolyp ósti. Aýyl sahnasynda, jıyn-toılarda án salyp, mashyqtanǵanmen, Daýyl birden óner jolyna túse qoıǵan joq. Ol óz aýlynda alty-jeti jyl aýyl sharýashylyǵynda eńbek etti. Sóıtip, boıdy kernegen ásem án, asqar shyńdy kóksegen asyl arman jeteginde bolashaq ánshi Semeıge jol tartty.

Bul 1969 jyldyń jazy edi. Tanymaıtyn qala ómiri alǵash jat kóringenimen suraı júrip, Daýyl qaladaǵy Muqan Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılışesin izdep tapty. Esikten ımene kirgende alǵash tanysqany Aımuhambet edi. Olardyń sol tanystyǵy ómir boıy joldastyqqa ulasty. Endi sazger Aımuhambet Beısenbekovtyń jan dosy Daýyl jaıly oıyn ortaǵa salsaq:

"... Daýyl barıton daýysty, óte sırek kezdesetin keń dıapozandy ánshi. Bárimiz ony ekinshi Serkebaev dep aıtatynbyz. Eńbegi baǵalanyp Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ataǵyn aldy. Soǵan bárimiz qýandyq. «Otyrar sazymen», Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrmen án saldy, óner saparlarymen el aralady.

Ustaz retinde shákirtteri respýblıkaǵa belgili bolyp jatyr. Ol ózi jetim ósken, jylqy baqqan.

1968 jyly mýzykalyq ýchılışesinde birinshi kýrs bitirgeli júrgenmin. Korıdorda jigit tur, amandastyq. «Vokal synybyna tússeń júr, daýysyńdy kóreıik» dedim. Men pıanınoǵa otyrdym. Ol Sákenniń «Kókshetaýyn» aıtty. Ózi Serkebaevqa elikteıdi eken. Dıapozony áıbat, sosyn re-majorda birigip aıttyq, daýys degen tabıǵı daıyn daýys. Kishkene baǵyt-baǵdar berý kerek. «Bitti, sen tústiń» dedim. Sodan túsip ketti, ekeýmiz ýchılışede birge oqydyq. Keıin konservatorııada Beken Jylysbaevtyń aldynan dáris aldyq. Ol óziniń óterinen bir aı buryn ǵana óziniń aýdıotaspasyn shyǵardy. Daýyl Petr Chaıkovskııdiń romanstaryn, álemdik shyǵarmalardy qalaı oryndaıdy. Abaıdyń sózderine jazylǵan shyǵarmalardy keremet oryndaıdy. Ol týraly bir kitap jazylǵan. Daýyl dosym mýzyka ýchılışesinde Borıs Týrışev degen muǵalimde oqydy. Konservatorııa bitirgen soń otbasynyń jaǵdaıymen Almatyda qala almady. Daýyl Haırýllın sı -bı- moldi erkin aıta beretin", - dep edi. Qyzyǵy mol stýdenttik shaqta álem mýzykasymen tanysyp, shyǵarmashylyǵy shyńdalyp, úlken ustazdan dáris alǵan qos ánshi konservatorııany bitirip, týǵan jerge oralyp, Semeıdiń oblystyq fılarmonııasyna qabyldanady.

Daýyl Haırýllın qasıetti Abaı men Shákárim týǵan topyraqta nebir tamyljyǵan ánderdi úlken sahnalarda shyrqap, halyqtyń súıikti ánshisine aınalady.

Jibekteı esilgen minezimen, názik te syrly ánderimen, óziniń adamı qasıetimen jurtqa jaqqan ánshini halyq qaıda barsa da han kóterip, tórden oryn berip, ónerin moıyndaıdy.

Daýyl fılarmonııad janynan qurylǵan «Ásem» ansamblimen Parıj qalasynda óner kórsetti. Qansha tyńdasań da jalyqtyrmaıtyn Daýyldyń oryndaýyndaǵy ánder Frantsııa jurtshylyǵynyń júregine jol tapty. Kezinde án atasy Ámire shyrqaǵan úlken sahnada qazaqtyń taǵy bir ánshisi osylaısha óner kórsetti.

Daýyl Haırýllın bala kezinde oblystyq kórkemónerpazdar baıqaýynyń júldegeri atansa, 1976 jyly Respýblıkalyq «Jiger»,

1977 jyly Búkilodaqtyq ánshiler festıvaliniń, 1985 jyly Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy baıqaýdyń laýreaty atanyp, qushaǵy gúlge toldy, el senimin aqtady.

Daýyl konservatorııany bitirgen kezde «Otyrar sazy» jáne Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrlerinde, Baqytjan Baıqadamov atyndaǵy hor kapellasynda eńbek etti. Osy aralyqta Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Ózbekstan jerin aralap kópshilikpen birge ulttyq ónerimizdi nasıhattady.

Daýyl Haırýllınniń daýysy tolyq dıapozondy, ádemi tembrli lırıkalyq barıton. Ánshiniń án baǵdarlamasy óte baı edi. Ol halyq ánderi men Qazaqstan kompozıtorlarynyń ánderin, orys jáne sheteldiń klassıkalyq shyǵarmalaryn sheber oryndaıtyn.

Daýyldyń án qorjynyndaǵy kompozıtor Temirjan Bazarbaevtyń «Shalqyma», «Esińde bar ma jas kúniń», «Qalaı júrsiń saǵynbaı», «Jańa jerler, jasyl kólder», «Jarq etpes qara kóńilim ne ǵylsa da» ánderi alǵash Qazaq radıosynyń áýe tolqyny arqyly tyńdaýshysyna jetti.

Daýyl, ásirese, Abaı ánderine erekshe kóńil bóletin. Fılosofııalyq tolǵamǵa baı Abaı shyǵarmalarynyń tyńdaýshyǵa bere ǵıbraty, úlgi-ónegesi erekshe. Abaıdyń «Aıttym sálem Qalamqas», «Kózimniń qarasy», «Jelsiz túnde jaryq aı» ánderi ánshiniń oryndaýynda túrlenip ketetin. Daýyldyń oryndaýyndaǵy ánderdi tyńdap otyrǵanda dalanyń samal jeli, jomart ta darhan qazaq jeriniń qasıeti seziledi.

Daýyl Qazaqstannyń egemendik alǵanyna bir jyl tolýyna oraı Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy kontsert zalynda merekelik kontsertte Temirjan Bazarbaevtyń «Óz elim» ánin aıtyp, týǵan eldiń qasıetin dáriptedi.

Daýyl oblystyq fılarmonııada eńbek ete júrip ózi oqyǵan ýchılışede án bóliminde shákirt tárbıeledi. Búginde aty tanyla bastaǵan Qanat Jamaýov pen Nurlan Kósherov syndy shákirtteri ustaz ósıetin oryndap, úlken sahnalarda óner kórsetýde. Daýyl dosqa adal, otbasynda bala-shaǵasyna asa qamqor jan edi.

Alpysqa keldińizder, Alpysqa kesek eken endi bizder! - dep Muqaǵalı aqyn jyrlaǵandaı, osy bir úlken toıdyń qarsańynda óner jaıly jınaǵyn, úntaspasyn shyǵaryp, daıyndyq ústinde júrgende halqymyzdyń aıaýly perzenti jaryq dúnıemen qoshtasty.

Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan syrǵa toly ádemi ánderi keler urpaqqa jeter asyl mura desek, jańadan ánshi bolam dep talaptanyp júrgen jastarǵa osyndaı ánshilerdiń únin kóbirek tyńdap, án syryn uqsa degen tilegimiz bar. Áserli ánniń jan daýasy ekenin tyńdaýshy jan-tánimen sezedi. Halyq aına.

Men Daýyl Haırýllınnyń oryndaǵan ánderin tyńdaı otyryp óner sahnasynda júrgende halyqqa budan da keńirek tanylyp, alar asýǵa jeter edi-aý degen oıda qaldym.

«Qolda barda altynnyń qadiri joq, qoldan shyǵyp ketken soń ókindim-aı» dep jatady. Biz ásem ándi áserli jetkizýshi Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Daýyl Haırýllınnyń ómiri men óneri jaıly osylaısha syr sherttik.

Altyn Imanbaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri