Qazaqstannyń konteınerlik tasymaly: tranzıt qalaı temirjoldyń jańa ekonomıkasyna aınalyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan – Qytaı men Eýropa arasyndaǵy mańyzdy torap ári «Bir beldeý – bir jol» bastamasynyń belsendi qatysýshysy. Bul sózdiń ar jaǵynda tek tıimdi geografııalyq ornalasý ǵana emes, logıstıkany damytýdyń tyńǵylyqty oılastyrylǵan strategııasy jatyr. Memleket nelikten konteınerlik tranzıtke basa mán berip otyrǵany jáne ol qandaı paıda ákeletini jóninde Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq sholýshysy zerttep kórgen edi.
Tranzıt lokomotıvi
Elimizde tranzıttik áleýettiń órkendeýi jóninde sóz qozǵalǵanda, eń aldymen temirjoldaǵy konteınerlik tasymal meńzeledi. Munyń sebebi túsinikti – júk aǵynynyń negizgi bóligi temirjol arqyly ótedi. Bul máselede avtokólik te, avıatsııa da onymen básekelese almaıdy.
2025 jyly Qazaqstan terrıtorııasy arqyly 37 mln tonna tranzıttik júk ótken. Onyń 90%-ǵa jýyǵy, ıaǵnı 33,1 mln tonnasy temirjolǵa tıesili. Sondyqtan memlekettiń konteınerlik temirjol tranzıtine ıek artýy ınfraqurylymdyq tańdaýdan góri ekonomıkalyq qajettilikke uqsaıdy.
QR Kólik mınıstrliginiń málimetinshe, halyqaralyq kelisimderge saı, óz aýmaǵynan ótken avtokólikterden nemese áýe keńistigin qoldanǵan ushaqtardan jeke tranzıttik alym alýǵa Qazaqstannyń quqyǵy joq. Avtokólik tranzıtinde memleketke tek aqyly joldarda kiris túsedi. Al avıatsııada aeronavıgatsııalyq qyzmet kórsetkeni úshin aqy alady. Osylaısha, 2025 jyly «QazAvtoJol» UK 87 mlrd teńge, al «Qazaeronavıgatsııa» RMM 222,57 mlrd teńge tabys tapty.
Al temirjol salasynda jaǵdaı ózgeshe. Avtokólik jáne áýe tranzıtinen aıyrmashylyǵy – onda júk tasymalynyń tarıfteri esebinen kiris túsedi. Sonda júk aǵynynan tolyqqandy ekonomıkalyq paıda ákelip otyrǵan jalǵyz tranzıt túri – temirjol.
Bul baǵytta «Qazaqstan temirjoly» UK qazirdiń ózinde 1 trln teńge shamasynda tabys tabady. Boljam boıynsha, 2035 jylǵa qaraı kiris deńgeıi 4,4 trln teńgege jetýi múmkin. Biraq ol úshin tranzıt kórsetkishi 100 mln tonnaǵa deıin artýy shart.
Tranzıttiń ushan-teńiz paıdasy
Bir qaraǵanda, konteınerlik tranzıt Qazaqstannyń aýqymdy temirjol júıesiniń kishkentaı ǵana bóligi bolyp kórinýi yqtımal. 2025 jyly temirjoldaǵy júk tasymalynyń jalpy kólemi 320 mln tonna boldy. Onyń 177 mln tonnasy ishki tasymaldarǵa tıesili, 89 mln tonnasy – eksport, 21 mln tonnasy – ımport. Sonda nebári 33 mln tonna júk tranzıt retinde ótken.
Soǵan qaramastan, tranzıt salanyń eń negizgi jáne keleshegi zor baǵyttarynyń biri bolyp esepteledi. Júk tasymalynyń jalpy kóleminde úlesi az bolsa da, onyń el ekonomıkasy úshin mańyzy artyp barady.
QR Kólik mınıstrligi Temirjol jáne sý kóligi komıtetiniń tóraǵasy Nurjan Kelbuǵanovtyń sózinshe, tranzıt – eldiń búkil temirjol júıesiniń tiregi.
– Temirjol tranzıtiniń ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary. Ol QTJ tabysynyń edáýir bóligin qamtıdy. Sol arqyly respýblıkadaǵy temirjol ınfraqurylymynyń damýyn qarjylandyryp otyr, – dedi ol.
Mamannyń aıtýynsha, tranzıtten túsetin jaqsy tabys kompanııaǵa temirjoldy jańǵyrtýǵa múmkindik beredi. Demek, onyń arqasynda ınfraqurylymdy jóndeý, jańa temirjoldar salý, beketter men vokzaldardy jańartý, lokomotıvter men vagondar satyp alý tárizdi jumystar atqarylady.
Sońǵy jyldary Qazaqstan shyǵys baǵytynyń ótkizý qabiletin jetildirýde belsendilik tanytyp keledi. Bul maqsatta Dostyq jáne Altynkól sekildi negizgi túıinderdi jańǵyrtyp, Orta dálizdiń kólik ınfraqurylymyn damytyp jatyr. Bul jobalardyń bir bóligi qaryzǵa alynǵan aqshamen jáne Ulttyq qor qarajatymen qarjylandyrylýda. Biraq bul sektorǵa salǵan ınvestıtsııa qumǵa quıǵan sýdaı beker ketpeıdi. Óıtkeni, keıin tranzıttik tasymaldar mol kiris túsirip, salynǵan qarjyny el qazynasyna artyǵymen qaıtarady.
Nurjan Kelbuǵanovtyń málimdeýinshe, halyqaralyq tranzıtten túsken tabys Qazaqstannyń ishindegi jolaýshylar jáne júk tasymalynyń da shyǵyndaryn óteıdi. Sol arqyly tarıfterdi qoljetimdi deńgeıde ustap turýǵa septigin tıgizedi.
– Búginde ishki tasymaldardyń aıtarlyqtaı bóligi, sonyń ishinde kómir, astyq t.b. áleýmettik mańyzy bar júkter ózindik qunynan tómen baǵamen tasymaldanady. Odan bólek, QTJ jolaýshylar tasymalyn qoldaýǵa da atsalysyp, memleketke kómektesip otyr. Sonyń arqasynda jolaýshylar bıletteri sýbsıdııalanyp, qatty qymbattamaıdy. Naqtyraq aıtsaq, jolaýshylar poıyzben qatynaý aqysynyń nebári 33%-yn tóleıdi, – dep túsindirdi komıtet tóraǵasy.
Osylaısha, tranzıt eldiń kúlli temirjol júıesine oń yqpal etip otyr. Eger QTJ bul baǵyttan kiris tappasa, onda jańa temirjoldar salý, eskirgenderin jóndeý, vokzaldardy jańǵyrtý t.b. shyǵyndar memleket bıýdjetine salmaq túsirer edi.
Konteınerlik tranzıt
Álemdik logıstıkada júktiń kólemi ǵana emes, sıpattamasy da ról oınaıdy. Mysaly, eki júktiń salmaǵy bir, al tasymaldaý quny eki bólek bolýy múmkin. Konteınerlik tasymal joǵary tabys ákeletindikten, jahanda bul segmentte báseke de joǵary.
Ádette, konteınerlerde qosylǵan quny joǵary ónimder (elektronıka, qurylǵylar, tehnıka, bólshekter, kúndelikti suranys taýarlary) tasymaldanady. Olar úshin tarıf qana emes, bárinen buryn jetkizý jyldamdyǵy, marshrýttyń turaqtylyǵy men merzimdi boljaý múmkindigi mańyzdy.
Shıkizat tasymalynda júkti keshiktirý sonshalyqty óreskel olqylyq sanalmaǵanmen, al konteınerlik tasymalda talap ózgeshe. Sebebi, taýar birneshe kúnge bógelse, óndiris tizbegi de aıaldap, shyǵynǵa ákeledi. Jaýapkershiligi men mańyzy joǵary bolǵandyqtan, konteınerlik marshrýttar kólik operatorlaryna anaǵurlym joǵary tabys túsiredi.
Demek, shıkizattyq ekonomıkada munaı uzaq ýaqyt boıy qalaı kiris kózi bolsa, konteınerlik tranzıt te dál solaı kólik salasynda turaqty jáne joǵary qosylǵan qunnyń, ıaǵnı mol tabystyń qaınaryna aınalyp keledi.
Sektorǵa salynatyn ınvestıtsııalar aqtala ma
Tranzıttik júkterdiń kólemin 100 mln tonnaǵa jetkizý Qazaqstannyń kólik júıesin damytýdyń basty maqsatyna aınaldy. Kólik mınıstrligi men «Qazaqstan temir joly» UK úshin bul strategııalyq murat. Al halyqaralyq logıstıkalyq naryq úshin memlekettiń zor ambıtsııasy men áleýetin bildiredi.
Osy maqsattarǵa balanysty QTJ tranzıtten túsken paıdany ınfraqurylymdy damytý úshin qaıta bóledi. Kompanııa málimetinshe, júk tasymalynyń artýyna aldyn ala qarjy quıyp, daıyndalý kerek. Áıtpese, logıstıkadaǵy ótkizý qabileti júk aǵynyn ıgere almaı, máseleler týyndaýy múmkin.
Sol sebepti, 2029 jylǵa deıin temirjol ınfraqurylymyna 7,9 trln teńge jumsalmaq. Bul qarjy jelidegi ótkizý qabiletin keńeıtýge, túıinderdi jańartýǵa, qozǵalysty basqarý úshin zamanaýı tehnologııalardy engizýge baǵyttalady.
Basty jobalardyń qatarynda mynalar bar: Baqty — Aıagóz, Darbaza — Maqtaaral jáne Moıynty — Qyzyljar baǵyttarynda jańa temirjol jelilerin tóseý, júk aǵyny tym kólemdi tustarda ekinshi jolaq salý, shekaralyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý, lokomotıv jáne vagon parkin jańartý, sondaı-aq, qozǵalysty basqarýdy tsıfrlandyrý. Qytaı, Orta Azııa, Kaspıı aımaǵy jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtyna baılanysty baǵyttarǵa basymdyq berilmek.
Kólik mınıstrliginiń dereginshe, búginde temirjol tranzıtiniń jartysyna jýyǵy Orta dálizge tıesili. Sonymen birge, Soltústik jáne Ońtústik dálizder de eleýli úleske ıe. Al Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty men «Soltústik – Ońtústik» dálizi aldaǵy ýaqytta damytylatyn mańyzdy baǵyttar retinde qarastyrylyp otyr.
Atalǵan ınvestıtsııalar temirjol jelilerin keńeıtip qana qoımaıdy, ekonomıkalyq turǵyda da tıimdi. Sebebi, júk ótkizý múmkindigin arttyrady, júkterdi suryptaý men jolda bógelý ýaqytyn qysqartady. Kólik marshrýttaryna báseke joǵary bolǵandyqtan, ınfraqurylym júk aǵynyn ıgere almaı jatsa, ýaqytpen birge tapsyrys berýshini jáne kiristi de joǵaltamyz.
Áıtse de, ekonomıster men qarjygerlerdiń mundaı aýqymdy ınvestıtsııaǵa qatysty alańdaýshylyǵy da bar. Óıtkeni, QTJ-nyń qaryzdary ósip barady. Jaýapty mınıstrliktiń málimetinshe, QTJ-nyń qaryzdy kedergisiz alýy beker emes. Kompanııa turaqty makroekonomıkalyq kórsetkishter kórsetip keledi. Reıtıng agenttikteri de oǵan joǵary baǵa berip otyr. Demek, QTJ senimdi, uzaq merzimdi turaqtylyqty qamtamasyz etetin kompanııa retinde bedelge ıe. Іri nesıelerdi qıyndyqsyz alyp otyrǵany da sondyqtan.
Al «Qazaqstan temir joly» UK-nyń ózi búgin salynǵan ár bir teńge 2035 jylǵa qaraı bes teńge tabys ákeledi deıdi. Ol úshin basty shart – tranzıttiń josparlanǵan kólemine jetýimiz kerek.
Kaspıı: qaýip emes, beıimdelý mindeti
Qazaqstannyń tranzıttik zor maqsattarymen birge, marshrýttardyń uzaq merzimdi turaqtylyǵy máselesi de talqylanyp keledi. Naqtyraq aıtqanda, eki syn-qater bar. Olardyń biri – Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi. Al ekinshisi – Qytaı — Qyrgyzstan — Ózbekstan temirjolynyń qurylysy. Sebebi, ol keıde qazaqstandyq marshrýttyń balamasy retinde qarastyrylady.
Halyqaralyq baqylaýshylar Kaspııdiń tartylyp bara jatqanyn biraz ýaqyttan beri aıtyp keledi. Bul Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtyna tikeleı áser etedi. Degenmen, Kólik mınıstrliginiń málimdeýinshe, jaǵdaı marshrýttyń qyzmetine tosqaýyl bolatyndaı sonshalyqty múshkil emes.
Mınıstrliktiń Temirjol jáne sý kóligi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Qasym Tilepovtyń sózinshe, teńizdiń tartylýy qazir ekologııalyq emes, ınjenerlik-ınfraqurylymdyq turǵydan qarastyrylyp otyr. 2028 jylǵa deıin teńiz ınfraqurylymyn damytýdyń keshendi jospary aıasynda teńiz tabanyn tereńdetý jáne port ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Quryq portynda mundaı jobalar aıaqtaldy. Tereńdik 5,5 metrden 7-8 metrge deıin artty. Al Aqtaýda 2,4 mln m³ kóleminde teńiz tabanyn tereńdetý boıynsha jospar quryldy. Onyń birinshi kezeńi 2026 jylǵa josparlanǵan. Sonymen birge, aılaqtar jańǵyrtylyp, port qýatyn kúsheıtý sharalary jalǵasyp keledi.
– Bul keshe-búgin týyndaǵan másele emes, 2022 jyly kóterile bastady. Dúnıejúzilik bank zertteý júrgizip, 2050 jylǵa qaraı Kaspıı deńgeıi shamamen 1,7 metrge tómendeýi múmkin degen boljam jasady. Sondyqtan qazir júrgizilip jatqan tereńdetý jumystary aldaǵy 10–15 jylǵa deıin jemisin beredi. Al teńiz odan anaǵurlym joǵary qarqynmen tartylyp, sý deńgeıi 2,4 metrge deıin tómendese, onda qalqymaly-kóshpeli aılaqtar salý jóninde sheshim qabyldaımyz. Sol arqyly kemeler teńizdiń tereń tustarynda toqtaıtyn bolady, – dedi ol.
Mınıstrlik atalǵan jumystar memleket esebinen qarjylandyrylyp jatqanyn málimdedi. Sondyqtan ázirge bul baǵyttaǵy tarıfterdiń qymbattaýy josparda joq. Bul Transkaspıı baǵytynyń balama dálizdermen básekege qabilettiligin saqtaýǵa múmkindik beredi.
Qyrǵyzstan marshrýty: básekeles baǵyt emes, qosymsha arna
Qytaı – Qyrǵyzstan – Ózbekstan baǵyty boıynsha jańa temirjol qurylysy da sońǵy ýaqytta jıi talqylanyp júr. Qoǵamdyq talqylaýda bul joba Qazaqstandy aınalyp ótetin balama marshrýt retinde qarastyrylyp, eldiń tranzıttik tabysyna áser etýi múmkin degen oı aıtylady. Alaıda Kólik mınıstrligi bul kózqaras tym ushqary ekenin málimdedi.
QR Kólik mınıstrligi Temirjol jáne sý kóligi komıtetiniń tóraǵasy Nurjan Kelbuǵanovtyń aıtýynsha, jańa joba Qazaqstandy almastyratyn baǵyt emes, kerisinshe óńirlik logıstıkalyq júıeni keńeıtetin qosymsha arna.
– Bul joba balama marshrýt retinde emes, qosymsha baǵyt retinde qarastyrylyp otyr. Júk kólemi artqan saıyn óńirge birneshe kólik dálizi qajet bolady. Qazaqstan qalyptasqan ınfraqurylymy men ótkizý qabiletiniń joǵarylyǵynyń arqasynda aıtarlyqtaı basymdyqqa ıe, – deıdi ol.
Mınıstrlik ókiliniń pikirinshe, jańa temirjol iske qosylǵannyń ózinde Qytaı, Ortalyq Azııa, Eýropa arasyndaǵy konteınerlik jáne tranzıttik júk aǵyny kóbeımese, azaımaıdy. Mundaı jaǵdaıda qosymsha marshrýttyń paıda bolýy Qazaqstannyń ornyn baspaıdy. Kerisinshe, anaǵurlym berik ári kóparnaly tasymal júıesin qalyptastyrady.
Qazaqstannyń Qytaımen shekarasynda qazirdiń ózinde iri ótkizý toraptary bar. Sondaı-aq, eldiń ishki jáne tranzıttik temirjol dálizderi damyǵan. Olar ótkizý qabiletiniń joǵarylyǵyn jáne turaqty júk aǵynyn qamtamasyz etedi.
Nátıjesinde, talqylanǵan eki qater de – Kaspııdiń tartylýy jáne Qyrǵyzstan arqyly ótetin jańa temirjol – Qazaqstannyń tranzıttik rólin álsiretetin emes, kerisinshe Eýrazııadaǵy logıstıkalyq júıeni ózgertetin faktorlarǵa aınalady.
Sarapshylar ne deıdi
El ishinde tranzıt áleýeti ınfraqurylym jáne júk kólemi turǵysynan qarastyrylady. Al halyqaralyq logıstıkada baǵalaý ólshemderi basqasha. Onda jetkizý tizbeginiń turaqtylyǵy jáne marshrýt ekonomıkasynyń boljaý múmkindigi esepke alynady.
Rhenus Group halyqaralyq logıstıkalyq kompanııasynyń baǵalaýynsha, sońǵy jyldary júk jóneltý artyqshylyqtary ózgergeni baıqalady. Buryn baǵa men jyldamdyq negizgi faktor bolsa, al qazir geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda syn-qaterlerdi basqarý, retteý jáne marshrýttardy ártaraptandyrý múmkindigi aldyńǵy orynǵa shyqqan. Sáıkesinshe, bir ǵana marshrýtqa táýeldilikten qutqaratyn balama logıstıkalyq baǵyttardyń mańyzy artyp keledi. Sol sebepti, Orta dáliz ataýymen tanylǵan Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty jahandyq kólik júıesine engen strategııalyq mańyzdy baǵyt retinde qarastyrylady.
– Qazaqstan bul qurylymda negizgi ról oınaıdy. Ol tranzıttik aýmaq mártebesinen birtindep Qytaı, Kaspıı aımaǵy, Túrkııa jáne Eýropa arasyndaǵy logıstıkalyq habqa aınalyp keledi. Konteınerlik tasymaldar dınamıkasy muny dáleldeıdi. Orta dáliz arqyly ótken konteınerlik júkter bes jylda bes ese ósip, 100 myń JFE-ge (jıyrma fýttyq ekvıvalent) jetken. Demek, taýardy jóneltýshilerdiń bul marshrýtqa qyzyǵýshylyǵy zor bolǵany, – deıdi Rhenus Group-tyń Shyǵys Eýropa, Ortalyq Azııa jáne Ońtústik Kavkazdaǵy jobalary basqarmasynyń basshysy Aleksandra Ogneva.
Kompanııanyń boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı atalǵan baǵyttaǵy konteınerlik poıyzdardyń sany jylyna 2 myńǵa jetýi múmkin. Ol 220 myń JFE (jıyrma fýttyq ekvıvlent) shamasynda. Al 2035 jylǵa qaraı Orta dálizdiń teńiz porttary men termınaldary arqyly ótetin konteınerlik júkter kólemi jylyna 700 JFE-ge jetedi.
– Kórsetkishti ary qaraı ulǵaıtý úshin ınvestıtsııa quıý kerek. Termınaldyq qýat, konteınerlik depo, Kaspııdegi porttyq ınfraqurylym, keme syıymdylyǵy, tsıfrlyq júıeler jáne elder men kólik túrleri arasyndaǵy úderisterdi jedeldetý mańyzdy, – deıdi sarapshy.
Orta dáliz – kúrdeli kópmodaldi marshrýt. Onyń júzege asýy mynadaı: júkterdi temirjolmen tasymaldaý, portta suryptaý, Kaspıı teńizi arqyly jóneltý, kemeden qaıtadan túsirip alý, Ońtústik Kavkaz, Túrkııa jáne Qara teńiz arqyly tasymaldaý. Marshrýttyń osyndaı bólikterinde operatsııalyq shekteýler oryn alyp jatyr.
– Qazaqstan temirjol aýmaqtarynda aıtarlyqtaı ilgeriledi. Biraq shekteýler temirjolda emes, taýarlardy basqa kólik túrine aýystyrǵanda, ıaǵnı poıyzdar, termınaldar, porttar men kemeler arasynda kezdesedi. Mundaı, ásirese, Kaspıı aýmaǵynda baıqalady. Qytaı men Eýropa arasynda júk 25–35 kúnde jetedi. Aýa raıynyń nasharlaýy, paromdar kestesi, porttardyń bos bolmaýy tárizdi sebepterden taǵy 5–10 kúnge keshigýi múmkin, – dep túıindedi Aleksandra Ogneva.
Marshrýttyń tarıftik jáne ákimshilik turǵyda bólek-bólek qaralýy qosymsha másele bolyp otyr. Orta dáliz arqyly bir júk tasymaly 4–5 túrli tarıf rejımi men bekitý úderisi arqyly ótedi. Demek, mundaı jaıttar tasymaldyń jalpy qunyn 15–25%-ǵa qymbattatýy múkin.
Sondyqtan, mamannyń sózinshe, Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń odan ári órkendeýi jańa joldar men termınaldardyń salynýyna ǵana emes, sondaı-aq, ońtaıly operatsııalyq model qurýǵa da baılanysty. Kelisilgen kesteler, ashyq tarıfter, jedeldetilgen qujat aınalymy jáne marshrýt qatysýshylarynyń arasynda tsıfrlyq derekter almasý rejımi bolǵany jón.
Osylaısha, Qazaqstannyń konteınerlik tranzıtke basymdyq berýi – eń aldymen, ekonomıkalyq esep. Memleket tranzıttik terrıtorııa rólinen bıiktep, tolyqqandy logıstıkalyq hab mártebesin ıelenýge umtylyp keledi. Tasymaldyń jyldamdyǵyn, senimdiligin jáne boljaý múmkindigin arttyrý baǵytynda jumystar atqarylyp jatyr. Alaıda Orta dálizdiń tabysty baǵytqa aınalýy tek jańa temirjoldar, termınaldar men porttardyń salynýyna ǵana baılanysty emes. Zamanaýı logıstıkada júkti elder, temirjoldar, porttar jáne teńiz operatorlary arasynda turaqty ári úılesimdi túrde tasymaldaı bilgender utady. Búginde Qazaqstan materıktegi negizgi kólik toraptarynyń arasynda oıyp oryn alý úshin belsendi túrde básekelesip keledi.
